راس تنوره

معرف

شهر و بندرى در استان (منطقه) شرقيه در عربستان‌سعودى.
متن

رأستَنوره (رأسالتنوره)، شهر و بندرى در استان (منطقه) شرقيه در عربستانسعودى. رأس تنوره در ۵۸ كيلومترى شمال دمّام* (مركز استان شرقيه) واقع است. اين شهر، كه در بين مردم آنجا رحيمه نيز ناميده مىشود (براى علل اين نامگذارى ← قعود، ص ۱۴)، در ارتفاع حدود پانزده مترى از سطح دريا، به طول بيست كيلومتر در آبهاى غربى خليجفارس* پيش رفتهاست (← >اطلس جامع جهان تايمز<[۱] ، نقشه ۳۱؛ قعود، ص ۱۳). تا پيش از كشف نفت، اطلاعات منابع از تاريخ اين شهر بسيار اندك است. بهنظر مىرسد ساكنان اصلى رأستنوره برخى قبايل مهاجر از نَجد همچون بنىتَميم، قَحطان و هَواجِر بودهاند كه پيشه اصلى آنها كشاورزى و دامدارى بود و در بخشهايى از سال به صيد مرواريد نيز مىپرداختند (← قعود، ص ۵۶). در پى اكتشاف نفت و گاز در قرن چهاردهم/ بيستم در رأستنوره، كه سرآغاز تحولات اقتصادى و سياسى مهمى در اين منطقه بود، پالايشگاهها و نيز بندرى به همين نام براى صدور نفت و گاز در اين منطقه ساخته شد. اهميت شهر نيز بهسبب وجود پالايشگاه نفت و گاز و بندر آن است. شركت آرامكو بندر رأستنوره را، كه از بندرهاى بزرگ نفتى جهان است، در ۱۳۱۸ش/ ۱۹۳۹ تأسيس كرد و در همين سال، اولين كشتى حامل مواد نفتى در اين بندر بارگيرى كرد (زركلى، ج ۲، ص ۷۰۱). اين بندر شامل دو لنگرگاه بزرگ است كه در حدود ۳۲ كيلومتر، در جهت جنوبشرقى در آبهاى خليجفارس پيش رفتهاست (محمد سعيد مسلم، ص ۴۰ـ ۴۱؛ جودة حسنين جودة، ص ۱۰۳؛ شوادرن[۲] ، ص ۳۷۱؛ نيز ← قعود، ص ۳۶). پيشروى اين بندر در آبهاى عميق خليجفارس موجب شدهاست تا كشتيهاى بزرگ نفتكش بهراحتى براى بارگيرى به آن نزديك شوند، چنانكه اين بندر ظرفيت پهلوگرفتن همزمان ده كشتى بزرگ نفتكش را دارد (محمد سعيد مسلم، ص ۴۱ـ۴۲؛ جودة حسنين جودة، همانجا). روزانه حدود ۰۰۰، ۵۰۰،۲ بشكه نفت (حدود ۷۵% نفت عربستان) از اين بندر صادر مىشود (← ايالت متحده امريكا. اداره اطلاعات نيرو[۳] ، ۲۰۱۳). پالايشگاه نفت رأستنوره، همزمان با ساخت بندر، در هشت كيلومترى آن تأسيس شد (جودة حسنين جودة، همانجا؛ قس قعود، همانجا، كه اين فاصله را يازده كيلومتر ثبت كردهاست). نفت خام از طريق لوله از دمّام در حدود شصت كيلومترى آنجا به اين پالايشگاه انتقال مىيابد (د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). از طريق لولههاى نفت در دريا، ازهمين بندر نفت خام به پالايشگاه بحرين* نيز منتقل مىشود (>دايرةالمعارف خاورميانه معاصر<[۴] ، ذيل مادّه).

در زمان جنگ جهانى دوم (۱۳۱۸ـ۱۳۲۴ش/ ۱۹۳۹ـ ۱۹۴۵)، فعاليتهاى اين پالايشگاه به مدت كوتاهى متوقف شد (شوادرن، ص ۳۰۸؛ قعود، ص ۶۹ـ۷۰). اما پس از جنگ، ظرفيت توليد نفت در ۱۳۲۴ش/ ۱۹۴۵ به سىهزار بشكه در روز رسيد (← اطلس المملكة العربية السعودية، ص ۸۸). از ۱۳۲۴ش/ ۱۹۴۵ تا ۱۳۳۱ش/ ۱۹۵۲ تأسيسات و تجهيزات بسيارى در پالايشگاه ايجاد شد. ساخت جادهها براى سرعتبخشيدن انتقال نفت از پالايشگاه به بندر و افزايش مخزنهاى بزرگ نفت، كه ظرفيت آنها از هزار تا هجده هزار بشكه متغير بود، سبب رشد سرعت پالايش و صدور نفت شد، بهطورىكه ظرفيت توليد نفت در اين پالايشگاه، در اوايل ۱۳۳۱ش/ ۱۹۵۲ از پنجاه هزار بشكه نفت در روز به ۰۰۰، ۲۱۰ بشكه در اواخر همان سال رسيد (لانگريگ[۵] ، ص ۲۰۵؛ نيز ← زركلى، ج ۲، ص ۷۰۲). با توسعه پالايشگاه رأستنوره، ميزان توليد نفت نيز افزايش يافت، چنانكه ظرفيت توليد آن در بيست سال، به دويست ميليون بشكه در سال رسيد و در اواخر قرن چهاردهم/ بيستم، در حدود ۴ ۱ نفت عربستان در اين پالايشگاه تصفيه شد (عبدالرحمان شريف، ج ۱، ص ۳۵۷ـ۳۵۸). از ۱۳۳۸ش/ ۱۹۵۹، علاوه بر توليد نفت، توليد گاز نيز در رأستنوره آغاز شد و اولين ظرفيت استخراج گاز در همان سال چهار هزار بشكه در روز بود (شوادرن، ص ۳۷۸). دو سال بعد، توليد گاز بوتان و پروپان نيز به توليدات اين پالايشگاه اضافه شد و اولين محموله حاوى اين دو گاز در آذر ۱۳۴۰/ دسامبر ۱۹۶۱ به ژاپن صادر شد (قعود، ص ۴۱). ايجاد پالايشگاه نفت و گاز در رأستنوره، مهاجرت كارگران از كشورهايى چون امريكا، ايتاليا، عراق، هند، پاكستان و سودان را درپى داشت (>دايرةالمعارف خاورميانه معاصر<، همانجا؛ قعود، ص ۷۱). همزمان با توسعه صنعت نفت در رأستنوره، محل سكونت كارگران و كارمندان پالايشگاه نيز گسترش يافت و خانهها و حتى محلههايى ويژه كارگران و خانوادههايشان ايجاد شد. همچنين توسعه راهها، تأسيس بيمارستان همراه با خدمات پزشكى تخصصى، و توسعه مخابرات سبب رشد نسبى رأستنوره شد (لانگريگ؛ محمد سعيد مسلم، همانجاها). در دهه ۱۳۷۰ش/ ۱۹۹۰، جمعيت رأستنوره حدود چهلهزار تن بود كه حدود ۷۰% آنها در پالايشگاهها و تصفيهخانههاى نفت و بقيه در مناصب حكومتى و مراكز تجارى مشغول بهكار بودهاند (← قعود، ص ۱۹). امروزه، بندر رأستنوره، پالايشگاه و شهر نَجمه، روستاى زراعى شعاب، جزيره زعل، و مناطق خشكارى، ظليفين، جعيمه و جاوان از نظر ادارى تابع شهر رأستنورهاند (← همان، ص ۲۹ـ۴۶؛ نيز ← محمد سعيد مسلم، ص ۴۱).

منابع : اطلس المملكة العربية السعودية، رياض: وزارة التعليم العالى، ۱۴۲۰/۲۰۰۰؛ جودة حسنين جودة، شبه الجزيرة العربية: دراسة فى الجغرافية الاقليمية، ]اسكندريه[ ۲۰۰۶؛ خيرالدين زركلى، شبهالجزيرة فى عهد الملك عبدالعزيز، ج ۲، بيروت ۱۳۹۷/ ۱۹۷۷؛ عبدالرحمان شريف، جغرافية المملكة العربية السعودية، ج ۱، رياض ۱۴۲۷/ ۲۰۰۶؛ صالح قعود، رأس التنورة، رياض ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ محمد سعيد مسلم، ساحلالذهب الاسود: دراسة تاريخية انسانية لمنطقة الخليج العربى، بيروت ?]۱۳۸۲/ ۱۹۶۲[؛

EI2, s.v. "Ra’s (al-) Tannu¦ ra";Encyclopedia of the modern Middle East, ed. Reeva S.Simon, Philip Mattar, and Richard W. Bulliet, New York 1996, s.v. "Ra’s Tanura" (by Mary Ann Tétreault); Stephen Hemsley Longrigg, Oil intheMiddleEast,London 1961; Benjamin Shwadran, The Middle East, oil and the great powers, New York 1973; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2011; U.S. Energy Information Administration, 2013. Retrieved Sept.21, 2013, from http://www.eia.gov.

/ زهرا رضايىنسب /

[۱] The Times comprehensive atlas of the world. [۲] . Shwadran [۳] . U.S. Energy Information Administration [۴] Encyclopedia of the modern Middle East. [۵] . Longrigg

نظر شما
مولفان
زهرا رضایی نسب ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده