بیرونی‌ ابوریحان‌ محمدبن‌ احمد

معرف

دانشمند برجسته ایرانی در نیمه دوم‌ قرن‌ چهارم‌ و اوایل‌ قرن‌ پنجم‌

متن

بیرونی، ابوریحان ، محمدبن احمد ، دانشمند برجسته ایرانی در نیمه دوم قرن چهارم و اوایل قرن پنجم. او نویسندهای جامعالاطراف و صاحب آثار پرشماری در ریاضیات، نجوم، داروشناسی، کانیشناسی، جغرافیا و هندشناسی بوده است.مقاله حاضر دارای این بخشهاست:ـ زندگی ـ مذهبـ ریاضیات و نجومـ داروشناسی ـ کانیشناسی ـ جغرافیاـ آرا و آثار فلسفی . برای دینشناسی و هندشناسی بیرونی رجوع کنید به تحقیق ماللهند * ؛ آثارالباقیه *

زندگی.بیرونی ] به سال ۳۶۲ [ در «بیرونِ» ] در اصطلاح کنونی، «حومة» [ شهر کاث * ، پایتخت خوارزمشاهیان اَفریغی ( رجوع کنید به آلِعراق * )، بهدنیا آمد (نسبت «بیرونیِ» او بدینسبب بود) و بیستوپنج سالِ نخست عمر خود را در خوارزم گذراند. در این دوره از زندگی، علوم مختلف، فقه، کلام، صرف و نحو، جغرافیا، ریاضیات، ستارهشناسی، پزشکی و جز اینها را آموخت. در بخش آخر زندگی بیرونی، بیشتر شهرت او بهعنوان منجّم دربار غزنویان بود. بعید نیست که بیرونی شخصاً گرایشهای عاطفی به آل افریغ و شاید نیز بستگی خانوادگی با ایشان میداشته است، خاندانی که در ۳۸۵ به دست آلمأمون (مأمونیان * )، سلسلة رقیبی متوطن در گُرگانْج، برانداخته شد. به هر تقدیر وی زادگاه خود را به قصد بخارا، پایتخت سامانیان، ترک گفت و در آنجا حمایت معنوی امیرسامانی، منصور دوم پسرِ نوح دوم (۳۸۷ـ ۳۸۹)، را کسب کرد. بیرونی قبلاً با ابنسینا در آنجا مکاتبه داشت؛ متن این تبادلنظر مهم وجود دارد ( ابوریحان بیرونی و ابنسینا : الاسئلة والاجوبة ، ۱۳۵۲ ش). سپس وی، ظاهراً در ۳۸۸، به دربار امیرِ زیاری طبرستان و گرگان، شمسالمعالی قابوسبن وُشمگیر * ، رفت و در آنجا نخستین اثر مهم خود، الا´ثارالباقیة عن القرون الخالیة (دربارة گاهشماری تاریخی و علمی) را در حدود ۳۹۰ نوشت، هر چند بعدها اصلاحاتی در آن کرد. بیرونی سرانجام آشکارا واقعیت زوال قطعی آل افریغ را پذیرفت و با آلمأمون، که دربارشان در گرگانج رو به رونق بود، آشتی کرد. به نوشتة ابوالفضل بیهقیِ * تاریخنگار (که از تألیف بیرونی دربارة تاریخ زادگاه خود، کتاب المُسامَرة فی أخبار خوارزم ، برای تألیف خودش، تاریخِ آلِسَبکْتِگین ، استفاده کرده است)، بیرونی هفتسال بهعنوان ندیم و رایزن و گاهی برای اجرای مأموریتهای سیاسیِ حسّاس، در خدمت خوارزمشاهْ ابوالعباس مأمونبن مأمون (۳۹۹ ] ؟ [ ـ ۴۰۷) بود.نظامی عروضی سمرقندی در چهارمقاله (ص ۱۱۸ـ ۱۱۹؛ براون، ج ۲، بخش ۱، ص ۱۳۸) حکایت معروفی دارد: سلطان محمود غزنوی به شکوه محفل دربار مأمونبنمأمون غبطه خورده برای مأمون اتمام حجتی فرستاد که بیدرنگ همة دانشمندان برجستة آنجا را به غزنه بفرستد تا محمود دربار خود را بهحضور آنان بیاراید؛ دو فیلسوف، ابنسینا و ابوسهل عیسی مسیحی، بهسوی غرب گریختند.ابنسینا به اصفهان رفت و تا پایان عمر در خدمت علاءالدوله محمد کاکویه بود، اما بیرونی، ابونصر عراقِ ریاضیدان و ابوالخیر خمّار پزشک به غزنه رفتند و بهخدمت محمود درآمدند. ] البته به روایت درستتر، به دستور محمود، ابونصر عراق در خوارزم به دار آویخته و بیرونی به غزنه برده شد (سبکی، ج۷، ص۲۹۱؛ ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳، مقدمة زاخاو، ص x I xx ) [ . بیرونی باقی عمر را، که باید بیش از سه دهه بوده باشد، در خدمت محمود، مسعود، و مودود غزنوی و جانشینان آنان گذرانید، و در تاریخ نامعلومی پس از ۴۴۲ درگذشت.بدبختانه جزئیات و ترتیب زمانی وقایع زندگی بیرونی در دورة غزنویان هیچ روشن نیست. ظاهراً وی بهطور کلی به عنوان منجّم در غزنه مشهور بود، و داستان دیگری در چهار مقاله (ص ۹۱ـ۹۳؛ براون، ج ۲، بخش ۱، ص ۱۴۱ـ۱۴۲) که باورکردنی نمینماید، حاکی است که پیشبینیهای اخترشناختیِ دقیق او سبب مشکلاتی برای او با سلطانِ زودخشم گردید. محتمل مینماید که بیرونی لااقل بخشی از دوازده سال و اندی ملازمتِ خود در دربار محمود را بهکسب اطلاعات درباره هند، آموختن سانسکریت و زبانهای هندی و حکمت و دانشهای هندوان رایج در آن نواحی از شمال غربی هند که تحت استیلای محمود بود، گذرانیده و شاید همراه محمود در یورشهای غارتگرانه او به داخله سرزمین هند، رفته باشد. معذلک، همچنانکه زاخاو متذکر شده است (ابوریحان بیرونی، ۱۹۶۴، پیشگفتار، ص I x ، I x به بعد)، هیچچیز نشان نمیدهد که بیرونی در زمان محمود از حمایت یا توجه رسمی برخوردار بوده باشد. بههرحال، بیرونی از اطلاعاتی که در این سالها گرد آورده بود در کتاب مهم خود درباره هند ( تحقیق ماللهند )، که تألیف آن در ۴۲۱ درست پس از مرگ محمود اتمام یافته، استفاده کرده است. اندک زمانی پیش از آن، بیرونی کتاب موجز خود درباره ریاضیات و نجوم ( کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ) را تألیف کرده بوده است. در اوایل سلطنت مسعود، بیرونی القانون المسعودی فیالهیئة والنجوم را در ۴۲۱ به پایان رسانید. جانشینان محمود میبایست بیرونی را به ادامة کار علمی تشویق و لوازم این کار را برای او فراهم کرده باشند، زیرا ما از دورة سلطنت مودودبن مسعود (۴۳۲ـ۴۴۰) کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر ، تألیف بیرونی در کانیشناسی، را در دست داریم، و در اواخر عمر، که به گفتة خودش بیش از هشتادسال داشته، کتاب الصیدنة فی الطب را در داروشناسی و مفردات پزشکی نگاشته است (ازینرو، تاریخ درگذشت او باید پس از ۴۴۲ بوده باشد).آشکار است که بیرونی نویسندة پرکاری بود. وی عربی را که زبان علمی جهاناسلام بود، برای نگارش بیشتر آثار خود بر فارسی ترجیح داد. در زمان او، واژگان فنّی و علمی فارسی در آغازِ شکلگیری بود. در مقدمة کتاب الصیدنة ، بیرونی به استعمال فارسی برای نگارش آثار علمی سخت تاخته است؛ همین پرخاش دلالت میکند بر این که در روزگار بیرونی زبان فارسی برای مقاصد علمی فیالواقع استعمال میشد. یکی از تألیفات عمدة او، کتاب التفهیم مذکور، هم به عربی و هم به فارسی وجود دارد، و روشن نیست کدامیک مقدم بوده است. معذلک، در آن دوره ترجمه از عربی به فارسی رایجتر بود تا بالعکس. ژ.لازار (ص ۵۸ـ۶۲) متن فارسی را ترجمهای از اصل عربی میداند، که روشن نیست خودِ بیرونی آن را انجام داده است یا دیگری.در کتابنگاری آثار رازی، رسالة فی فهرست محمدبنزکریاء الرازی ] ترجمة فارسی: فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی [ ، که بیرونی در ۴۲۷ تألیف کرد، فهرستی هم از آثار خود تا آن تاریخ را گنجانید، شامل ۱۰۳ اثر اتمام یافته و ۱۰ اثر ناتمام ( الا´ثارالباقیه و القانون المسعودی جزو آثار ناتمام آمده است). طبق احصاء بوالو (ش ۲، ص ۱۶۱ـ۲۵۶،ش ۳،ص ۳۹۱ـ ۳۹۶) بهدنبال کوشش پیشترِ ویدمان ، سوتر ، رشر (ص ۵۵ـ۹۶) کل آثار بیرونی، از تألیفات پردامنه گرفته تا رسالههایی کوتاه دربارة موضوعهایی خاص، بالغ بر ۱۸۰ میشود.

منابع: برای مراحل اولیة زندگی و شغل ابوریحان بیرونی جوع کنید بهه.C.E. Bosworth, "The Khwarazmian historical background to Birârunis life", in The Commemoration volume of Biruni International Congress in Tehran, B: English and French papers , Tehran ۱۳۵۵ s §, ۱۱-۲۷.منابع اولیة عمدة شرح احوال ابوریحان بیرونی عبارتاند از:ابنابیاصیبعه، عیونالانباءفیطبقاتالاطباء ، چاپ آوگوستمولر، ج۲، کونیگسبرگ ۱۸۸۴، ص ۲۰ـ۲۱؛ علیبن زید بیهقی، تتمة صوان الحکمة ، چاپ م. شفیع، لاهور ۱۹۳۵، ص ۶۲ـ۶۴؛ یاقوت حموی، معجم الادباء ، ج ۶، چاپ دیوید سمیوئل مارگلیوث، قاهره ۱۹۳۰، ص ۳۰۸ـ۳۱۴.مجموع نوشتههای ثانوی دربارة ابوریحان بیرونی بسیار وسیع است. آثار معتبر در این مجموعه مشتمل براینهاست:] پرویز اذکائی، ابوریحان بیرونی: افکار و آراء، تهران ۱۳۷۴ ش [ ؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, I, ۶۲۶-۶۲۷, Supplementband, ۱۹۳۷- ۱۹۴۲, I, ۸۷۰-۸۷۵; Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York ۱۹۸۱, s.v. " Al – Biruni Abu Rayhan" (by E. S. Kennedy); I A , s.v. "Birun i (by Zeki Velidi Togan-Fatin Gخkmen); G. Sarton, Introduction to the history of science, Baltimore ۱۹۲۷, I, ۷۰۷- ۷۰۹; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ۱۹۵۷-, ê , index, V, ۳۷۵-۳۸۳; H. Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Leipzig ۱۹۰۰, ۹۸-۱۰۰;مقالة «البیرونی» تألیف بوالو در ۲ EI ، حاوی کتابشناسی مشروح این آثار ثانویه است. متمم آن، بخشهای مخصوص دربارة ابوریحان بیرونی در Index Islamicus تألیف پیرسون و تکملههای آن است که هرپنجسال یکبار منتشر میشود. آثار متأخری که از لحاظ کتابشناسی ابوریحان بیرونی جالب است مشتمل بر اینهاست:ا. س. خان، کتابشناسی ابوریحان بیرونی ، ترجمة ع. حبیبی، تهران ۱۳۵۲ ش؛ ] ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونینامه ، تهران ۱۳۷۴ ش [ ؛ صلاحالدین مُنجِّد، «ملاحظات علی طبعات مؤلَّفات البیرونی»، در یادنامة بیرونی ، الف: مجموعه سخنرانیهای فارسی و عربی ] کذا [ ؛ مجتبی مینوی، «ابوریحان بیرونی»، در بررسیهایی دربارة ابوریحان بیرونی به مناسبت هزارة ولادت او ، تهران ۱۳۵۲ ش، ص ۱ـ۵۳؛ حسیننصر، کتابشناسی توصیفی ابوریحان بیرونی ، تهران ۱۳۵۲ ش.برای منابع مندرج در متن رجوع کنید به ابوریحان بیرونی، ] الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳ [ ؛ همو، تحقیق ماللهند ، چاپ ادوارد زاخاو، لندن ۱۸۸۸، دهلی ۱۹۶۴؛ ] همو، فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی ، تصحیح و ترجمه و تعلیق از مهدی محقق، تهران ۱۳۶۶ ش [ ؛ ابوریحان بیرونی و ابنسینا، ابوریحان بیرونی و ابنسینا: الاسئلة والاجوبة ، چاپ حسین نصر و مهدی محقق، تهران ۱۳۵۲ ش؛ ] ادوارد گرانویل براون، تاریخ ادبیات ایران ، ج ۲، بخش ۱: از فردوسی تا سعدی ، ترجمه و حواشی فتحالله مجتبائی، تهران ۱۳۶۱ ش؛ ] عبدالوهاببن علی سبکی، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمودمحمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴ـ۱۹۷۶ [ ؛ احمدبن عمر نظامی، چهارمقاله ، تصحیح محمد قزوینی، شرح لغات به اهتمام محمدمعین، تهران ۱۳۷۲ ش [ ؛D. J. Boilot, "L&#۳۹; Øuvre d&#۳۹;al-Beruniâ essai bibliographique", MIDEO ,۲ (۱۹۵۵), ۱۶۱-۲۵۶,۳ (۱۹۵۶), ۳۹۱-۳۹۶; G. Lazard, La langue des plus anciens monuments de la prose persane, Paris ۱۹۶۳; E. Wiedemann, H. Suter, and O. Rescher, "Ueber al Biruniªâund seine Schriften", Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen sozietat zu Erlangen , ۵۲-۵۳ (۱۹۲۰-۱۹۲۱), ۵۵-۹۶.۲)

مذهب.دربارة اینکه بیرونی به کدامیک از مذاهب اسلامی عقیده داشته است ابهام وجود دارد. در آثارالباقیة عن القرون الخالیة که به نخستین دوران فعالیت علمی او بازمیگردد، بسیاری از عبارتها حاکی از گرایش عمیق او به تشیع است. گذشته از عبارتهای دعایی معمول، که پیدرپی دربارة حضرت علی علیهالسّلام و خاندان پیامبر به کار برده است، این دلبستگی او بخصوص هنگام ذکر تفصیلیِ واقعه و مراسم عاشورا و غدیرخم و واقعة مباهله آشکار میشود (ص ۳۲۹، ۳۳۳ـ۳۳۴). بیرونی در جای دیگر (ص ۶۷) از خداوند بخصوص برای شیعیان زیدی طلب حفاظت میکند، و ضمن اشاره به چگونگی شهادت زیدبن علی، او را باعنوان «امام» نام میبرد (وَقَدْ قُتِلَ الامامُ زیدبن علی...، ص ۳۳۱). با اینحال، در جدولی که برای ذکر حوادث تاریخ اسلام، بهترتیب زمانی از ابتدای هجرت تا روزگار خودش، تنظیم کرده، از زمان رحلت حضرت محمد صلیاللّه علیهوآله به بعد را با سه دوره «خلافت»، «امارت» و «امامت» مشخص مینماید (۱۹۶۹، ص ۱۷ـ۲۵) و خلفای اسلام را به ترتیب ابوبکر، عمر، عثمان، علی علیهالسّلام و حسن علیهالسّلام ذکر میکند، از بنیامیه با عنوان «ملوک» و از عباسیان با عنوان «ائمه» نام میبرد. این عنوانها با پافشاری شیعه بر این که خلافت/ امامت منحصراً به علی علیهالسّلام و فرزندانش تعلق داشته تباین دارد. ظاهراً بیرونی مثل چند تن دیگر از علمای قرن چهارم، دلبستگی شدید به علی علیهالسّلام و اهلبیت پیامبر را با پذیرفتن سه خلیفه اول و نیز تا حدی پذیرش عباسیان درآمیخته است؛ این شیوه نزد برخی از معتزلة آن روزگار مثل صاحببن عبّاد نیز آشکار بود. در کارهای بعدی بیرونی که پس از مهاجرت اجباری او به غزنه (در ۴۰۸) نوشته شدهاند، دلبستگی او به تشیع نامحسوستر است و این امر باتوجه به پایبندی شدید سلاطین غزنوی به تسنّن عجیب نیست. برای مثال، ذکر عناوین کامل اسلامی در آثارالباقیه (ص ۳۲۸ـ ۳۳۵) را میتوان با صورت خلاصة آنها در قانون مسعودی (ج ۱، ص ۲۵۵ـ۲۵۷) مقایسه کرد. با وجود این، بیرونی همچنان از خاندان پیامبر با احترام زیاد سخن میگوید و مواضع شیعی و سنی را در کنار هم عرضه میکند. مثلاً در بحثی دربارة اوقات نماز (۱۳۶۷، ص ۱۶۲)، نظریات عمر و امام جعفر صادق علیهالسّلام را به دنبال هم میآورد. همچنین از معتزله در برابر تحریف دروغآمیز عقایدشان دفاع میکند (۱۳۷۷، ص ۳). او در عبارت غریبی از کتاب الجماهر فی الجواهر (ص ۳۵۱ـ۳۵۲) بهمناسبت معرفی سنگ «خُماهن» (حجَرالدم) اشاره میکند که شیعیان گونة سفیدرنگ این سنگ را برای تمایز از مخالفانشان (نوا صِبُهُم) در نگین انگشتری خود بهکار میبرند و مخالفانشان از گونة سیاهرنگ این سنگ استفاده میکنند. بیرونی میافزاید که «من یک انگشتری با دو نگین از هردو رنگ برای فریفتن هر دو گروه ] و اجتناب از منسوب شدن به هریک از دو گروه [ داشتم». این عبارت بیشک نشانة بیرغبتی او نسبت به درگیریهای فرقهای است؛ اما این احتمال هم وجود دارد که بیرونی خواسته باشد به بیاعتنا بودن به گرایشهای فرقهای تظاهر کند تا انتقادهای موجود نسبت به آثار دورة جوانی خود را که بیانگر احساسات شیعی او بوده است خنثی کند.

منابع: ابوریحان بیرونی، الا´ثارالباقیة عنالقرونالخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ ] همو، الجماهر فی الجواهر ، چاپ یوسف الهادی، تهران ۱۳۷۴ ش [ ؛ همو، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال ، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/۱۹۴۸؛ ] همو، ساقطات الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، تهران ۱۹۶۹ [ ؛ همو، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸؛ همو، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/ ۱۹۵۴ـ۱۹۵۶.۳)

ریاضیات و نجوم.بر اساس فهرستی که بیرونی از آثار خود، در پیوست رسالة فی فهرست محمدبن زکریاء الرازی ، آورده و اطلاعاتی که از آثار وی پس از تهیة آن فهرست در دست است، از ۱۸۰ عنوان تألیف، ترجمه، پیشنویس و آثار نیمهتمام بیرونی، دست کم ۱۱۵ عنوان به ریاضیات، نجوم و مطالب وابسته بدانها اختصاص داشته که ۲۸ عنوان از آنها به دست ما رسیده است ( رجوع کنید به ادامة مقاله). با اینهمه، در نهضت ترجمة متنهای علمی از عربی به لاتینی (قرنهای ششم و هفتم) هیچیک از آثار او به لاتینی ترجمه نشد. احتمالاً غفلت زندگینامهنویسان دورة اسلامی از میراث علمی بیرونی در این امر مؤثر بوده است چرا که تنها ابنابیاصیبعه چند سطر به بیرونی اختصاص داده و قفطی و ابنخلکان حتی نامی از او نبردهاند. شاید از آنجا که بیرونی در مجادلاتش با ابن سینا موفقیت چشمگیری به دست نیاورد، معاصران و جانشینان بلافصل او بیرونی را چهرة برجستهای به شمار نیاوردند و به مهارت او در حوزة فلسفة طبیعی تردید کردند. باید در نظر داشت که بیرونی پس از مطرح کردن امکان حرکت وضعی زمین، آن را موضوعی فلسفی دانسته و بلافاصله از کنار آن گذشته و خود را برای قضاوت در این باره صالح ندانسته است ( رجوع کنید به ادامة مقاله). همچنین بیرونی بر خلاف معاصرانش نظیر ابنهیثم و ابوعبید جوزجانی و جانشینانش چون مؤیدالدین عُرضی، خواجه نصیرالدین طوسی، قطبالدین شیرازی و ابن شاطر که همگی به انتقاد از نجوم بطلمیوسی برخاستند و حتی در مواردی الگوهای دیگری برای هیئت عالم مطرح کردند، اثری در این باره ننگاشته است. این انتقادها یکی از وجوه بسیار مهم نجوم دورة اسلامی در قرنهای هفتم و هشتم به شمار میآمده و بر کارهای کوپرنیک در این زمینه اثر گذاشته است. تنها اثری که در این زمینه از بیرونی یاد شده، اثر گمشدة ابطال البهتان بایراد البرهان است که بنابر شواهد در رد نظریة بطلمیوس دربارة عرض سیارات تألیف شده بود.در ریاضی آثار زیر از بیرونی به جا مانده است:باب آغازین کتاب التفهیم * بیرونی به هندسه و باب دوم آن به حساب و جبر و مقابله اختصاص دارد. در کتاب مختصری که بیرونی با عنوان راشیکات الهند به عربی تالیف کرده، مطالبی در باب نسبت و تناسب در ریاضیات هند و آنچه در این باره از ریاضیات یونان به کشورهای اسلامی رسیده آورده است. عنوان دو اثر دیگر بیرونی در ریاضیات محض استخراج الاوتار فی الدائرة بخواص الخط المنحنی الواقع فیها (برای آگاهی از نسخههای خطی این اثر رجوع کنید به ماتویفسکایا و روزنفلد ، ج۲، ص ۲۷۶ و برای آگاهی از متن کتاب رجوع کنید بهقربانی، ص ۹۵ـ۱۹۷؛ قربانی همچنین تحریری به فارسی از این کتاب در ۱۳۵۵ ش منتشر کرده است) و جمع الطرق السائرة فی معرفة اوتار الدائرة است که به اندازهگیری طول وترهای دایره مربوط میشود (برای آگاهی از نسخة خطی این کتاب رجوع کنید به قربانی، ص ۹۸).همچنین، بیرونی در نامهای ( کتاب ابیریحان الی ابیسعید ) اثبات ابونصرِ عراق * بر «شکل مغنی * » را برای ابوسعید سجزی * بیان کرده است. اثری از او با عنوان مقالة فی النسب التی بین الفلزات و الجواهر فی الحجم نیز حاوی کاربردهایی از ریاضیات در محاسبة وزن مخصوص اجسام است (همان، ص۳۱، ۳۶؛ نیز رجوع کنید به قانون مسعودی * ).در باب نجوم و مطالب وابسته به آن، گذشته از آثار الباقیه * ، التفهیم و قانون مسعودی آثار زیر از بیرونی موجود است (برای فهرست آثار گمشدة بیرونی در این زمینه رجوع کنید به قربانی، ص ۴۶ـ۵۴):مقالید علمالهیئة مایحدث فی سطح بسیط الکرة. یکی از مهمترین آثار بیرونی و نخستین کتاب کاملی است که در باب مثلثات کروی نگاشته شده است. بیرونی این اثر را به نام ابوالعباس مرزبان بن رستم بن شروین از امیرزادگان آلباوند و مؤلف کتاب مرزباننامه نوشته است. موضوع این اثر معرفی شکل مغنی و به کارگیری آن در محاسبات نجومی به جای شکل القطاع * به طور مفصل و مشروح است (قربانی، ص۱۹۸ـ۱۹۹؛ برای اطلاع از محتویات این رساله و پژوهشهای اخیر دربارة آن رجوع کنید به همان، ۱۹۸ـ۲۳۷). همة پژوهشهای اخیر دربارة این رساله بر اساس نسخهای است به تاریخ کتابت ۷۸۴، موجود در کتابخانة مدرسة عالی شهید مطهری (سپهسالار سابق)، که منحصر به فرد پنداشته میشد. اما بتازگی نسخة پاکیزه و خوانایی از این اثر یافت شده که در مجموعهای خصوصی نگهداری میشود و فیلم آن به شمارة A۶۶۴ (گ ۴۱ پ ـ ۱۲۶ ر) در کتابخانة لیدن موجود است. این نسخه را علی محمد بن محمدحسین اصفهانی * (۱۲۱۵ـ۱۲۹۳) ریاضیدان ایرانی در ۱۲۷۹ از روی نسخهای به تاریخ ۷۸۴ (که قاعدتاً باید همان نسخة سپهسالار باشد) کتابت کرده است.تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن. نسخة نفیسی از این اثر که در کتابخانة فاتح استانبول نگهداری میشود در رجب ۴۱۶ کتابت شده است (همان، ص۳۲). بنابراین خود اثر باید در فاصلة ۴۰۸ ـ سال ورود بیرونی به غزنه ـ و ۴۱۶، نوشته شده باشد. بیرونی انگیزة خود را در تألیف این اثر چنین آورده است (۱۳۵۲ش، ص۳۴ـ۳۵): «...و اما آنچه مخصوصاً مورد نظر است اینکه همة اینها ] مختصات جغرافیایی [ را برای شهر غزنه که پایتخت کشور مشرق است اندازه بگیرم، چه این شهر، به گمان آن کس که تقدیر را از بشر میداند، به تقدیر بشری وطن من است، و همة تقدیر در حقیقت مخصوص خدای یگانه است؛ و در آن، اگر بتوانم، پیوسته به آنچه از خاطر دور نمیشود از رصدکردن و کوشش علمی میپردازم، و قبلة آن را درست میکنم...» تعیین سمت قبله برای غزنه که مسئلة ریاضی نسبتاً دشواری بود و به استفاده از مثلثات کروی پیشرفته نیاز داشت، به بیرونی مجال داد تا از فواید ریاضیات و نجوم ریاضی سخن بگوید. موضوع تعیین سمت قبله به عنوان یک امر شرعی، مستلزم به کارگیری جغرافیای ریاضی بود و بر این اساس بیرونی در کنار علوم «اواخر» (اسلامی) از علوم «اوایل» (یونانی) نیز دفاع کرده است (همان، ص ۶ـ ۸). بیرونی در ادامة مقدمة این اثر، به مسائل مربوط به فلسفة طبیعی در مورد آفرینش و تشکیل ربع مسکون نیز پرداخته که بیانگر وضعیت چنین پژوهشهایی در روزگار بیرونی است. برای مثال، در نظریههای زمینشناسی موجود بازنگریهایی میشد تا بتوانند وجود سنگوارهها را در بخشهایی از سرزمینهای مسکونی که ظاهراً هرگز به دریا نزدیک نبوده است، توضیح دهند. به مدد این گونه پژوهشهای بیرونی است که از سایر آثار مفقود دربارة زمینشناسی، نظیر فی بناءالمُدن ابن عمید (متوفی ۳۶۰)، آگاه میشویم. بیرونی در تحدید علاوه بر عرضة چندین روش برای تعیین سمت قبله، فصلهای جامعی را به مسائل عملی دیگر چون تعیین نصفالنهار محل، فاصلة میان شهرها، روشهای رصد و مانند آن اختصاص داده است. علاوه بر ویرایش متن عربی، این کتاب به زبانهای فارسی، انگلیسی و روسی ترجمه شده است (برای آگاهی از ترجمهها و شرحهای مختلف این کتاب رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل مادّه؛ سزگین، ج۶، ص ۲۶۷ـ ۲۶۸).اِفرادُ المَقال فی امرِ الظِلال . بیرونی در این کتاب نیز میکوشد تا تمایز میان مباحث ریاضی و فلسفه را تشریح کند. او معتقد است که بدون استفاده از نجوم و حساب و هندسه به سختی میتوان مبحث سایهها را درک کرد و کسی که این علوم را با دین ناسازگار بداند نهتنها با عوام تفاوتی ندارد بلکه «با این دفاع نابجای خود به دین لطمه میزند» (از مقدمة افراد که همراه با سه باب نخست این اثر به علت آشفتگی در صحافی نسخة خطی در ضمن کتاب فی حرکات الشمس ابراهیمبن سنان ص۳۵ـ۳۶ آورده شده است؛ رجوع کنید به قربانی، ص۳۴ـ۳۵).بیرونی در مقدمهای طولانی کاربردهای گوناگون ظل (سایه) را از نظر نجومی بررسی میکند. سپس با تعریف توابع ظل، یعنی ظل مستوی (کتانژانت) و ظل معکوس (تانژانت)، در بابهای ۹ و ۱۰ به بحث خود پایان میدهد. آنگاه روابط میان این تابعها و دیگر تابعهای مثلثاتی به تفصیل مورد بحث قرار میگیرد (بابهای ۱۱ و ۱۲) و روشهایی عملی برای تبیین توابع ظل عرضه میشود (بابهای ۱۳ تا ۱۷). این پژوهشها، از طریق تعیین رابطة اندازهگیری سایه با تعیین نصفالنهار محل و سپس تعیین اوقات شرعی، به شدت کاربرد دینی پیدا میکند که به نوبة خود (بابهای ۲۵ و ۲۶) به بررسی اوقات نماز و نمایش آنها به صورت منحنیهایی بر ابزارهای نجومی میانجامد. این منحنیها معادل کاربرد امروزی نمودارهای تابعهای ریاضی است. باب ۲۷ به بررسی مزایای استفاده از تابعهای مثلثاتی به جای قضیة منلائوس اختصاص دارد و در بابهای ۲۸ تا ۳۰ با آوردن مطالب متفرقه دربارة سایهها به بحث پایان میدهد.گرچه بیرونی در این اثر خواسته است اوقات نماز را به روش ریاضی تعیین کند و بدینترتیب ریاضیات را برای مقاصد دینی به کار گیرد، رسالة افراد را میتوان متن مستقلی در مثلثات دانست. درواقع از لحاظ تاریخی، بررسی ابزارهای سنجش سایه و تعیین وقت، منشأ پیدایش تابعهای مثلثاتی بوده است (برای اطلاع از عنوان بابهای سیگانة این اثر رجوع کنید به قربانی، ص۳۵ـ۳۷ و برای اطلاع از نسخههای خطی و کارهای انجامشده، بر این کتاب رجوع کنید به سزگین، ج۵، ص۳۸۰).استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب . با آنکه نسخههای متعددی از این اثر باقی است و علیرغم اهمیت آن در تاریخ نجوم بویژه تاریخچة ابزارهای نجومی، هنوز مورد بررسی محققان قرار نگرفته است. بیرونی در این کتاب علاوه بر بررسی کلیة انواع شناخته شدة اسطرلاب و عرضة گزارشی از تاریخچة تحول فنی این ابزار نجومی یونانی تا قرن پنجم، توضیحات مفصلی هم دربارة انواع اسطرلابهای بدیع و شالودة نظری آنها آورده است. برای مثال، بیرونی دربارة اسطرلاب زورقی که ابوسعید احمدبن محمد سجزی آن را ابداع کرده است میگوید (گ ۷۹ ر): «اسطرلاب سادهای، ساختة ابوسعید سجزی دیدم فاقد بخش شمالی یا جنوبی، که زورقی نامیده میشد. از این اسطرلاب خیلی خوشم آمد زیرا ابوسعید آن را برمبنای نظریة مستقلی ابداع کرده بود که عدهای آن را قبول دارند و طبق آن حرکت کلی ظاهری، ناشی از حرکت زمین و نه آسمان است. من جداً بر این باورم که تحقیق دربارة این حرکت و تجزیه و تحلیل آن دشوار است و این امر نباید آنهایی که با خطوط هندسی سر و کار دارند یعنی هندسهدانان (مهندسان) و منجمان را نگران کند، زیرا چنین نظریهای به هیچوجه کار آنها را بیاعتبار نمیکند. مسئولیت تجزیه و تحلیل اینگونه مسائل و نظریات برعهدة فیلسوفان طبیعی است.» نوشتة احمدبن حمدان حرانی در کتاب جامعالفنون (گ ۶۴ پ) در قرن هفتم هجری هم مؤید آن است که کسانی از جمله سجزی به حرکت وضعی زمین (برخلاف جلوة ظاهری و نظریات بطلمیوس) معتقد بودند: «طبق نظر مهندسان، زمین حرکت دورانی پیوستهای دارد و آنچه به ظاهر حرکت آسمان دیده میشود، درواقع به خاطر حرکت زمین ـ و نه ستارگان ـ است» (برای آگاهی از کارهای انجامشده بر روی استیعاب و نسخههای خطی آن رجوع کنید به سزگین، ج ۶، ص۲۶۸؛ نیز رجوع کنید به ماتویفسکایا و روزنفلد، ج۲، ص۲۸۴).تمهید المستقر لتحقیق معنیالممرّ . این متن نمونة خوبی از روش برخورد بیرونی با احکام نجوم است. او یک مفهوم، در اینجا ممرّ * (عبور اجرام یا نقاط فرضی آسمانی از نصفالنهار یا از مقابل یکدیگر) را برمیگزیند، کاربردهای عمومی این اصطلاح را به تفصیل بررسی میکند، سپس ممرّ را از لحاظ ریاضی تعریف میکند و آن را به دیگر مفاهیم نجومی که قبلاً تعریف شدهاند ربط میدهد. بیرونی پس از عرضة تمامی اطلاعاتی که دربارة یک مفهوم خاص گرد آورده است، روشهای متعدد خود را برای حل مسئله یا دقیقتر کردن تعریفها عرضه میکند. بعلاوه، در هر مورد روشهای مختلف پیشینیان را با دید انتقادی مطرح میسازد و روش خود را اثبات میکند. به این ترتیب، بیرونی اطلاعاتی از محتوای برخی از آثار گذشته که اکنون برجای نماندهاند به دست میدهد (برای آگاهی از نسخههای خطی و پژوهشهای انجام یافته دربارة این اثر رجوع کنید به سزگین، ج۶، ص۲۶۷).غرّة الزیجات . این متن تنها یکی از چندین کتاب سانسکریت است که ظاهراً بیرونی بانی ترجمة آنها به عربی بوده است. دیوید پینگری که متن ویراستة این اثر را بررسی کرده است، براساس متن موجود که ظاهراً در حوالی ۴۱۷ ترجمه شده است نتیجه گرفته است که بیرونی از منابع نجومی سانسکریت اطلاع تخصصی و دقیقی نداشته است. درواقع در اینکه بیرونی خود، این متون را ترجمه کرده باشد تردید وجود دارد. نام اصلی این اثر کَرَنَ تِلَکَ بوده و بِجیانَند بنارسی در ۳۵۵ آن را تألیف کرده است (ابوریحان بیرونی، ۱۹۷۸، مقدمة قریشی، ص۱). متن سانسکریت آن برجای نمانده و ویرایشی از ترجمة عربی آن که در احمدآباد هند موجود است همراه با ترجمة انگلیسی به چاپ رسیده است.فی تسطیح الصُوَر و تبطیخ الکُوَر . دربارة انتقال تصویر صور سماوی و مواضع شهرها و کشورها از سطح کروی به روی صفحه (برای آگاهی از نسخههای خطی این رساله رجوع کنید بهماتویفسکایا و روزنفلد، ج۲، ص۲۷۷). نسخة بسیار کهنی از این اثر به شماره ۵۴۶۹ در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران نگهداری میشود که یک قرن بعد از زمان مؤلف کتابت شده است (دانشپژوه، ج۱۶، ص۱۷؛ دانشپژوه و افشار، دفتر چهارم، ص۴۴۸). فیورینی بخشهایی از این اثر را به ایتالیایی (قربانی، ص۳۱) و سوتر تمامی آن را به آلمانی (بروکلمان، > ذیل < ، ج۱، ص۸۷۴) ترجمه کردهاند. همچنین سعیدان آن را براساس نسخة محفوظ در کتابخانة لیدن به چاپ رسانیده است. برگرن نیز این کتاب را بررسی و بعضی خطاهای چاپ سعیدان را تصحیح کرده است. او همچنین (ص۸۱ـ۹۶) تصویر دستنویس محفوظ در لیدن را به چاپ رسانیده است.مقالة فی استخراج قدرالارض برصد انحطاط الافق عن قلل الجبال . این رساله تنها دو برگ انتهایی رسالهای در اسطرلاب نوشتة بیرونی است ( رجوع کنید به ادامة مقاله؛ ایرانیکا ، ذیل مادّه) که نالینو (ص۳۶۲) آن را فصلی از رسالة فی الاسطرلاب بیرونی ولی سزگین (ج۶، ص۲۷۲) آن را رسالة مستقلی دانسته است. ویدمان این اوراق را به آلمانی ترجمه کرده (همانجا) و نالینو (ص۳۶۲ـ۳۶۴) دربارة روش به کار گرفته شده در این رساله توضیحاتی داده است.حکایة الا´لة المسماة السدس الفخری . رسالة کوتاهی دربارة آلت نجومی سدس فخری که از اختراعات ابومحمود خجندی (قرن چهارم) بوده است (برای آگاهی از نسخههای خطی این اثر رجوع کنید به سزگین، ج۶، ص۲۶۹). سدیو این رساله را به فرانسه و بولگاکف به روسی ترجمه کردهاند ( ایرانیکا ، همانجا).مقالة فی التحلیل والتقطیع للتعدیل . تنها نسخة بازمانده از این اثر در هند نگهداری میشود (ماتویفسکایا و روزنفلد، ج ۲، ص ۲۸۹) و پراکندگی اوراق این تنها دستنویس که بین مجموعهای از آثار بیرونی و چند دانشمند اسلامی دیگر قرار دارد (هوخندایک ، ص۱۴۸) باعث شده است این رساله به اشتباه دوبار بین اوراق کتاب استخراج الاوتار فی الدائرة به چاپ برسد (قربانی، ص۴۳).کتاب الدرر فی سطح الاُکَر . تنها نسخة باقیمانده از این اثر در انگلستان نگهداری میشود (ماتویفسکایا و روزنفلد، ج۲، ص۲۷۹).رسالة فی معرفة سمت القبله . رسالة کوتاهی دربارة شناسایی جهت قبله که سزگین (ج۶، ص۲۶۹) تنها یک نسخه از آن را معرفی کرده است (برای آگاهی از نسخههای خطی دیگر این اثر رجوع کنید به قربانی، ص۳۳).رسالة فی تصویر الکواکب و البلدان فی ای دائرتین اردنا . تنها نسخة باقیمانده از این اثر جزو مجموعهای خطی نوشته شده در قرن ششم وجود دارد (سزگین، ج۶، ص۲۶۸؛ دانشپژوه و افشار، دفتر چهارم، ص۴۴۷ـ ۴۴۸).کتاب فی اخراج ما فی قوة الاسطرلاب الی الفعل (برای آگاهی از نسخههای خطی این اثر رجوع کنید به سزگین، ج ۶، ص ۲۶۸).مقالة فی صنعة الاسطرلاب . از این رساله نسخة بسیار کهنی در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد (سزگین، ج۶، ص۲۶۹) که به نام مقالة ابیالریحان البیرونی فی صفة الاسطرلاب نیز معرفی شده است (دانشپژوه و افشار، دفتر چهارم، ص۴۴۸).رسالة فی الاسطرلاب . رسالة مفصلی دربارة کاربردهای مختلف اسطرلاب در ۶۷ باب (برای آگاهی از نسخههای خطی این رساله رجوع کنید به سزگین، ج۶، ص۲۶۹؛ و برای اطلاع از بابهای آن رجوع کنید به آلوارت ، ج ۵، ص۲۲۸ـ۲۳۰). کتاب العمل بالاسطرلاب نیز که به نوشتة سزگین (همانجا) نسخهای از آن در مشهد نگهداری میشود (گلچین معانی، ج۸، ص۳۱) در اصل نسخهای از رسالة فیالاسطرلاب است. همچنین دو دستنویس از این رساله در کتابخانة دانشکدة الهیات دانشگاه تهران نگهداری میشود (قربانی، ص۴۱) که سزگین آنها را معرفی نکرده است. نسخههایی نیز که فؤاد سید (قسم ۱، ص۴۴۶) با عنوان ریاضة الفکر و العقل فی استخراج ما فی قوة الاسطرلاب الی الفعل تألیف بیرونی دانسته است، نسخی از این رسالهاند.مقالة فی التطریق باستعمال فنون الاسطرلابات . تنها نسخة باقیمانده از این رساله در پاریس نگهداری میشود (سزگین، ج۶، ص۲۶۹) و پینس در مقالهای به معرفی آن پرداخته است (همانجا).مقالة فی تسهیل التسطیح الاسطرلابی و العمل بمرکباته من الشمالی و الجنوبی . رسالهای در دو مقاله دربارة ساخت اسطرلاب و بعضی کاربردهای آن (برای آگاهی از نسخههای خطی این اثر رجوع کنید به همان، ج۶، ص۲۶۹ـ۲۷۰). همچنین دستنویسی از این رساله در کتابخانة ملک تهران نگهداری میشود (دانشپژوه و افشار، ج ۵، ص ۱۲۶).مقیاس المرجع فی العمل باسطرلاب المسطح . ماتویفسکایا و روزنفلد (ج۲، ص۲۸۸) نسخهای از این کتاب را در مصر معرفی کردهاند.جوامع معانی کتاب ابیحامد الصاغانی فی التسطیح التام . کتاب بیرونی دربارة تسطیح به روش ابوحامد صاغانی. از این کتاب نسخهای در هلند وجود دارد (سزگین، ج۶، ص۲۷۰). بیرونی در بخشهایی از استیعاب (از جمله گ۹۶) به این رساله اشاره کرده و بعضی قسمتهای آن را آورده است.اثری که سزگین (ج۵، ص۳۸۲) تحت عنوان البرهان علی مسئلة من کتاب ارشمیدس به بیرونی نسبت داده است در اصل برگی از کتاب استخراج الاوتار است.

منابع: ابراهیمبن سنان، کتاب فی حرکات الشمس ، حیدرآباد دکن ۱۳۶۶؛ ابوریحان بیرونی، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب ، نسخة خطی کتابخانة دانشگاه لیدن، ش ۵ر۵۹۱. or ؛ همو، غُرةالزیجات، یا، کَرَن تِلَکَ ، چاپ محمد فضلالدین قریشی، لاهور ۱۹۷۸؛ همو، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن ، ترجمة احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ ش؛ ایرج افشار و محمدتقی دانشپژوه، فهرست نسخههای خطی کتابخانة ملی ملک ، ج ۵، تهران ۱۳۶۳ ش؛ احمدبن حمدان حرانی، کتاب جامع الفنون ، نسخة خطی کتابخانة بریتانیا، ش۶۲۹۹؛ محمدتقی دانشپژوه، فهرست نسخههای خطی کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، ج۱۶، تهران ۱۳۵۷ ش؛ محمدتقی دانشپژوه و ایرج افشار، نسخههای خطی ، دفتر چهارم، تهران ۱۳۴۴ ش؛ فؤاد سید، فهرست المخطوطات: نشرة بالمخطوطات التی اقتنتها الدار من سنه ۱۹۳۶ـ ۱۹۵۵ ، قسم ۱، قاهره ۱۳۸۰/۱۹۶۱؛ ابوالقاسم قربانی، تحقیقی در آثار ریاضی ابوریحان بیرونی: تحریری نوین از بیرونینامه ، تهران ۱۳۷۴ ش؛ احمد گلچین معانی، فهرست کتب خطی کتابخانة آستان قدس رضوی ، ج ۸ ، مشهد ۱۳۵۰ ش؛ کارلو آلفونسو نالینو، تاریخ نجوم اسلامی ، ترجمة احمد آرام، تهران ?] ۱۳۴۹ ش [ ؛W. Ahlwardt, Handschriften-Verzeichnisse Koniglichen Bibliothek zu Berlin: Verzeichniss der arabischen Handschriften , Berlin ۱۸۹۳; J. L. Berggren, "Al-Birun on plane maps of the sphere", Journal for the history of Arabic science , vol. ۶, nos. ۱&۲ (۱۹۸۲); Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband, , ۱۹۳۷-۱۹۴۲; Encyclopaedia Iranica , s.v. "B iruni, Abu Rayh ¤a ¦n. II: bibliography" (by David Pingree); J. P. Hogendijk, "Rearranging the Arabic mathematical and astronomical manuscript Bankipore ۲۴۶۸", Journal for the history of Arabic science , vol. ۶, nos. ۱&۲ (۱۹۸۲); G. P. Matvievskaya and B. A. Rozenfeld, Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya i ikh trudi , Moscow ۱۹۸۳; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ۱۹۶۷-۱۹۸۴.۴)

داروشناسی.پیشینه . ابوریحان، به گفتة خود، از نوجوانی به شناخت موادّ دارویی و نامهای آنها بسیار شائق بود ( الصَّیْدَنة ، چاپ زریاب، ص ۱۵؛ در این مقاله همة ارجاعها به همین چاپ خواهد بود) و در طول زندگی، شخصاً و یا به یاری برخی از دوستان فاضل خود، مطالبی در بارة آن مواد از منابع قدیم و همروزگارِ خود ( رجوع کنید به مآخذ بیرونی در دنبالة مقاله) گرد میآورْد، ولی ظاهراً هرگز فرصت نیافت که مطالب گردآمده را به دلخواه و به شیوة عالمانة خود، بپردازد و تألیف و ارائه کند (چنانکه، مثلاً، در مورد کانیشناسی کرده است)، تا این که در اواخر عمر که سنّش از هشتاد سال گذشته و تقریباً نابینا وناشنوا شده بود (همان، ص ۱۷)، به یاری دوست دانشمند خود، ابوحامد احمد بن محمد نَهشعی (کذا؛ = «بَیْهقی» به گمان زریاب، همان، ص ۱۸، پانویس ۱)، که هم در «لُغت» قوی بود و هم پزشکی را نزد استادان مبرّز آموخته و هم در آثار پیشینیان و متأخّران فحص کرده بود، معلومات او را به گردآوردههای خود افزود و بدینسان ظاهراً پیشنویس تألیفی در صَیْدَنه (یا صَیْدَله؛ = داروشناسی، داروسازی) را فراهم آورد (همان، ص ۱۷ـ ۱۸؛ دربارة چند و چون همکاری نهشعی/ بیهقی با ابوریحان رجوع کنید بهمایرهوف ، به نقل زریاب، مقدمه، ص هفده). بعید نیست که ابوسَهْل عیسیبن یحیی «المَسیحیّ الجُرجانی»، دانشمند دیگری که، گویا از بسیاریِ علاقه به ابوریحان، چند رساله به نام او نوشته بود ( د. اسلام ، چاپ دوم)، پیشتر در این زمینه به ابوریحان کمک کرده بوده باشد.از تألیف (یا پیشنویس تألیف) ابوریحان به عربی، معروف به الصیدنة (یا کتاب الصیدنة فیالطّب )، متأسفانه فقط یک نسخة بسیار ناقص و مغلوط، مورّخ ۶۷۸، به استنساخ محمد بن ابراهیم تبریزی، معروف به غضنفر، بازمانده است (ش ۴۵، کتابخانة غورشونلیزاده در شهر بورسَه ] ترکیّه [ ؛ دیگر نسخههای موجود از روی آن نسخة یگانه نوشته شده است).نواقص و عیبهای نسخة موجود . ترجمه و تحریری فارسی به قلم ابوبکر بن علی بن عثمان کاسانی (دهة سوم سدة هفتم) از الصیدنه ابوریحان در دست است (چاپ ستوده و افشار) که، گرچه خود ناقص و مغلوط است، به وسیلة آن میتوان سَقَطات نسخة عربی را تعیین و بعض غلطهای استنساخی و مشکلات آن را تا اندازهای رفع کرد. در مقایسه با ترجمه ـ اقتباسِ کاسانی، نسخة عربی عمدتاً فاقد همة مدخلهای حرف ر و بیشتر مدخلهای حرفهای ب/ پ ، ج/ چ و ق است. کریموف در ترجمة روسی الصیدنة و، به تَبَع او، زریاب در چاپ متن آن، مدخلهای ناموجود در متن عربی را از متن فارسی برگرفته و در ترجمه و چاپ خود گنجاندهاند (دربارة ترجمه فارسی آزاد کاسانی رجوع کنید به دنبالة مقاله). بدینسان شمار مدخلهای مختلط گوناگون (چه مدخلهای اصلی عربی و فارسی و چه مدخلهای ارجاعی یا ترادُفی) در چاپ زریاب بالغ بر ۱۱۳۱ شده است (به شمارش دقیق نویسندة حاضر). از مقدمة مشروحی که ابوریحان بر الصیدنة نوشته (بلکه املا کرده) است برمیآید که او تألیف مبسوطی را در بارة مواد دارویی منظور میداشته است، ولی از روی یگانه نسخة عربی و ترجمه ـ اقتباس فارسیِ آن نمیتوان حکم کرد که او موفق به چنان تألیف جامعی شده بود یا این که تألیفش تا اواخر عمر ناقص ماند. بههرحال، در نسخة موجود، علاوه بر افتادگیهای مذکور، عیب دیگری دیده میشود، یعنی ناهماهنگی کمّی و کیفی در محتویات: بعض مدخلها بسیار کوتاه (یک یا دو سه جمله) است (البته بجز مدخلهای ترادفی، مثلاً: « اِبن دَأیة، الغُراب»، «دُبّاء، هوَ القَرعُ الیابس»)، مثلاً رجوع کنید بهاباغورس، اخیروس، اُذن الحِمار ، و دبوط ؛ برخی دیگر کمابیش مشروحتر است، مثلاً، اَفیون، تُفّاح و حُضُض ، و بعض آنها دو صفحة چاپی یا بیشتر را دربرگرفته است، مثلاً، ابنوس ، اُترج و بیش (هر یک تقریباً دو صفحه)، صَبر (بیش از دوصفحه) و بَلَسان (تقریباً سه صفحه) (برای توضیح بیشتر دربارة مدخلها رجوع کنید بهدنبالة مقاله).پژوهشهای داروشناختی پیش از بیرونی و مآخذ او . پیش ز ارزیابی مساهمة داروشناختی بیرونی، لازم است که نظری به پژوهشهای داروشناختی پیش از بیرونی (در حقیقت،مآخذ او) بیفکنیم. داروشناسی دورة اسلامی، همچون پزشکی، عمدتاً مبتنی بر دانش یونانی و برگرفته از بعض آثار دانشمندان یونانی بود، که از طریق ترجمههای سُریانی و عربی، بویژه ترجمة آثار بُقراط * ، دیوسکوریدس * (دیسقوریدس)، جالینوس * ، اُریباسیوس * و بولُس اجانیطی * ، از سدة سوم به بعد به دانشوران دورة اسلامی انتقال یافت ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ دوم، مقالة «ادویة»). از میان آثار اینان، تصنیف دیوسکوریدس (سدة نخست میلادی)، s ¦s iatrike ¦Peri hyle (لفظاً، «اندرهَیولای ] =مادّة/ موادِّ [ پزشکی» که در مآخذ قدیم دورة اسلامی بِنارو به کتاب الحَشائش معروف شده بود (گاهی نیز به نام درست فی هَیولی&۳۹; الطّب خوانده شده است)، جامعترین و معتبرترین و مشهورترین تألیف یونانی دربارة «مُفردات» (= مواد دارویی یا خوراکی بسیط، غیر مرکّب) بود. این کتاب را نخست به روزگار خلیفة عبّاسی، جعفرمتوکّل (حک : ۲۳۲ـ۲۴۷)، دانشمند و ترجمان نامدار، حنین بن اسحاق * (۱۹۴ـ۲۶۰)، در بیت الحکمة * بغداد به سریانی ترجمه کرد. سپس شاگرد و دستیارش، اِصطِفَنبن بَسیل * ، آن را از یونانی به عربی برگرداند، و حنین ترجمة او را وارسی و اصلاح کرد. اصطفن و حنین نتوانستند نامهای عربی (یا فارسی ـ عربی) برای همة مواد مذکور در کتاب دیوسکوریدس بیابند، بویژه این که بسیاری از آن مواد (خصوصاًگیاهان) در کشورهای شرق جهان اسلام در آن روزگار، ناموجود یا ناشناخته بود. لذا آن دو در بسیاری از موارد ناچار به تعریب (= آوانگاری) نامهای یونانی شدند (مثلاً، اَرَسطولوخیا برای صa £aristolok «زَرآوند» و اُسْطوخودوس به جای dos ¨a £stoik یونانی) و گاهی به ترجمة لفظی نامهایی که معنای لفظی آنها واضح بود اکتفا کردند (مثلاً، لسان الحمل بهجای arnئglآson «بارهنگ» و لِحْیَة التَّیس ، لفظاً «ریشِ بُز»، به جای trapopآgآn «شِنْگ») و معادل یابی را به آیندگان واگذاشتند ( رجوع کنید بهابن أبیاُصیبعه، ج ۲، ص ۴۶ـ ۴۸). دو مسئلة تعیین هویّت مفردات ناآشنا و معادلیابی برای نامهای یونانی در ترجمة تألیفات حکیمان یونانی دیگر و در تألیفات پزشکی دورة اسلامی تا روزگار ابوریحان باقی بود. با گذشت زمان، چند صد مادّة دارویی دیگر، که یونانیان نمیشناختند، با نامهای بومی آنها (هندی، فارسی، گویشی ایرانی، عربی گویشی، بربری، اندلسی و جز اینها) به میراث داروشناختی یونانیان افزوده شد (لکلر ] ج ۲، ص ۲۳۲ـ۲۳۳ [ لیست ناکاملی از این مفردات جدید به دست داده است). بدینسان، آشفتگی شدیدی دربارة هویّت بسیاری از مفردات و تطبیق نامهای آنها در زبانهای گوناگون در داروشناسی دورة اسلامی پدید آمد. گذشته از مشکل نامگذاری، اوصاف گیاهداروشناختی دیوسکوریدس و ادیب گیاهشناسی چون ابوحنیفة دینوری * (سدة سوم؛ در مورد گیاهان جزیرة العرب) و برخی دیگر برای بازشناسی بسیاری از گیاهان بسنده و واضح نبود. لذا دانشمندانی، بویژه پس از سدة چهارم، برای رفع این مشکلها کوشیدند. خودِ حنین بن اسحاق ظاهراً نخستین کسی بود که به چنین کاری دست زد: ابن أبیاصیبعه (ج ۱، ص ۱۹۹) تألیفی را در این زمینه ( کتاب فی أسماءِ الادویة المُفردة عَلی حُروف المُعجم ) در جزو آثار او ذکر کرده است، اما چون ظاهراً این کتاب به جا نمانده ( رجوع کنید به سزگین ، ج ۳، ص ۲۵۶)، نمیتوان مساهمة حنین را ارزیابی کرد. پس از او، سلیمان بن حَسّان، معروف به ابنجُلْجُل * (سدة چهارم)، دو تألیف در این خصوص کرده است، یعنی تفسیر أسماءِ الادویة المفردة و مقالةٌ فی ذِکرِ الادویة الّتی لَم یَذْکُرْها دیسقوریدسُ فی کتابه مِمّا یُسْتَعملُ فی صناعة الطِّب ، که نسخة خطی آنها در بعض کتابخانهها یافت میشود ( رجوع کنید به سزگین، ج ۳، ص ۳۰۹ـ ۳۱۰). کتابی مجهول المؤلّف که در اواخر سدة ششم و باز در غرب جهان اسلام (در مراکش) نوشته شده است، شرحٌ لِکتاب دیاسقوریدوس فی هَیولی الطبّ (چاپ دیتریش )، دوام مشکلها در این زمینه و اختلاف نظر چند تن از دانشمندان را دربارة بسیاری از مفردات مینمایاند.جالینوس (سدة دوم میلادی) حکیم یونانی نامدار دیگری بود که ترجمة عربی بعض تألیفات عدیدش در پزشکی و داروشناسی زمینة رونق داروشناسی جالینوسی در دورة اسلامی را تحکیم کرد، بویژه کتاب فیالادویة المفردة او (= ] کتاب فی [ قوی الادویة المفردة ؛ رجوع کنید به سزگین، ج ۳، ص ۱۰۹ـ۱۱۰؛ ترجمة حنین)، که یکی از مآخذ مهم ابوریحان نیز بوده است. سپس باید اُریباسیوس (سدة چهارم میلادی) و بولُس (سدة هفتم میلادی)، دو حکیمِ «جَمّاع» (بهقول ابوریحان، ص ۱۴؛ = گردآورندة ] نوشتههای پیشینیان [ ) یونانی را ذکر کرد: اوّلی مؤلف دانشنامهای پزشکی (در عربی به نام کتاب السَّبعین یا الکُنّاش ] الاکبر [ خوانده شده است؛ رجوع کنید به سزگین، ج ۳، ص ۱۵۳) در هفتاد «مقاله» (از جمله، مقالههایی دربارة خوراکیها و داروها)، و دوّمی صاحب دانشنامهای در هفت «مقاله»، معروف به الکُنّاش ( فیالطّب ) یا کُنّاش الثُّریّا (سزگین، ج ۳، ص ۱۶۹؛ ترجمة حنین)، که آخرین «مقالة» آن دربارة داروهای مفرد بوده است.پس از ترجمة آثار پزشکی ـ داروشناسی یونانی مذکور، داروشناسی بسرعت در کشورهای شرقی و غربی جهان اسلام رونق یافت (ابن نَدیم ] متوفی ۳۷۸ [ ؛ قِفْطی ] متوفی ۶۴۶ [ و ابن أبی أُصیبعه ] متوفی ۶۶۸ [ در حدود صد تن را که تألیفی دربارة مفردات پزشکی داشتهاند، ذکر کردهاند). حکیمان بسیاری در بلاد اسلامی (از نژادهای گوناگون، دارای زبانهای مادری و مذهبهای مختلف، ولی عمدتاً عربینویس) کمابیش به داروشناسی پرداختند ــ چه در رسالههایی مستقل چه در جزو تألیفات کلّیتر (برای فهرستی از آنان تا حدود ۴۳۰ رجوع کنید به سزگین، ج ۳، ص هشت ـ یازده). در اینجا میتوان فقط مهمترینِ آنان را که مأخذ و مرجع بیرونی (و یا همکاران) او بودند، ذکر کرد (برای فهرست کامل مآخذ ابوریحان رجوع کنید به الصیدنة ، ترجمة روسی، مقدمة کریموف، ص ۶۰ـ۱۰۹): ماسَرجویه * (رونقش در اواخر سدة دوم و اوایل سدة سوم)، مؤلفِ رسالة فی أبدال الادویه... و کتاب فی الغِذاء ( رجوع کنید به سزگین ،ج ۳، ص ۲۲۴ـ۲۲۵)؛ یوحنّا/ یحییبن ماسویه (ح ۱۶۰ـ۲۴۳)، معلّم حنین بن اسحاق، دارای تألیفات بسیار، از جمله، آثاری دربارة موادّ خوشبو، خوراکیها و بعض انواع داروها (سزگین، ج ۳، ص ۲۳۳ـ۲۳۶)؛ حنین بن اسحاق * ، که، علاوه بر ترجمه، تصنیفات بسیاری هم داشته است، از جمله، تلخیص یا تحریر کتاب الادویة المفردة جالینوس، اختیار الادویة ، کتاب الابدال ] = أبدال الادویة [ ، و کتاب مذکور دربارة نامهای داروهای مفرد ( رجوع کنید بهسزگین، ج ۳، ص ۲۴۷ـ۲۵۶)؛ پسر او، اسحاق بنحنین * (۲۱۵ـ ۲۹۸)، مؤلفِ کتاب الادویة المفردة و کتاب الادویة الموجودة لِکُلِّ مکانٍ (سزگین، ج ۳، ص ۲۶۷ـ ۲۶۸)؛ ابو زید صَهارْبُختبن ماسَرجویه (نیمة دوم سدة دوم و نیمة نخست سدة سوم)، شارح کُنّاش جورجیس (سزگین، ج ۳، ص ۲۴۲)؛ محمد بن زکریایِ رازی * (ح ۲۵۱ـ۳۱۳)، صاحب تألیفات بسیار، بویژه الحاوی ، که در آن، جای بزرگی به مواد دارویی ساده (ج ۲۰ و ۲۱) اختصاص دارد؛ ابوالخیر الحسن بن سُوار، معروف به ابن خَمّار * (۳۳۱ـ ? ۴۴۰؛ صاحب کتاب الاغذیة و حواشیای بر تألیف بولُس ] رجوع کنید به سزگین، ج ۳، ص ۳۲۲ـ۳۲۳، و فهرستهای کتاب الصیدنة ابوریحان، ص ۷۴۱ [ )؛ ابومعاذ جَوانْکانی/ جَوارْکانی (سدة سوم یا چهارم؟)، مؤلف تفسیر الادویة ( رجوع کنید بهسزگین، ج ۳، ص ۳۱۲؛ الصیدنة ، مقدمة کریموف، ص ۱۰۵)؛ و بِشْر بن عبدالوهّاب فَزاری (تاریخهای زندگی او نامعلوم؛ شاید سدة چهارم)، مؤلف تفاسیر الادویة ( رجوع کنید به سزگین، ص ۳۱۳؛ الصیدنة ، مقدمة کریموف، ص ۱۰۶).افزون بر منابع مذکور، بیرونی دو واژهنامة چند زبانة نامهای مفردات پزشکی را که در روزگار او رایج بود، ذکر کرده است (ص ۱۶): یکی موسوم به دَهْ نام ، که نسخههای آن که «در دست عوام» بود چندان «فاسد» بود که سودی از آنها عاید نمیشد و، از این گذشته، برخلافِ عنوانِ آن، برای هر مادّه دَه نام به دَه زبان وجود نداشت؛ دیگری واژهنامهای که «در دستِ مسیحیان» بود به نامِ ] سُریانیِ [ بشاق شماهی ، «یعنی تفسیر نامها»، که به چهارْ نام نیز معروف بود، حاوی چهار نام برای هر مادّه به زبانهای «رومی» ] =یونانی بیزانسی؟ [ ، سریانی، عربی و فارسی، و چون نسخههای آن از «آفات تصحیف» خالی بود، وی بیشترِ محتوای نسخهای از آن را که به خط سریانی بود، در الصیدنة نقل کرد (در بارة بشاق شماهی ، یا، به املای درستتر، پُشّاق شِماهی ؛ رجوع کنید بهتوضیح زریاب به نقل از اولمان ، مقدمه، ص چهل و شش). رواج این دو واژهنامه ضمناً حاکی از تعدّد و تشتّتِ نامهای مرادف داروها در روزگار بیرونی و در آن منطقه از جهان اسلام است.محتوای کتاب الصیدنة موجود . این تألیف دارای دو بخش است: مقدمهای دراز با موضوعهایی ناهمگن (ص ۳ـ ۱۸)، و بخش اصلی شامل مطالبی در بارة شمار نسبتاً بزرگی از موادّ دارویی و مانند اینها (به ترتیب الفبایی حرف اول نام مواد؛ ص۱۹ـ۶۴۱).بیرونی در مقدمة این کتاب، موضوعهای مختلفی را به میان آورده است، از جمله: ۱) اشتقاق واژههای صَیدنه/صَیدله و صَیدَنانی/صَیدَلانی (داروساز، داروفروش، «عطّار») نهایتاً از چَندَن/ چَندَلِ هندی (=صَندَل، چوبِ خوشبوی معروف) (ص۵، ۷). ۲) تعریف فن یا پیشة صیدنه، که، به گمان بیرونی، پایینترین مرتبه از مراتب پزشکی است (بالاترین مرتبه، احاطة پزشک ـ داروشناس بر «طبیعیات» و آشنایی با اصول قیاس و تجزیه و تحلیل منطقی است)، و حتی میتوان گفت که صیدنه فنی مستقل است و نه از مراتب پزشکی؛ اوصاف یک داروساز ماهر؛ داروسازان/ شناسان معمولاً به «تقلید» و «الاخذ بالسَّماع» (پیروی کورکورانه از نوشتههای پیشینیان و اکتفا به مسموعات) این پیشه را میآموزند، در صورتی که پیشرفت در داروشناسی مستلزم شاگردی نزد استادان ماهر این فن و کوشش مستمر برای شناخت مواد دارویی از طریق مشاهده و تجربة شخصی است (ص۳ـ۴). ۳) ظاهراً بیرونی دیوسکوریدس (دیسقوریدس) را نمونة اَعلای یک گیاهداروشناس میدانست. میگوید (ص۱۳): «هر اُمتی موصوف به تقدم در علمی یا عملی است. در غرب، یونانیان پیش از مَسیحیت، در عنایت به مباحث ] علمی و فلسفی [ و رسانیدنِ علوم به بالاترین مراتب و نزدیک ساختن آنها به کمال، فضل و برتری داشتند. اگر دیسقوریدس ِ ایشان در نواحی ما ] = خوارزم، آسیای مرکزی [ بود و کوشش خود را مقصور به شناختِ حَشایشِ ] =گیاهان دارویی [ کوهها و درّههای ما میکرد، حسب تجاربِ خود در همة حشایشِ ] سرزمین ما [ خواص دارویی شفابخشی مییافت... و اما در شرق، بجز هندیها هیچ امّتی شوق و ذوق به علم ندارد، اما این فنون ] در اینجا منظور پزشکی و داروشناسی است [ نزد هندیها مبتنی بر اصولی است مُباین با قوانینی که از غربیها به ما رسیده است...» (اشارة بیرونی به اختلاف مبانی نظری پزشکی ـ داروشناسی قدیمِ بُقراطی ـ جالینوسیِ یونانی و پزشکیِ هنوز رایج آیورْوِدایی هندی است). ۴) تقسیم آنچه خوردنی است به خوراک («غذاء»)، دارو («دَواء») و زهر («سَمّ»)، بیان کیفیّات اینها (مثلاً، درجات چهارگانه «قوّت» آنها)، و تفکیک آنها به ساده («مفرد») و مرکب؛ رحجان درمان با «رژیم غذایی» (به اصطلاح امروزی) و، اگر رژیم غذایی بسنده نباشد، استفاده از داروهای مفرد، و اگر داروهای بسیط کافی نباشد، توسّل به داروهای مرکب. بیرونی تأکید میکند که، در صورتِ لزومِ استعمال داروهای مرکب، پزشک میبایست از آنهایی که کمترین و سالمترین «اَخلاط» (=اَجزا) را دارند استفاده کند. چنانچه نیاز به «داروهای ] ذاتاً [ سمّی» اُفتد، پزشکان با افزودنِ داروهایی «مُصلِح»، مضرَّت آنها را « اِصلاح» میکنند (ص۹ـ۱۱). ۵) «دانشی برتر از داروسازی/ فروشی (صیدنه)، معرفت به «قُوا» (نیروها) و خواصِّ ] فیزیولوژیکی [ داروهای بسیط ] در اصطلاح امروزی، [pharmacognosy است. اگر برای این معرفت، از لحاظ طولِ تجربه و استفاده از قیاس حدّی میبود، از پیشینیانِ یونانی، دیوسکوریدس و جالینوس، و از متأخران، یحیی بن ماسویه، ماسرجویه، محمد بن زکریای رازی و ابو زَید اَرَّجانی ] ناشناخته؛ رجوع کنید به الصیدنة ، مقدمة کریموف، ص۱۰۴ـ۱۰۵ [ برای تعیین آن حَدّ شایستهتر بودند». مع ذلک، بیرونی در استحقارِ این «متأخران» میگوید که همة ایشان «جَمّاع» و از اجتهادِ پیشینیان (= بقراط، دیسقوریدس و جالینوس) ناتوان بودند (ص۱۲) (در اینجا باید گفت که خود ابوریحان هم مشمول استحقار مذکور میشود، زیرا از حیثِ داروشناسی او هم عمدتاً «جَمّاع»ای بیش نبوده است، مگر در چند مورد نادر؛ رجوع کنید به مساهمة او در دنبالة مقاله). ۶) در تهیة داروهای مرکب، صیدلانی و پزشک «به دو اَمر، بزرگترین نیاز را دارند»: «حَذف» و «تبدیل». «حذف» یعنی اگر یکی از اجزای داروی مرکب مشهوری موجود نباشد، نباید از کُلّ ترکیب و استعمال آن چشم پوشید؛ «تبدیل» یعنی به کاربردن مادهای که دقیقاً یا تقریباً دارای طبع و قوت و اثر مادّة ناموجودی باشد ( رجوع کنید بهبَدَل (۳) * ). بیرونی به تفصیل دربارة اقسام «تبدیل» (مثلاً، «تبدیل به نوع» و «تبدیل به جنس») سخن گفته در پایان تأکید میکند که پزشکان، با علم و تجربة خود، شایستهتر از هر کسی برای تعیین بَدَلهای داروهای بسیط و سپس انتقال دریافتههای خود به «داروسازانِ امین»اند (ص۱۲ـ۱۳). ضمناً، در جای دیگری (ص۱۸)، در تحقیرِ دو تألیف مربوطة محمدِ زکریای رازی، کتاب فی الصیدنة و کتاب فی الابدال ، میگوید که «من این دو کتاب را مطالعه کردم ] ولی [ از آنها به قدر کافی سودی نبردم، ] فقط [ بعض محتویات آنها را به آنچه نزد من گِرد آمده بود، افزودم». ۷) ستایش دین اسلام و زبان عربی (به عنوان زبان علم) و برتری آن بر زبانهای دیگر برای بیان مضامین علمی، از جمله، بر فارسی که، به عقیدة او، «برای ] حکایت [ اَخبار خُسروان و گفت و گوهای شبانه ] «الاخبار الِکسرویّة و الاسْمار اللیلیّة» [ شایسته است»؛ در تحقیر زبان فارسی حتی میگوید که «من هجوِ ] خود را [ به عربی بیش از مدحِ ] خود [ به فارسی دوست دارم». یگانه عیبی که بیرونی در زبان عربی دیده است نارسایی خطّ آن برای ضبط نامهای بیگانه (عمدتاً، یونانی، «رومی» و سریانی) داروهاست (ص۱۴). ۸) بیرونی دو شکایت دیگر هم دارد: یکی از بیدقتی کاتبان در استنساخ و غفلت از مقابلة نسخهها؛ دیگری از «خیانت» مترجمان کتابهای یونانی، که معمولاً به نقل ] =آوانگاری [ نامهای یونانی حشایش بسنده کردهاند، در حالی که «بعض آن حشایش در بلاد ما میرویند و در عربی ] کذا [ نامی دارند». بیرونی از سه عیبِ مذکور نتیجه میگیرد که آن ترجمهها در خور اطمینان نیستند و بود و نبودشان یکی است، و اگر این «آفت»ها نبود، ترجمة عربی آثار حکیمان یونانی ] برای داروشناسی [ کفایت میکرد (ص۱۵ـ۱۶).ارزیابی مُساهمة ابوریحان و الصیدنة موجود . بیرونی صیدنه را چنین تعریف میکند (ص۱۱ـ۱۲): «شناخت اجناس و انواع داروهای بسیط و ] شناختِ [ برگزیدة ] = بهترینِ [ اینها ] برای استعمال [ و ترکیب اجزای داروهای مرکب طبقِ نسخههای مدوّن یا طِبقِ دستورِ ] پزشک [ مؤتمنِ مُصلح. مرتبة برتر از این، شناختِ قُوا و خواصِ داروهاست.» بنا بر این و نظر به شرح مذکور بیرونی دربارة طبایع و قوای داروها، و کیفیات «اصلاح» و « اِبدال» آنها (در مقدمه)، قاعدتاً انتظار میرفت که او این مطالب را، اگر نه در همة موارد، در مورد بیشتر مواد ذکر کند؛ ولی او به طور کلی به همان بخش اول تعریف صیدنه بسنده کرده است. خود میگوید (ص۱۸): «ذکرِ چیزی از قوا و خواص ادویه و تفصیل آنها را اراده نکردم ] زیرا [ این موضوع برای ] کسی [ مانندِ من متعذّر است، مگر ] در مواردی که [ اضطراری برای ذکر آنها بوده باشد.» لذا، در مقالههای مشروح بازماندة ابوریحان، وی معمولاً به ذکر انواع مادّة منظور، رویشگاه (های) آن، نظرهای مختلف دربارة ماهیت آن (در موارد مشکوک)، غالباً اطلاعات گوناگون دربارة آن مادّه، و نامهای آن در چند زبان، میپردازد ( رجوع کنید به ذکر نامهای مترادف در دنبالة مقاله). یکی از ویژگیهای توصیفهای بیرونی (ظاهراً به تقلید از ابوحنیفة دینوری؛ از مآخذ مهم او، که بیش از ۲۳۰ بار از آن نقل کرده است؛ الصیدنة ، مقدمة کریموف، ص ۹۱) استشهاد به شاعران عربی است که مادّة منظور را در شعر خود ذکر کردهاند. در توجیه این استشهاد میگوید (ص۱۴ـ۱۵): «تازیان در اوائل که در بیابانها میزیستند، قومی اُمّی ] = فاقد خط و نگارش [ بودند، که برای تخلید ] جاودانسازی [ ] هر چیز [ به حفظ ] =به حافظه سپردن [ و قاپیدنِ ] مطالب [ از زبانها ] ی این و آن [ متکی بودند و، لذا، شعرْ دفترهای ایشان برای معارف ] = دانستنیها، معلومات [ و یادمان ایشان برای الایّام ] =روزهای به یادماندنی [ و نَسَبها ] ی قبیلههای عرب [ گردید. لذا، ما غالباً برای شناختِ ] مفردات دارویی [ و شاهد آوردن برای استشفاف ] روشن ساختن [ مطالب، به شعرهای آنان رجوع کردیم.» این ادعاهای بیرونی غالباً درست نیست، زیرا، اولاً، او فقط به شعر شاعران دورة جاهلیت تازیان استشهاد نمیکند و، ثانیاً، در بیشتر موارد، ذکر این اشعار به «استشفاف مطالب» کمکی نمینماید، بلکه بیشتر جنبة «اظهار فضل» در ادبیات عرب دارد (مثلاً رجوع کنید به اشعاری که دربارة اُتْرج ] =تُرنج، بالنگ [ آورده است).گفته شد که الصیدنة ، مانند بیشتر نظایر پیشین و همروزگار خود (مثلاً، کتاب دوم القانون فی الطب ابنسینا) عمدتاً التقاطی از نوشتههای دیگران است. معذلک، نسخههای ناقص (عربی و فارسیِ) آن از ملاحظات و مشاهدات شخصی و نکته سنجیهای ابوریحان که سفرها و اقامتهایی در آسیایمیانه، ایران (بویژه، گرگان)، شمال هند و افغانستان (کنونی) کرده بود، خالی نیست؛ مثلاً رجوع کنید به آنُک (سُرب)، اُترُج (بالنگ)، اِجّاص (آلو)، اثمد (سُرمه)، اکسیوس ، اَصابع اللُّصُوص ، اَنجُرَة (گزنه)، بسیس ، بُل ، تامول ، چا (= چای)، خزامی ، زیتون ، کَمأة (قارچ)، کَمّون (زیره)، و مِحْلَب .یکی دیگر از خدمتهای (ناخودآگاهانة) بیرونی به تاریخ علم در الصیدنة این است که از میان ۲۵۰ تنی که او به مناسبتی نام ایشان را برده است (به شمارش کریموف، ص۶۰) ــ پزشکان، طبیعیدانان، ادیبان، شاعران، و جز ایشان ــ شمارِ در خور ملاحظهای از آنان فقط از طریق نقلهایی که ابوریحان از آنان کرده است، تا اندازهای شناخته میشوند ــ دانشمندان گمنامی مانند ابوالعباس خُشَّکی، ابو زید اَرَّجانی، ابومُعاذ جَوانکانی، ابونصرخطیبی، ابوسَهل رَسائلی، بِشر بن عبد الوهاب فَزاری، فهلمان/ بهلمان، صاحب کتاب المَشاهیر ، و صاحب کتاب الیاقوتة ( رجوع کنید به الصیدنة ، ترجمة روسی، مقدمة کریموف، «مؤلفان نامشخص»، ص۱۰۴ـ۱۰۹، و «تألیفهای بینامِ ] مؤلف [ »، ص ۱۰۹ـ۱۱۵).آنچه شاید بتوان بزرگترین ویژگی و امتیاز الصیدنة دانست فراوانی نامهای مُرادف مواد دارویی، بویژه نامهای ایرانی آنهاست. توجه به نامهای مفردات پزشکی در زبانهای «کلاسیک» قدیم ــ یونانی، لاتینی، سریانی، عربی ــ تقریباً در همة تألیفات داروشناختیِ پیش و پس از ابوریحان یافت میشود. پزشکان ـ داروشناسان و گیاهشناسان کشورهای غربی جهان اسلام و کشورهای قدیم «خاورنزدیک» (به اصطلاح امروزی) سپس به یافتن و ذکر نامهای اندلسی، بربری، عربی محلی (گویشی) و مانند اینها پرداختهاند (مثلاً، ابوالعباس احمد بن محمد نَباتیِ اشبیلی، ابوجعفر احمد غافقی، ابن میمون، ابن بیطار، و داوود انطاکی)؛ ولی نوآوری ابوریحان در این زمینه، ذکر شمار نسبتاً بزرگی از نامهای مفردات در زبانهای نواحی شرقی جهان اسلام قدیم، و، تا آنجا که به حوزة فرهنگی ایران قدیم مربوط میشود، نامهای «ایرانی» است، به این شرح ( الصیدنة ، مقدمة کریموف، ص۵۳، از مجموع بیش از ۴۵۰۰ نام؛ نیز رجوع کنید به کیا و راشدِ مُحصّل): ۱) عربی (کلاسیک، گویشی): ۱۶۰۰ نام، ۵ر۳۵%؛ ۲) ایرانی (فارسی، فارسی گویشی، سِجزی = سیستانی، زابُلی، زبانهای محلی نواحی آسیای میانه، خراسان ] به معنای وسیع جغرافیایی قدیم آن [ و افغانستان، مانند خوارزم، سُغد، تُخارستان، سمرقند، بُخارا، تِرمذ، فَرغانه، و بُست): ۱۱۰۰ نام، ۴ر۲۴%؛ ۳) «رومی»/ یونانی: ۷۵۰ نام، ۶ر۱۶%؛ ۴) سُریانی: ۴۰۰ نام، ۸ر۸%؛ ۵) هندی (شامل سِنْدی): ۳۵۰ نام، ۷ر۷%؛ ۶) لاتینی:۱۵ نام، بیذکرِ درصد؛ ۷) ترکی: ۹ نام، بیذکردرصد؛ ۸) نامهای مجهول المنشأ: ۲۸۰ تا، ۲ر۶% . برای نمودنِ اشتیاق ابوریحان بیرونی به گردآوری و ذکر نامهای مُرادف،به یک مثال بسنده میکنیم: «بُطْم» (ص۱۱۵ـ۱۱۶) که نامهایی به این توضیح برای گیاه، میوه و صمغ آن در دو متن عربی و فارسی آورده شده است: رومی، شش صورت مُحرّف از یک یا دو اصطلاح؛ سُریانی، دو صورت از یک واژه؛ عربی، یک واژه (بجز خودِ بُطم )؛ هندی، یک واژه؛ نیشابوری و قاینی، دو صورت از یک واژه؛ زبانِ «اهل خراسان»، یک واژه؛ سجزی، یک واژه؛ زبانِ «اهل مَکران و قُزدار»، یک واژه؛ «فارسی»، دو واژه. مرادفهای نام دانة بُطم: عربی، یک اصطلاح؛ فارسی، سه واژه؛ برای صمغ آن: سریانی، دو واژه؛ عربی، دو اصطلاح؛ فارسی، چهار واژه.ترجمة فارسی الصیدنه . مؤلف این ترجمة «آزاد»، ابوبکربن علی بن عثمان کاسانی (از اهل کاسان، شهری در ولایت قدیم فَرغانه در ما وراء النهر)، پس از جلای وطن و استقرار در هند، نسخة نسبتاً کاملتری از کتاب الصیدنة موجودِ بیرونی را به سبکی خاصّ ترجمه و به سلطان دهلی، شمسالدین ابوالفتح اِیلْتُتمِش (حک : ۶۰۷ـ۶۳۳) اهدا کرد (احتمالاً در ۶۲۵؛ الصیدنه ، چاپ زریاب، مقدمه، ص بیست و شش). از این ترجمه چندین دستنویس وجود دارد (افشار و ستوده از پنج دستنویس برای چاپ آن استفاده کردهاند؛ ارجاعات به صیدنة فارسی در این مقاله به همین چاپ است).در مقایسة محتویات دو متن عربی و فارسی، تفاوتهای عمدهای که میان آنها دیده میشود چنین است (برای تفصیل این تفاوتها رجوع کنید بهصیدنه ، چاپ ستوده و افشار، مقدمه، ص چهارده ـ بیست، و چاپ زریاب، مقدمه، ص بیست و هفت ـ سی و سه؛ برای توصیف کلی صیدنة فارسی، نیز رجوع کنید به همان، ترجمة روسی، مقدمة کریموف، ص۲۵ـ۳۰): ۱) کاسانی مقدمة بیرونی را به اختصار و با حذف بعض مطالب (مثلاً، تبجیلاسلام، تجلیل زبان عربی و تحقیر زبان فارسی) آورده است. ۲) از خودِ متن، همة استشهادها به شعر عرب، غالباً جملههایی و بسیاری از مدخلهای کوتاه را حذف کرده است (مثلاً، در فصل حرف لام، مدخلهایِ لسان الکَلب ، لَفّ ، لؤلؤ ، لوفقراقس و لیمو ). ۳) بسیاری از مدخلهای موجود در متن عربی در متن فارسی نیست (برای فهرستی از آنها رجوع کنید به الصیدنة ، چاپ زریاب، مقدمه، ص بیست و نه ـ سی و یک). ۴) در عوض، مدخلهایی در متن فارسی هست که در الصیدنة موجود، نیست (مثلاً، در همان فصل لام، لاژورد نظیری در متن عربی ندارد)، و بعض مقالات در متن فارسی مشروحتر است (مثلاً، مقالة «چا» ] =چای [ ، در متن فارسی، ج۱، ص۱۶۵ـ۱۶۷، بیش از سه برابرِ آن در متن عربی است). ۵) در متن فارسی، مطالب اضافی بسیاری در بارة نامهای مفردات (تلفظ، معانی، مترادفها) هست، که مترجم عمدتاً از تهذیب اللّغة ابومنصور محمد بن احمد اَزهَری (متوفی ۳۷۰) و گاهی از کسان دیگری نقل کرده است (مثلاً، رجوع کنید بهاباغورس در متن فارسی، ج۱، ص۳۶ـ۳۷)، بویژه در مواردی که کاسانی خواسته است به زبان عربیِ بیرونی خُرده بگیرد (مثلاً، رجوع کنید بهتوجیه نادرستی که او، برخلاف رأی درست بیرونی، دربارة اشتقاق یا منشأ واژة صیدنانی از منابع دیگری نقل کرده است، ج ۱، ص۲۴ـ۲۵). ۶) نسخههای صیدنة فارسی (بجز یکی که مبنای چاپ ستوده و افشار بوده است) با تألیف دیگری ممزوج شده است، با عنوانِ «خواص ادویة مفرده از این کتاب صیدنه»، «ترجمة» ] کذا [ قاضی جلالِ کاسانی، مؤلف ناشناسی که بدینسان خواسته است این نقیصه را جبران کند. کاتبی یا کاتبانی، شاید به سبب یگانگی نسبت دو مؤلف، اشتباهاً مطالب «قاضی جلال کاسانی» دربارة قوا و خواص و اَبدالِ مفردات را در متن ابو بکر کاسانی به آخرِ توصیف مواد مربوطه افزودهاند. خوشبختانه، در متن چاپی صیدنة فارسی، مطالبِ «قاضی جلال کاسانی» جداگانه در جلد دوم صیدنة فارسی آورده شده است.مقایسة صیدنة فارسی و تکملة «قاضی جلال کاسانی» چند موضوع را آشکار میکند: ۱) قاضی جلال ترجمة فارسی ابو بکر کاسانی را در دست داشته است، و نه متن عربی دیگری از الصیدنة بیرونی را، زیرا در بسیاری از موارد، ترجمة ابو بکر کاسانی را عیناً یا به اختصار نقل کرده است (مثلاً، رجوع کنید بهتبیانج، ج۱، ص۳۲۷، در ترجمة کاسانی و رتبیانج در تکملة قاضی جلال، ج۲، ص۸۶۹). ۲) بر خلافِ ادعای قاضی جلال، او خواص همة مفردات را ذکر نکرده است (مثلاً، رجوع کنید به شمارههای ۳، ۴، ۱۲ و ۵۷). در ذکر خواص مفردات، اصولاً به صیدنة فارسی ابو بکر کاسانی ارجاع میدهد و گاهی به منابع دیگر.پس از این توضیحاتِ ضرورتاً کوتاه، اکنون شاید بهتر بتوان برخی از داوریهای کمابیش اغراقآمیز معاصران را دربارة ارزش و جایگاه الصیدنة بیرونی ارزیابی کرد. حکیم محمد سعید (مقتول در ۱۳۷۷ش/ ۱۹۹۸) بیرونی را «پدر داروسازی در دورة قرون وُسطای اسلام» (ص۳۲) و مبتکر «روش طبقهبندی گیاهان هفت قرن پیش از لینّه ] گیاهشناس نامدار سوئدی، ۱۷۰۷ـ ۱۷۷۸ [ » (!) دانسته است (ص۳۳). کریموف ( الصیدنة ، ترجمة روسی، مقدمه، ص۴۱) معتقد است که « ] این تألیف [ ارزشمندترین اثر تاریخی سدههای میانة خاور در داروشناسی است که کاملترین تصور دربارة داروهای شناخته شدة آن زمان را به دست میدهد و برخی از مسایل نظری این رشته را روشن میسازد».چاپهای الصیدنة . ۱) چاپ غیرانتقادی متن عربی (با ترجمه و توضیحات انگلیسی) به وسیلة محمد سعید و رانا اِحسان الهی، کراچی ۱۹۷۳ (دربارة عیبهای آن رجوع کنید به الصیدنة ، چاپ زریاب، مقدمه، ص بیست و دو، بیست و سه، سی و پنج)؛ ۲) چاپ انتقادی ع . زریاب (تهران ۱۳۷۰ش)، که با احتراز از معایب چاپ کراچی و به کمک ترجمه و توضیحات روسی کریموف (۱۹۷۳) انجام گرفته است؛ ۳) مقدمة الصیدنة (همراه با ترجمه و توضیحات به آلمانی)، به وسیلة م. مایرهوف، برلین ۱۹۳۲؛ ۴) چاپ نیمهانتقادی ترجمه ـ تحریر فارسی الصیدنة ، نگارش کاسانی، به وسیلة م.ستوده و ا.افشار، تهران ۱۳۷۰ش.ترجمههای الصیدنة . ۱) ترجمة آلمانی مقدمة ابوریحان به وسیلة مایرهوف (همراه با مقدمه و توضیحات عالمانه به آلمانی)، مذکور در بالا؛ ۲) ترجمة انگلیسی بسیار مغلوط و نادرست محمد سعید، مذکور در بالا؛ ۳) ترجمة روسی بسیاردقیق کریموف، همراه با مقدمة مشروح و توضیحات بسیار ارزشمند (تاشکند ۱۹۷۳)، مذکور در بالا؛ ۴) البته ترجمه ـ تحریر ـ اقتباس ِ فارسی کاسانی (مذکور در بالا) را نیز میتوان در اینجا هم ذکر کرد.در پایان، گفتنی است که، در حالی که تألیف همولایتی و همروزگار ابوریحان، یعنی القانون ابن سینا، در همان «سدههای میانه» به لاتینی ترجمه شد (چاپ ونیز ] ایتالیا [ ، ۱۵۴۴ میلادی) و تا اواخر سدة شانزدهم آن را در بعض دانشگاههای اروپا تدریس میکردند، الصیدنة بیرونی (همچون دیگر آثار او) نه فقط در «سدههای میانه» بلکه قرنها پس از آن دوره نیز در اروپا و در کشورهای غربی جهان اسلام ناشناخته ماند (مثلاً، ابن بیطار ] متوفی ۶۴۶ [ که در حدود سیصد بار مطالبی از ابن سینا نقل کرده، یک بار هم به ابوریحان اشاره نکرده است).

منابع: ابن ابی اصیبعه، عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، چاپ امرؤ القیس بن طحّان، قاهره ۱۲۹۹/۱۸۸۲؛ ابوریحان بیرونی، کتاب الصیدنة ، چاپ و ترجمة انگلیسی محمد سعید و رانا احسان الهی، کراچی ۱۹۷۳؛ همان: کتاب الصیدنة فی الطب ، چاپ عباس زریاب، تهران ۱۳۷۰ش؛ همان: صیدنه ، ترجمة فارسی نیمة اول قرن هشتم هجری از ابو بکر بن علی بن عثمان کاسانی، چاپ منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران ۱۳۵۸ش؛ محمد بن زکریا رازی، کتاب الحاوی فی الطب ، حیدرآباددکن ۱۳۷۴ـ۱۳۹۰/ ۱۹۵۵ـ۱۹۷۱؛ صادق کیا و محمدتقی راشد محصل، واژههای گویشی ایرانی در نوشتههای بیرونی ، تهران ۱۳۵۳ش؛ محمد سعید، «پدر داروسازی در دورة قرون وسطای اسلام»، پیام یونسکو ، سال ۵، ش ۵۹ (تیر۱۳۵۳)؛Abu Rayhan birui akognoziya v meditsine , tr. U. I. Karimov, Tashkent ۱۹۷۳; Dioscurides triumphans: ein anonymer arabischer Kommentar (Ende ۱۲. Jahrh. n. Chr.) zur Materia medica, arab. Text nebst kommentierter dt. غbers., hrsg. von Albert Dietrich, Gخttingen ۱۹۸۸; EI ۲ , s.vv. "Adwiya" (by B. Lewin), and " A l-Biruni byD. J. Boilot); Lucien Leclerc, Histoire de la mإdecine arabe , Paris ۱۸۷۶; Max Meyerhof, "Das Vorwort zur Drogenkunde des biruni inQuellen und Studien zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Medizin , ۳ (۱۹۳۳), ۱۵۷-۲۰۸ and (Arabic text), ۱-۱۸; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. III: Medizin, Pharmazie, Zoologie, Tierheilkunde bis ca. ۴۳۰ H., Leiden ۱۹۷۰.۵)

کانیشناسی.بیرونی اطلاعات کانیشناختی خود را عمدتاً در کتابی مخصوص، یعنی الجماهر فی الجواهر ، در روزگار حکومت متزلزل نوادة سلطان محمود غزنوی، سلطان ابوالفتح مودود بن مسعود (۴۳۲ـ۴۴۱) و برای ضبط در کتابخانة او تألیف کرده است. عنوان معروفتر این کتاب، که در نخستین چاپ آن نیز به کار رفته است (ویرایش دانشمند آلمانی، فریتس کرنکو ، حیدرآباد دکن، ۱۳۵۵/۱۹۳۶)، ( کتاب ) الجماهر فی معرفةِ الجواهر است، ولی یوسف الهادی در چاپ خود (۱۳۷۴ش/۱۹۹۵؛ در این مقاله همه ارجاعها به این چاپ است)، با استناد به کشف الظنون حاجیخلیفه و منابع دیگر (ص ۲۶)، عنوان درست را الجماهر فیالجواهر میداند (دربارة نسخههای خطی این کتاب که دو ویراستار مذکور از سهتای آنها استفاده کردهاند رجوع کنید به مقدمة الهادی، ص ۲۶ـ۲۷؛ برای نسخهها و توضیحهای دیگر رجوع کنید به اذکائی، ص ۶۸ـ۶۹).محتویات الجماهر . این تألیف دارای دو بخش کمابیش نامتجانس است. یکی مقدمهای (ص ۷۵ـ۱۰۱) شامل پانزده «تَرویحة» (در اینجا، تقریباً بهمعنای «تأمّل»)، و دیگری متن اصلی (ص ۱۰۳ـ۴۳۶) دربارة «جواهر». در این «تَراویح» (جمع ترویحة )، بیرونی، در چهارچوب عقاید مذهبیِ صُلبِ خود، موضوع ارزش «وضعی» (= غیرذاتی، قراردادی) دو فلز گرانبها، زر و سیم، را که، به اعتقاد او، حسب مشیّت الهی، بهصورت مسکوک مبنا و معیار تعیین ارزش کالاها و خدمات و نیز وسیلة معاملات بازرگانی در جوامع آدمیان شدهاند، بهانه کرده، همچون عالم دین، معلّم اخلاق، جامعهشناس، مُصلح اجتماعی، اقتصاددان و جز اینها به تقبیح مفاسدی چون حرص مال، زر و سیماندوزی، بُخل، طلب لذّات جسمانی، ستمکاری، و تحسین مَحامدی چون دهِش، اِنفاق، دادگستری، مروّت، فتوّت، پایبندی به دین و دولت، و نیز پاکیزگی تن و پوشاک پرداخته است و، در تأیید نظرات خود، غالباً به آیات قرآنی و شاعران عرب استناد و به رویدادهای تاریخی و گاهی افسانهای تمثیل کرده است. گرچه یکی از افاضل روزگار ما در تقدیر مقدمة مزبور بیرونی بسیار غلو کرده (حَمارنَة ، ۱۹۸۳، ص ۵ به بعد) آن را «سَلَف مقدمة مشهور ابنخلدون ] بر کتاب تاریخ او، کتاب العِبَر [ » دانسته است (همو، ۱۴۱۰، ص ۲۴۱ـ۲۴۲)، ولی از حیث روش تحقیق تاریخی، عمق و وسعت تفکر در فلسفة تاریخ تمدن و در جامعهشناسی، ابوریحان درخورِ مقایسه و برابری با ابنخلدون نیست (برای خلاصة منظمی از مطالب مشوّشِ «تراویح» رجوع کنید به قَنواتی ، ص ۴۳۹ـ۴۴۱).بخش دوم در وصف «جواهر» (جمعِ جوهر ، معرّب گوهرفارسی) است. در اصطلاح ابوریحان، جوهر ، نه بهمعنای اصلی آن، یعنی «مروارید»، بلکه به معنای سپسین آن در عربی، یعنی «هر سنگی که چیزی سودمند از آن استخراج توان کرد» ( رجوع کنید بهمعلوف، زیرِ الجوهر ؛ به تعبیر درستتر، «هر کانی و شِبْهِکانی سودمند»)، و جواهر نه بهمعنای کنونی آن در فارسی و عربی (= اَحجار کریمه، سنگهای گرانبها) بهکار رفتهاند. بدینسان، در این تألیف «جواهر» شامل احجار کریمه (مثلاً الماس، فیروزه)، فلزها (بهمعنای امروزی، مثلاً آهن، جیوه)، بعض آلیاژها (مثلاً برنج)، و تحجّراتآلی و غیرآلی (مثلاً کهربا، مُهرة مار، مروارید) میشود، به این تفصیل (گروهبندی و ترتیب ذکر مواد طِبق ترتیب ابوریحان؛ املای نامهای مواد طبق چاپ الهادی): ۱) «جواهر»: یاقوت، لعل، بَذَخْشی، بیجاذی، الماس، سُنْباذَج، لؤلؤ، زمرّد، فیروزَج، عقیق، جَزْع، بلّور، بُسَّذ، جمست، لازَوَرد، دَهْنَج، یَشْم، باذْزَهر، حَجَر التَّیس، مومیای، خَرَز، الحَیّات، ختو، کهربا، مغناطیس، خماهن و کوک، شاذَنَج، حجرالحلق، الحجر الجالِب لِلْمَطَر، زُجاج، مینا، قِصاع صینیّة، و اذرک؛ ۲) «فلزات»: زِئبَق، ذَهَب، فِضّة، نُحاس، حدید، رَصاص، اُسْرُب خارَصینی؛ ۳) «المعمولات و الممزوجات بالصَّنعَة» (= آلیاژها): شَبَه، اسفیذروی، بتروی، طالیقون. در پایان، بیرونی بخشی از کتاب الاءکلیل ِ همدانی ] ؟ [ دربارة کانهای یَمَن را نقل کرده است. شرح هر مادّه معمولاً شامل این اطلاعات است: ماهیّت، ویژگیها (از جمله، «وزنِ مخصوص »، در مورد ۹ «جواهر» و ۹ «فلز»)، گونهها، منابع (جغرافیایی)، نامها (به چند زبان ــ فارسی، هندی، یونانی، سریانی، و جز اینها)، کاربرد، بهای گونهها، و حکایتهایی دربارة آن مادّه. بیرونی غالباً برای تبیین یا تأیید مطلبی، و گاه صرفاً برای اظهار تبحّر در شعر عرب، به شاعران عرب استشهاد کرده است.پیشینة کانیشناسی در دورة اسلامی؛ مآخذ ابوریحان . بیرونی ادعا کرده که فقط به دو تألیف در این فن دسترسی داشته است: ۱) کتاب الجواهر و الاشباه یعقوب بن اسحاق کِنْدی (متوفی ح ۲۵۲)، که، به گمان او، «دوشیزگی آن ] فن [ را برداشت و به ذُروة آن رسید» («اِفتَرَعَ... عُذْرَتَهُ و طهر ذُروَتَهُ»؛ ص ۱۰۳)؛ ۲) مقالة فارسی نصر بن یعقوب دینوری (همروزگار آلبویه در نیمة اول سدة چهارم؛ رجوع کنید به بروکلمان ، ج ۱، ص ۲۸۲، > ذیل < ، ج ۱، ص ۴۳۳)، که، به گفتة بیرونی (همانجا)، «در بیشتر ] موضوعات [ تابعِ کِنْدی» بود. بیرونی میگوید کوشیده است که چیزی از محتویات این دو تألیف را از قلم نیندازد، و مسموعات خود را به آنها بیفزاید (ص ۱۰۳ـ۱۰۴). بجز مسموعات، بیرونی تجارب و مشاهدات خود را هم در الجماهر گنجانده است (مثلاً رجوع کنید به مبحث زُمرّد، ص ۲۶۲ به بعد).دربارة مآخذ بیرونی باید گفته شود که، برخلاف ادعای او، کِنْدی نخستین کسی نبود که فن کانیشناسی را «اِفتراع» کرد! همروزگار و مرتبط با کندی، ابو زکریا یوحنّا/ یحیی بن ماسویه بود (متوفی ۲۴۳)، صاحب کتاب الجواهر و صفاتها ، که کندی بیشتر معلومات جواهرشناختی خود را از آن گرفته و، بیاین که مأخذ خود را ذکر کند، آن اطلاعات را به لفظ یا به معنی نقل کرده است ( رجوع کنید به ابن ماسویه، مقدمة رؤوف، ص ۱۳). بدینسان، ابنماسویه * ، بهطور غیرمستقیم، یکی از مآخذ عمدة ابوریحان بوده است. چون ابن ندیم (ص ۳۲۰) دو رساله از کندی در کانیشناسی ذکر کرده است، رسالة فی انواع الجواهر الثمینة و غیرها و رسالة فی انواع الحِجارَة ، که هر دو ظاهراً از دست رفتهاند، معلوم نیست منظور بیرونی کدامیک از این دو اثر کندی است.بجز آثار مذکورِ ابن ماسویه و « اِمام المجتهدین» (= کندی، به تشخیص بیرونی)، هم تألیفات مستقل دیگری به عربی دربارة کانیها بوده است و هم بررسیهایی در ضمن تألیفاتی کلّیتر. از تألیفات مستقل، بجز سه تألیف جابر بن حیّان (متوفی ۲۰۰)، باید بویژه کتاب الاحجار منسوب به ارسطو، ترجمة عربی لوقا بن اِسرافیون (کذا؛ سدة چهارم؟ ویرایش و ترجمة آلمانی یولیوس روسکا )، را ذکر کرد، که شامل وصف هفتاد مادّة کانی و شبهکانی است. مهمترین تألیفات غیرمستقل کتاب مشهور حکیم نامدار یونانی دیوسکوریدس * (سدة اول میلادی)، بغلط معروف به کتاب الحشائش (عنوان درستتر: کتاب فی الادویة المفردة )، است که بیرونی در کتاب دیگر خود، الصیدنة ( رجوع کنید بهبخش داروشناسی در همین مقاله) او را بسیار ستوده و از او بسیار نقل کرده است. کتاب دیوسکوریدس شامل وصف تقریباً صد کانی و شبهکانی نیز هست. تألیف بسیار مهم دیگری که ادعای ابوریحان را دربارة تقدّم کِندی باطل و جهل (یا تجاهل) او را در مورد منابع جواهرشناسیِ پیش از خود معلوم میکند، a ¤ks ¦ i Ratnapar («ارزشیابی جواهرات») است که به زبان باستان هندوان (سانسکریت) پیش از سدة ششم میلادی همچون راهنمایی فنّی برای جوهریان هند تألیف یافته است (دربارة این کتاب، وسعت و دقت شگفتانگیز محتویات آن، و بعض نکات دیگر، از جمله، «معیار/ استانداردسازی » «جواهر نُهگانه» که نُه «جوهر» ابوریحان را بهیاد میآورد، رجوع کنید به م. کین و م. جنکینز ، به نقل از ل. فینو ] ۱۸۹۶ میلادی [ ، مقالة «جوهر» در د. اسلام ،چاپ دوم، تکملة ۵ ـ۶، ص ۲۵۸). هند (یعنی هند و پاکستان کنونی) از روزگاران قدیم منبع احجار کریمه بود، از آنجا و نواحی نزدیک آن (سَرَندیب/ سیلان، «هندوچین» و کوهستان بَدَخشان) شمار شگفتانگیزی از سنگهای گرانبها بهدست میآمد، و هند همچون بازاری برای جواهرات، حتی جواهری از کشورهای دوردست (مثلاً، یاقوت برمه و زمّرد مصر)، بود. از سوی دیگر، میدانیم که ابوریحان سانسکریت را، بویژه در دورة وابستگیاش به حکومت سلطان محمود (از حدود ۴۰۸ تا مرگ محمود)، کشورگشای چپاولگرِ زر و جواهر پرستشگاههای هندوان، چندان آموخته بود که میتوانست «کتابهایی از سانسکریت به عربی، و بالعکس، ترجمه کند» (شمسی ، ص ۲۷۱)، و چنان خوب با فرهنگ هند آشنا شده بود که توانست یکی از شاهکارهای خود، تحقیق ما للهند ، را دربارة هند بنگارد. لذا، بیاطلاعی (ظاهری) او از ka ¤s ¦ i Ratnapar عجیب مینماید.بیرونی به کتابهایی مجهول المؤلف و به دانشمندان عدید دیگری هم استشهاد کرده است، بویژه به حمزة بن الحسن اصفهانی (۲۸۰ـ۳۶۰)، که ابوریحان بارها در مورد نامهای کانیها و چند بار دربارة ماهیّت خودِ کانیها از او نقل کرده است، چنانکه گویی حمزه کتاب مستقلی هم دربارة جواهر داشته، که نامی از آن در مراجع نیست (بیرونی یک بار، ص ۳۵۲، ظاهراً به چنین کتابی اشاره میکند). از معاصران بیرونی، حسن و حسین، دو برادر از اهل ری بودند، ظاهراً جواهرشناسان رسمی دربار محمود و مسعود غزنوی، و خبیر در انواع جواهر و اخبار آنها. بیرونی بارها به عنوان «الاخَوان الرّازیان» از آنان یاد و به نظراتشان استشهاد کرده است (مثلاً در ص ۱۳۰، ۱۴۸، ۳۷۰؛ دربارة دیگر مآخذ فرعی و درجة دوم بیرونی رجوع کنید بهمحمد یحیی&#۳۹; هاشمی ، ۱۹۳۵؛ ابوریحان بیرونی، مقدمة الهادی، ص ۱۵ـ۲۶).نوآوری بیرونی و مزیت تألیف او . الجماهر مقامی استثنایی در ادبیات کانیشناختی دورة اسلامی دارد، به چند دلیل. نخست این که از همة تألیفات کانیشناختی پیشین و سپسین به زبان عربی مبسوطتر، دقیقتر و آموزندهتر است (از میان تصنیفاتِ پیش از آن، مقایسه کنید با رسالة کوتاهِ موجود ابنماسویه، و از میان متأخران، با تألیف احمد بن یوسف تِیْفاشی * ] متوفی ۶۵۱ [ ، أزهار الافکار فی جواهر الاحجار ). دیگر این که، برخلاف تألیفات دیگر، الجماهر یک تصنیف کانیشناختی صِرف و «خشک» نیست، بلکه بیرونی، بهمناسبت، در بارة نامهای کانیها بحث میکند، داستانهایی در بارة آنها حکایت میکند (غالباً با نقد صحّت و سُقم آنها)، و، به دلیل تبحّر در زبان و ادب عرب، مطالب خود را با اسلوبی ادیبانه و مرصَّع، ولی گاهی دشوارْ فهم، بیان میکند.اگر مضامین «فلسفی» و اخلاقی مقدمة کتاب را هم بهحساب ارزش الجماهر بگذاریم، دامنة جذّابیّت و سودمندی آن باز هم گستردهتر میشود. سوم، و از لحاظ علمی از همه مهمتر، این که بیرونی، با استفاده از «قانون ارشمیدس» (متوفی ۲۱۲ قم)، «وزن مخصوص» هجده سنگ و فلز گرانبها و جز اینها را برای نخستینبار در دورة اسلامی تعیین کرد.بیرونی ابزار و روش کار هیدروستاتیک خود را نه در الجماهر بلکه در رسالهای جداگانه، مقالة فیالنِسَب الّتی بَینَ الفلزّات والجواهر فی الحَجْم ، وصف کرده است (مذکور در فهرست آثارش که خود او در ۴۲۷ نگاشته است؛ دربارة نسخة خطی این مقاله و بررسیهای دانشمندان اروپایی، بویژه ا. ویدِمان، دربارة محتوای آن رجوع کنید به قربانی، ص ۵۱). ابوالفتح عبد الرحمان خازنی * (متوفی ۵۵۰) در میزان الحکمة و سپس سَعْد الدین تفتازانی * (متوفی ۷۹۱) در شرح المقاصد خود، شرح ابزار و روش او را از مقالة مذکور نقل کردهاند ( رجوع کنید بهابوریحان بیرونی، ترجمة انگلیسی، مقدمة بلوچ ، I xv ). بنا بر این منقولات، بیرونی برای اندازهگیری و محاسبة وزنها و حجمهای نِسْبی و نیز «وزن مخصوص» کانیها و جز آنها، زر را بهعنوانِ «قُطْب» (= معیار، سَنْجه) در مورد فلزهای سخت، و «یاقوت غُباری» (یا «یاقوت آسْمانجونی» = آسمانگونی) را در مورد سنگهای گرانبها و اَشباه آنها بهکار میبرده است. ابزار اندازهگیری او، که خود طرّاحی کرده بود، شاملِ « اِبْریق»ی بود دارای یک «میزاب» (در اینجا = لولة مُنحنی، مانند لولة بعض آفتابهها)، و ترازویی که یک کفّة آن را درست در زیر «رأس» (سَر) میزاب قرار میداد. ابریق را پُر از آب میکرد و یک صد مثقال از فلز یا سنگ یا مادّة منظورِ دیگر را در آوند میگذاشت و وزن و حجم آبی را که جابهجا شده از راه میزاب به کفّة ترازو میریخت، میسنجید و، بدینسان، «وزن مخصوص» (در اصطلاح کنونی: نسبت چَگالی فلان مادّه به چگالی حجمِ برابری از آب) را معیّن میکرد. بیرونی خوب دریافته بود که دقت اندازهگیری بستگی به چند عامل دیگر بجز شکل و ریخت آوند هم دارد: پاکی کامل مادّة منظور، خلوص آبِ مبنای سنجش و دمای آب که در چگالی آن مؤثر است. لذا بیرونی برای آزمایشهای هیدروستاتیکِ خود، همیشه از نقطة معینی از رود جیحون نزدیکِ جُرجانیّه (پایتخت ناحیة خوارزم) و آن هم در اوایل پاییز آب برمیداشت. بیرونی بیشتر این آزمایشها را در دورة اقامت خود در جرجانیه، حدوداً از ۳۹۹ تا ۴۰۷، یعنی پیش از آن که در ۴۰۸ به اجبار سلطان جَبّار به غَزنه برود (یعنی سالها پیش از نگارش الجماهر در اواخر زندگی خود) انجام داد و سپس در سالهای اقامت در غزنه، از ۴۰۸ تا ۴۲۷، با دسترسی به جواهرات خزانة سلطان محمود و با استفاده از آب رودخانة غزنه، به ادامه و تدقیق آزمایشهای خود پرداخت. به گزارش بلوچ (همان، ص x I x ، به نقل از سعد الدین تفتازانی)، «ابوریحان و پیروان او جدول استانداردی تهیه کرده ] بودند [ از مقدار آبی که از ابریق ] مذکور [ بیرون ] میریخت [ وقتی که (۱) صد مثقال زر، سیم یا هر فلز/ کانی دیگری را در آن آوند ] میگذاشتند [ ؛ (۲) نُه فلز/ کانی مختلف را که حجماً برابر صد مثقال زر باشد، در آن ] میگذاشتند [ ؛ و (۳) جواهراتی حجماً برابر صد مثقال یاقوت اسمانجونی در آن ] میانداختند [ . آنان همچنین تفاوت اوزانی حجماً معادل صد مثقال را در بیرون و در درون آب تعیین کردهاند.» (برای شرح این مسائل به روایت خازنی و تفتازانی و برای جزئیات دیگر رجوع کنید به بلوچ، همان، ص I -x I xx ).آزمایشهای بیرونی چندان دقیق بود که نتایج آنها، یعنی «وزن مخصوص»های موادّ منظور، به ارقامی که قرنها پس از او دانشمندان غربی با روشها و محاسبات جدید بهدست آوردند، بسیار نزدیک است. به عنوان مثال، «وزن مخصوص» پنج مادّه را طبق محاسبة ابوریحان، کلمان ـ موله و بلتون در اینجا ذکر میکنیم (برای این مواد و موادّ دیگر رجوع کنید به جدول کلمان ـ موله، ص ۳۹۹، و جدول تطبیقیِ بیرونی، کلمان ـ موله و بلتون، در بلوچ، همان، ص x I x ؛ نیز رجوع کنید به قربانی، ص ۵۲ ـ۵۳):این پژوهشهای فیزیکی ابوریحان، بجز ارضای کنجکاوی علمی او، انگیزهای عملی نیز به سود صاحبان جواهر و زر و سیم (عمدتاً، حکمرانان و قدرتمندان آن زمان) داشته است. بیرونی میخواست (یا از او خواسته بودند) که با آزمایشها و پژوهشهایی دقیق، ایشان را از چونی و بهای جواهر و سیم و زر تاراجی یا اهدایی آگاه و تقلّبات رایج غَشّاشان را آشکار کند.در الجماهر ، بیرونی نظراتی هم در بارة منشأ کانیها و شبه کانیها و کیفیّت تکوّن تدریجی آنها و در بارة بعض موضوعهای «علمی» دیگر، اظهار کرده است (مثلاً، در اصلْ، بلورْ آبِ جاری منعقد شده است؛ ص ۲۹۶، ۳۰۰)، که عمدتاً برگرفته از عقاید پیشینیان یونانی (ارسطو و دیگران) و از لحاظ دانشِ امروزی، مردود است. شاید جالبترین مساهمة او به شناختِ چونی تکوّنِ «جواهر» اشاره به چگونگی تکوّن مروارید باشد، که تا پیش از او نظر غالب این بود که صدف مروارید گاهی از تَهِ دریا به سطح آب میآید و قطرههای باران را میبلعد، سپس به جایگاه خود در ته دریا باز میگردد، و بعضی از آن قطرهها در بطن صدف مبدَّل به مروارید(هایی) میشوند؛ اما بیرونی، پس از شرح صدف مرواریدساز، به نقل از قائلی نامذکور، میگوید که «مروارید در ته دریا... بهخودی خود ] «مِن ذاتِه» [ متولّد میشود و نَه از قطرة ] باران [ ، چنانکه گفته شده است» (ص ۲۳۳). بعض دانشمندان جدید ابوریحان را پیشگام چارلز داروین (۱۸۰۹ـ۱۸۸۲) در بیان نظریّة «تکامل/ تطوّر/ تحوّل » جانوران دانستهاند (مثلاً، نوشروی ، ص ۵۸۴؛ قَدْری ] قادِری؟ [ ، ص ۵۸۸) و مستند آنان جملهای از بیرونی در الجماهر (ص ۱۵۴) است که طبق آن «آدمی از ] میان دیگر [ انواع به سوی آدمیّت فراز رفت چنان که از ] مرحلة [ سگی به خرسی و سپس بوزینگی ارتقاء یافت تا این که انسان شد». این برداشت، ناشی از خطا در فهم درست عبارت بیرونی است؛ او در تبیین مراد علمای طبیعی که میگویند «آدمی نسبت به سایر انواع حیوان به بالاترین مرتبة کمال رسیده است»، جملة مذکور را آورده و ضمن نادرست خواندن آن تأکید کرده است که علمای طبیعی نیز چنین نظری ندارند. در واقع، بیرونی به همان آموزههای سنّتی دربارة آفرینش انواع پایبند بوده است. (برای بحث دربارة «داروینیسم » مفروضِ ابوریحان رجوع کنید بهویلزینسکی ، ۱۹۵۹؛ فلاطوری، ص ۵۱۱ ـ ۵۲۵).منابع: ابن ماسویه، کتاب الجواهر و صفاتها ، چاپ عماد عبد السلام رؤوف، قاهره ۱۹۷۶؛ ابنندیم، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ ش؛ ابوریحان بیرونی، الجماهرفیالجواهر ، چاپ یوسف الهادی، تهران ۱۳۷۴ ش؛ پرویز اذکائی، کارنامهی بیرونی: کتابشناسی و فهرست آثار ، تهران ۱۳۵۲ ش؛ احمد بن یوسف تیفاشی، کتاب أزهار الافکار فیجواهرالاحجار ، چاپ محمدیوسف حسن و محمود بسیونی خفاجی، قاهره ۱۹۷۷؛ سامی خلف حمارنه، «مقدمة کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر للبیرونی»، مجلة تاریخ العلوم العربیة ، ج ۷، ش ۱ و ۲ (۱۹۸۳) ؛ عبد الجواد فلاطوری، «اندیشة فلسفی بیرونی بر اساس اصل تکامل تدریجی»، در یادنامة بیرونی ، الف: مجموعة سخنرانیهای فارسی ، تهران ۱۳۵۳ ش؛ ابوالقاسم قربانی، بیرونینامه: تحقیق در آثار ریاضی استاد ابوریحان بیرونی، تهران ?] ۱۳۵۳ ش [ ؛ لویس معلوف، المنجد فیاللغة و الاعلام ، بیروت ۱۹۹۶، چاپ افست قم ۱۳۷۶ ش؛Abu Rayh ¤a ¦n B ¦âru ¦n ¦â, A l-Beruni&#۳۹;s book on mineralogy: the book most comprehensive in knowledge on precious stones= کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر , tr. Hakim Mohammad Said, Islamabad ۱۴۱۰/۱۹۸۹; G. C. Anawati, "The Kita ¦b al-jama ¦hir f ¦âma ـ rifah al-jawa ¦hir of al-B ¦âru ¦n ¦â", in A l-B i ¦ru ¦n i commemorative volume [ BCV ], ed. Hakim Mohammed Said, Karachi ۱۹۷۹; A. Baloch, "Presentation", in Abu ¦Rayh ¤an B ¦ârun ¦â, Al-Beruni&#۳۹;s book on mineralogy... ; Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplement band ۱۹۳۷-۱۹۴۲; Jean- Jacques Clإment- Mullet, "Essai sur la minإralogie arabe...", JA , extrait no.۱ (۱۸۶۸), ۵-۲۴۸ & ۵ e sإrie, t. XI (۱۸۵۸), ۳۷۹-۴۰۶, repr. Amsterdam [n.d.]; EI ۲ , supp. fascs. ۵-۶, Leiden ۱۹۸۲, s.v. "Djawhar" (by M. Keene and M. Jenkins); Sami K. Hamarneh, "An evaluation of Kita ¦b al-jama ¦hir f i ¦ma ـ rifat al-jawa ¦hir", in Abu Rayh ¤an A l-Beruni&#۳۹;s book on mineralogy... ; M.J.Haschmi,"Die Quellen des Steinbuches des Be ¦ru ¦n ¦â",doctoral thesis, Bonn ۱۹۳۵; Abdur Rauf Nowshervi, "Al-B ¦âru ¦n ¦â&#۳۹;s contribution to natural sciences", in [ BCV ]; M. A. H. Qadri, "Kita ¦b al-jama ¦hir f i ¦ma`rifah al-jawa ¦hir : Al-B ¦âru ¦n ¦â&#۳۹;s contribution to biological studies and concepts", in [ BCV ]; F.A.Shamsi,"Abu ¦al-Raih ¤a ¦n Muh ¤ammad ibn Ah ¤mad al-Bayru ¦n ¦â, ۳۶۲/۹۷۳-ca. ۴۴۳/ ۱۰۵۱", in [ BCV ]; Yan Z.Wilczynski, "On the presumed Darwinism of al-Biruni before Darwin", Isis (۱۹۵۹), ۴۵۹-۴۶۶.۶)

جغرافیا.بیرونی در جغرافیا ادامهدهندة تصورات و آرا و روشهای دانشمندان یونانی مانند مارینوس صوری (رونق در ۷۰ـ ۱۳۰ م)، تئون اسکندرانی (قرن چهارم میلادی) و بویژه، بطلمیوس * (متوفی پس از ۱۶۱م) و به طور غیرمستقیم، دانشمندان یونانی دیگری است (مثلاً، اَبَرْخُس ] سدة دوم پیش از میلاد [ و اراتوستنس ] سدة سوم پیش از میلاد [ ) که بطلمیوس در جغرافیا و مَجِسطی و جز اینها به آرای آنان اشاره کرده است (دربارة تأثیر حکیمان یونانی بر جغرافیای بیرونی رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل مادّه).پژوهشها و ملاحظات جغرافیایی بیرونی در کتاب مستقل او در جغرافیای ریاضی ( تحدید نهایات الاماکن ) و، به مناسبتهایی، در بعضی تألیفات او مثلاً، قانون مسعودی و التفهیم لاِ َوائل صِناعةِ التنجیم ، هر دو دربارة علم نجوم و هیئت، یا رسالة تسطیح الصُّوَر و تبطیخ الکُوَر دربارة تسطیح کره یافت میشود (دربارة ۱۸ رسالة مفقود او در مسائل جغرافیا، مسّاحی و زمینسنجی ، و جز اینها ] رجوع کنید بهزندگینامة علمی دانشوران ، ذیل مادّه [ در اینجا نمیتوان به یقین نظری اظهار کرد). بیرونی، بجز دانشمندان یونانی، از دانش جغرافیایی هندوان، ایرانیان قدیم و بویژه جغرافیانگاران و سیاحان پیش از خود در دورة اسلامی (مثلاً ابنخرداذبه، قُدامَةبن جعفر، یعقوبی، ابنفقیه و مسعودی) نیز بهرهمند شده، گرچه از آنان کمتر نام برده است.بیرونی از موضوعها و مسائل جغرافیایی گوناگونی بحث کرده است، مثلاً: شکل کُروی زمین و قطر آن، دریاها و خشکیها و رابطة آنها، «هفت اقلیم» بخش مسکون زمین (قس «هفت کشور» در سنت جغرافیایی اساطیری ایرانی؛ رجوع کنید به بندهش ، ص۶۰)، تعیین طول و عرض جغرافیایی بسیاری از مکانهای شناختهشده در روزگار او، و روشهای تعیین سمتِ قبله. بسیاری از جغرافیدانان سپسین به آرای جغرافیایی بیرونی استناد کردهاند؛ از جمله و بیش از همه یاقوت حموی (مثلاً در معجمالبلدان ، ج۱، ص۲۸۹، ج۲، ص۱۳۲، ج۵، ص۲۵)، همچنین زکریا قزوینی (مثلاً در آثارالبلاد ، ج۱، ص۳۱، ج۲، ص۱۷۵)، ابوالفداء (برای مثال در تقویمالبلدان ، ص۱۱ـ۱۳، ۱۶ و شاید از طریق او اطلاع دربارة اتصال اقیانوس هند به اقیانوس اطلس، در اختیار ابنماجد * قرار گرفته باشد رجوع کنید بهزندگینامة علمی دانشوران ، ذیل «ابنماجد»)، مقریزی (در خطط ، ج۱، ص۳۰)، حافظ ابرو (در صحبت دربارة مختصات جغرافیایی اردبیل، با نیم درجه تفاوت از آنچه در قانون ، ج۲، ص۵۶۶ آمده است رجوع کنید بهجغرافیای حافظ ابرو ، ج۱، ص۱۸۹)، و عبدالعلی بیرجندی (در ابعاد و اجرام ، ص۴۹، ۶۳).معاصران در زمینههایی از علم جغرافیا برای او ارزش ویژهای قائلاند؛ از جمله وی را پایهگذار علم مساحی (نصر، ص۸۸) و پژوهشهای مربوط به جغرافیای طبیعی او را مقدم بر کارهای برنهارد وارنیوس (در قرن هفدهم) به شمار آوردهاند ( > دایرةالمعارف تاریخ علم، فنآوری و طب در فرهنگهای غیرغربی < ، ذیل مادّه). همچنین وی را در برخی از زمینههای جغرافیای ریاضی پیشگام دانستهاند ( رجوع کنید به ادامة مقاله).جغرافیای طبیعی . مهمترین نظریات بیرونی در این باب، در مقدمة کتاب تحدید (ص۱۶ـ۳۵) عنوان شده است، مثلاً: زمان پیدایش عالم، چگونگی پدیدآمدن لایة سطحی زمین، دورههای مختلف دگردیسی سطح زمین، پیدایش دریاها و خشکی، تبدیل دریاها به خشکی، تغییر مکان عوارض زمین (مثلاً دربارة رود جیحون رجوع کنید به همان، ص۲۱؛ قس اُقسوس در بطلمیوس، ص ۲۰۵) او با استدلال بر حادثِ ] زمانی [ بودن «عالَم» و ب تأکید بر اینکه زمان درازی بر این جهان گذشته است، اشاره میکند که از راه دلیل و قیاس نمیتوان اندازة این مقدارزمان را پیدا کرد و در این باب تنها میتوان به وحی اعتماد کرد و «کتاب خدا و احادیث درست چیزی در اینباره نگفتهاند». وی سپس به برخی از آنچه یهودیان و پیروان سایر ادیان دربارة آفرینش جهان و اندازة زمان گفتهاند، اشاره کرده است. بیرونی در التفهیم (ص ۱۶۶ـ ۱۷۰، ۱۸۸ـ۲۰۰) و در قسمتهای مختلف تحقیق ماللهند (مثلاً ص ۱۵۵ـ۱۷۰، ۴۲۸ـ۴۳۲) نیز به مباحث جغرافیایی پرداخته، گرچه در اثر اخیر توجه اوبیشتر به ویژگیهای جغرافیایی سرزمین هند است ( رجوع کنید به تحقیق ماللهند * ).در آثار الباقیه دربارة برخی پدیدههای جوی و مباحث مربوط به جغرافیای طبیعی مطالبی ذکر شده است (مثلاً ص۲۴۲ـ۲۶۲، ۲۶۸). در الصیدنه فیالطب و الجماهر فی الجواهر نیز بنا به موضوع، مواضع جغرافیایی زیادی ذکر شده است (نیز رجوع کنید به ابوریحان بیرونی، صفةالمعمورة ، ص۱۶۲ـ۱۶۹).جغرافیای ریاضی . مهمترین آرای بیرونی در این زمینه دربارة به دست آوردن طول و عرض جغرافیایی شهرهاست، که روشهای مختلف آن را در تحدید (جاهای متعدد) و قانون مسعودی (ج۱، ص۴۰۲ـ۴۱۱، ج۲، ص۵۰۷ـ۵۲۵) بیان کرده است. به نظر برگرن، بیرونی در این باره تحتتأثیر پاپوسِ اسکندرانی * بوده و روش او را کاربردی کرده است (۱۹۷۸، ص۱۳۷ـ۱۴۲). بیرونی در قانون مسعودی طول و عرض جغرافیایی بیش از ششصد موضع جغرافیایی را ذکر کرده است (ج۲، ص۵۴۷ـ۵۷۹؛ برای بازنویسی این جدول رجوع کنید به همو، صفةالمعمورة ، ص۵۳ـ۵۹). او با همکاری ابوالوفا بوزجانی * ، با استفاده از خسوف اختلاف طول جغرافیایی بغداد و شهر کهنه اورگنج (خوارزم قدیم) را به دست آورده است (ابوریحان بیرونی، تحدید ، ص۲۱۸).بیرونی برای یافتن سمت قبله نیز روشهای گوناگونی را شرح داده که مهمترین آنها در تحدید (ص۱۸۲ـ۱۸۳،۲۳۶ـ۲۴۹) آمده است (نیز رجوع کنید به قانون مسعودی ، ج۲، ص۵۲۶ـ۵۲۸؛ همو، مقالید علم الهیئه ، ص۲۵۳ـ۲۵۵). مهمترین روشهای او در این زمینه، براساس مثلثات کروی است که ریشة آن به نوشتههای بطلمیوس و نویسندگان پیش از او میرسد (بروینز ، ص۴۵ـ ۶۸). او در این زمینه به آرای دانشمندان اسلامی متقدم نیز توجه نموده، از جمله در رسالة فیتسطیحالصور وتبطیخ الکور (ص۷) آرای بتّانی * را نقد کرده است. برگرن (۱۹۸۰، ص۶۹ـ۸۰) دومین روش بیرونی برای تعیین سمت قبله را که در تحدید شرح داده شده، بازنگریشدة روش حبش حاسب میداند (برای بررسی روشهای بیرونی در این زمینه رجوع کنید بههمانجا). از میان چند رسالهای که بیرونی دربارة سمت قبله نوشته بوده (ابوریحان بیرونی، فهرست کتابهای رازی ، ص۳۰) امروزه دستکم یکی از آنها باقی مانده است (سزگین، ۱۹۷۸، ج ۶، ص ۲۶۹).در زمینة ترسیم نقشه نیز بیرونی ابتکاراتی داشته است. در رسالة تسطیحالصّور (ص۸ـ۱۲) بیرونی چگونگی تصویر کردن کره بر صفحه را شرح داده که علاوه بر طراحی اسطرلاب در ترسیم نقشه نیز کاربرد دارد (برای برخی راهحلهای هندسی بیرونی در این باره رجوع کنید به برگرن، ۱۹۸۲،ص۴۷ـ ۷۸). او در این رساله از روش ابداعی خود در تسطیح کره نام نبرده، اما در آثار الباقیه (ص۳۵۷) از این روش، که آن را تسطیح اسطوانی نامیده، یاد کرده است و میگوید که در استیعاب (گ۹۳) با ذکر این روش در کنار دیگر روشهای تسطیح، دربارة اهمیت تسطیح در جغرافیا، ستارهشناسی، و ساخت اسطرلاب بحث کوتاهی کرده است. او همچنین برای نشان دادن عوارض و موقعیتهای مختلف جغرافیایی زمین، جامعتر از پیشینیان خود (از جمله مقدسی در احسنالتقاسیم ، ص۹)، به استفاده از رنگهای مختلف اشاره کرده است (ابوریحان بیرونی، رسالة فی تسطیح الصور ، ص۱۵). سزگین (۱۹۸۷، ص۲۴ـ۲۹) چند شهر مهم را با استفاده از فاصلههایی که بیرونی برای آنها ذکر کرده ( تحدید ، ص۲۲۰ـ۲۳۶؛ قانون مسعودی ، ج۲، ص۶۰۹ـ۶۱۵) بر روی نقشه نشان داده، و روش بیرونی را در ترسیم نقشه بررسی کرده است. وی (۱۹۸۷، ص۲۶) بیرونی را نخستین فرد در تاریخ علم جغرافیای اسلامی میداند که اختلاف طول جغرافیایی غزنه و بغداد را براساس مثلثات کروی و محاسبات نجومی مشخص کرده است.در التفهیم (ص۱۶۹) بیرونی نقشهای از کرة زمین ترسیم کرده، و اتصال اقیانوس هند به اقیانوس اطلس ] اقیانوس المحیط الغربی [ را برای نخستین بار در آن نشان داده است ( رجوع کنید بهمقبول احمد، ص۸۰ـ۸۲).علاوه بر اینها بیرونی به دیگر مسائل جغرافیا، از جمله به دست آوردن خط نصفالنهار بر روی زمین ( مقالید علم الهیئة ،ص ۲۹۳؛ همو، رسائل البیرونی ، ص ۱۲۰ـ۱۲۲)، توضیح و نقد روش پیشینیان برای بهدست آوردن نیمقطر و محیط کرة زمین نیز پرداخته و روشهای خود را شرح داده است ( تحدید ، ص ۱۹۱ـ۱۹۲، ۱۹۴؛ همو، التفهیم ، ص ۱۵۶، ۱۶۰ـ۱۶۴؛ همو، قانون مسعودی ، ج ۲، ص۵۳۰ ـ۵۳۱).

منابع: اسماعیلبن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رینود و دیسلان، پاریس ۱۸۴۰؛ ابوریحان بیرونی، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، استیعاب الوجوه الممکنة فی صنعة الاسطرلاب ، نسخة خطی کتابخانة دانشگاه لیدن، ش ۵/۵۹۱. Or ؛ همو، رسالة فی تسطیح الصور و تبطیخ الکور ، نسخة خطی کتابخانة دانشگاه لیدن، ش ۱۵/۱۴ Or. ؛ همو، رسائل البیرونی: افراد المقال فی امر الظلال ، حیدرآباد دکن ۱۳۶۷/۱۹۴۸؛ همو، صفة المعمورة علی البیرونی ، التقطها زکی ولیدی طوغان، دهلی ?] ۱۹۳۷ [ ؛ همو، فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی ، تصحیح و ترجمه و تعلیق از مهدی محقق، تهران ۱۳۷۱ ش؛ همو، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸؛ همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم ، چاپ جلالالدین همائی، تهران ۱۳۶۲ ش؛ همو، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن ، ترجمة احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ ش؛ همو، کتاب القانون المسعودی ، حیدرآباد دکن۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ بطلمیوس، الجغرافیا ، ترجمة عربی، چاپ فؤاد سزگین، فرانکفورت ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ بندهش ، ] گردآوری [ فرنبغ دادگی، ترجمة مهرداد بهار، تهران ۱۳۶۹ ش؛ عبدالعلیبن محمد بیرجندی، رسالة ابعاد و اجرام ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، ش ۸۴۲۶؛ عبداللهبن لطفالله حافظ ابرو، جغرافیای حافظ ابرو ، ج ۱، چاپ صادق سجادی، تهران ۱۳۷۵ ش؛ زندگینامة علمی دانشوران ، زیرنظر احمد بیرشک، تهران ۱۳۶۹ ش ـ ، ذیل «ابنماجد» (از س. مقبول احمد)، «بیرونی» (از ای.اس.کندی)؛ فؤاد سزگین، مساهمة الجغرافیین العرب و المسلمین فی صنع خریطة العالم ، فرانکفورت ۱۴۰۸/۱۹۸۷؛ زکریابن محمد قزوینی، ترجمة آثار البلاد و اخبار العباد ، به قلم محمدمرادبن عبدالرحمان، چاپ محمد شاهمرادی، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۷۳ ش؛ س. مقبول احمد، «نقشة جغرافیایی»، ترجمة عبدالحسین آذرنگ، در تاریخچة جغرافیا در تمدن اسلامی ، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ۱۳۶۸ ش؛ محمدبن احمد مقدسی، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه، لیدن ۱۹۶۷؛ احمدبن علی مقریزی، کتاب الخطط المقریزیة ، لبنان ] ۱۹۵۹ [ ؛ حسین نصر، علم و تمدن در اسلام ، ترجمة احمد آرام، تهران ۱۳۵۹ ش؛ یاقوت حموی، معجم البلدان ، بیروت ۱۹۹۵؛Abu ¦Rayh ¤a ¦n B ¦âru ¦n ¦â, Kita ¦b Maqa ¦l i ¦d ـ i lm al-hay ف a: la trigonomإtrie sphإrique chez les Arabes de l&#۳۹;Est ب la fin du X e Siةcle , ed. and trans. by Marie-Thإrةse Debarnot,Paris ۱۹۸۵; J. L. Berggren, "Al-B ¦âru ¦n ¦âon plane maps of the sphere", Journal for the history of Arabic science , vol. ۶, nos. ۱&۲ (۱۹۸۲); idem, "A coincidence of Pappos&#۳۹; book VIII with al-B ¦âru ¦n ¦â&#۳۹;s Tah ¤d ¦âd", Journal for the history of Arabic science , vol. ۲, no. ۱ (May ۱۹۷۸); idem, "A comparison of four analemmas for determining the azimuth of the Qibla", Journal for the history of Arabic science , vol. ۴, no. ۱ (Fall ۱۹۸۰); Evert M. Bruins, "Ptolemaic and Islamic trigonometry: the problem of the Qibla", Journal for the history of Arabic science , vol. ۹, nos. ۱ & ۲ (۱۹۹۱); Encyclopaedia Iranica , s.v. "B ¦âru ¦n ¦â, Abu ¦Rayh ¤a ¦n. IV: geography" (by David Pingree); Encyclopaedia of the history of science, technology and medicine in non-western cultures , ed. Helaine Selin, Dordrecht ۱۹۹۷, s.v. "B ¦âru ¦n ¦â, geographical contributions" (by A. K. Siddiqi); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. VI: Astronomie bis ca. ۴۳۰ H ., Leiden ۱۹۷۸.۷)

آرا و آثار فلسفی.نامآوری بیرونی در شاخههای مختلف علم از قبیل ریاضیات، نجوم، جغرافیا، و همچنین غلبة فلسفه مشائی کندی، فارابی و ابنسینا از یک سو و سنت فلسفی سهروردی و عرفان از دیگر سو، موجب غفلت از مقام وی در فلسفه شده است (صفا، ص ۱۶۲ـ۱۶۳؛ فلاطوری، ص ۵۱۱ ـ۵۱۲)، چنانکه حتی شهرزوری (ج ۲، ص ۸۶) و بیهقی (ص ۴۴) وی را از این حیث قابلتوجه ندانستهاند. اما شواهد موجود از آثار وی آشکار میسازد که بیرونی در این شاخه از معرفت نیز جایگاه درخور توجهی دارد. از میان آثار برجا ماندة او میتوان دریافت که مانند ابنسینا دارای نظام فکری و فلسفی نبوده، اما صاحب اندیشة مستقلی بوده و از مکتب فلسفی خاصیّ پیروی نکرده است.او به نحلههای مختلف فکری از یونان تا هند توجه و در آرای آنان تأمّل کرده است و حتی گاهی به مقایسة آنها با یکدیگر پرداخته است، بیآنکه مدافع جانب خاصی باشد. از این جهت او را در زمینة تاریخ فلسفه و فلسفة تطبیقی، استادی ماهر دانستهاند (صفا، ص ۱۶۳ـ۱۶۴؛ سجادی، ص ۳۴۲؛ نیز رجوع کنید بهابوریحان بیرونی، ۱۳۷۷، بخش فلسفه).در تحقیق ماللهند (ص ۲۴، ۲۶، ۳۰، ۳۲، ۴۳، ۶۴، ۹۵، ۳۱۸) شواهد بسیاری حاکی از آگاهی وی از فلسفة یونانی بویژه افلاطون و نیز آمونیوس، فیلسوف اسکندرانی، وجود دارد، چنانکه از طیمائوس ، فاذن (= فایدون/ فیدون)، و نوامیسِ افلاطون مطالب بسیاری نقل کرده است (نیز رجوع کنید به ضیائی، ص ۱۸۵ـ۱۹۶). بیرونی همچنین از طریق آثار مانی، محمدبن زکریای رازی و ابوالعباس ایرانشهری (از مروّجان حکمت ایران قدیم در اواخر قرن سوم) از حکمت ایرانی توشه برگرفته است (صفا، ص ۱۶۶). به نظر بدوی (ص ۱۵۶) فلسفة یونانی که ابوریحان به آن رجوع میکند آمیزهای از حکمت رواقی و فلسفة نوافلاطونی است.از نوشتههای بیرونی در زمینة حکمت و فلسفه برمیآید که به آثار هرمسی محمدبن زکریای رازی و دیگران علاقه داشته و در عین پایبندی کامل به اصول دین، کوشش میکرده است آنچه را که از دانش پیشینیان مطابق و هماهنگ با روح اسلامی باشد فراگیرد (نصر، ۱۳۷۷ ش، ص ۲۴۶؛ برای انتقاد او از رازی رجوع کنید بهابوریحان بیرونی، ۱۳۵۵ ش، ص ۵۷)، چنانکه در مسئلة حدوث و قدم عالم، نظریة قدم عالم را از سخیفترین عقاید ارسطوییان دانسته و آن را از هر حیث با نظر اسلام در این باب مغایر شمرده و کوشیده است که برای حدوث و مخلوق بودن جهان، دلایلی عقلی و نقلی فراهم آورد؛ به همین دلیل از انتقاد یحیی نحوی * به ارسطو (در واقع به برقلس * )در این باب، حمایت و پیروی کرده است (ابوریحان بیرونی و ابنسینا، ص ۵۱ ـ۵۲؛ ابوریحان بیرونی، ۱۳۵۲ ش، ص ۱۶ـ ۱۸؛ ابنندیم، ص ۵۱۷، ۵۲۰).بیرونی در علوم مختلف به مقتضای هر علمی روشهای مختلفی به کار میگرفت، گاه به ضرورت از استقراء مدد میجست و گاه از مشاهده، تجربه یا قیاس استفاده میکرد. در برخی علوم حتی به حدس و شهود عقلانی متوسل میشد. او هرگز از شیوههای تجربی در قلمرو دین یا علوم انسانی استفاده نمیکرد. بیرونی در آن بخش از علوم طبیعی که به عالم کثرت و کمیت مربوط میشود، نه تنها از مشاهده و تجربه بلکه از اندازهگیری نیز استفاده میکرد، بیآنکه این روش را در همة مراحل و مراتب جهان مؤثر و مجاز بداند. ازینرو بسیاری از محققان این جنبة فعالیتهای علمی بیرونی را ستودهاند، زیرا همین روش است که در علوم طبیعی بعد از تجدید حیات فرهنگی (رنسانس) در اروپا متداول شد (نصر، ۱۳۷۷ ش، ص ۲۰۲، ۲۰۸ـ۲۰۹؛ همو، ۱۳۵۳ ش الف ، ص ۴۱).بیرونی علاوه بر روشهای مذکور، از مآخذ پیشینیان و کتب آسمانی نیز استفاده میکرده است؛ برای مثال از قرآن، انجیل، تورات، زبور، نوامیس و دیگرآثار افلاطون، سفرالاسرار مانی، برهان جالینوس، منشورات بطلمیوس، کشف المحجوب هجویری، در تحقیق ماللهند بهره برده است. هر یک از این منابع به نوبة خود برای وی طریقی برای کسب علم دربارة بنیان جهان و چگونگی پیدایی آن نیز بوده است (نیز رجوع کنید به ابوریحان بیرونی، ۱۹۲۳).یکی از ویژگیهای بیرونی شکوک و ایرادهای او به طبیعیات ارسطویی است. نقد وی بر فلسفة طبیعی ارسطو را در سؤالهایی که از ابنسینا در این باب کرده میتوان ملاحظه کرد. روش او در این انتقادها، دقتنظر او را در مسائل مربوط به عالم طبیعت و اهمیت تجربه و مشاهده را نزد وی آشکار میسازد. در بسیاری موارد، بیرونی بر روش استدلالی و جنبة قیاسی فلسفة مشّائی و نه آرای مربوط به طبیعیات و جهانشناسی اشکال کرده است. او آرای ارسطوییان را دربارة علوم طبیعی، با توسل به مشاهدة پدیدارهای طبیعی و نیز شواهد عقلی و حقایق دینی و کتب آسمانی میسنجیده و دربارة آنها داوری میکرده است. با اینکه او در بسیاری از موارد اصول فلسفة طبیعی مشائی را پذیرفته اما در عین حال با روش آن در برخی از مسائل مخالفت کرده است ( رجوع کنید به بیرونی و ابنسینا؛ نیز رجوع کنید به نصر، ۱۳۷۷ ش، ص ۲۵۶ـ۲۵۷؛ صفا، ص ۱۶۸ـ۱۷۳).بیرونی در آثارالباقیه ، نتیجة مطالعات خود را دربارة ماهیت زمان و ادوار تاریخ و منشأ نظمی که در طبیعت مشاهده میشود بیان کرده است. به نظر کوربن (ص ۲۱۱) بیرونی به فلسفة تاریخ توجه داشته است و این توجه از فحوای برخی آثار بیرونی آشکار میشود. چون وی در مطالعات خود پیبرده بود که «بشریت، در هر دورهای، بهفساد و مادیتی فزاینده کشانده میشود تا زمانی که فاجعهای عظیم تمدن را نابود سازد و آنگاه، خداوند پیامبر دیگری را مأمور میکند تا دورة جدیدی در تاریخ ایجاد کند». بهنظر کوربن (همانجا) میان این رأی بیرونی و آنچه در حکمت اسماعیلی معاصر او در این باب ابراز میشده رابطه وجود داشته است.سیدحسین نصر (۱۳۷۷ ش، ص ۱۸۶ـ۱۸۷) دربارة این نظرگاه بیرونی میگوید که وی با توسل به آثار دورههای گذشته و یا بقایای تمدنهای پیشین، دربارة تاریخ ادوار گذشته کسب اطلاع کرده است و هر دورهای از ادوار تاریخ جهان را دارای شرایط معین و مخصوصِ آن دوره دانسته و زمان را یک کمیت بدون تغییر و یکنواخت محسوب نکرده است.بیرونی به حدوث عالم و خلق از عدم و همچنین به امکان وجود جهانی با طبیعت و خصوصیاتی غیر از جهان موجود قائل بود (ابوریحان بیرونی و ابنسینا، ص ۱۹ـ۲۰؛ ابوریحان بیرونی، ۱۳۷۷، ص ۸۱؛ نصر، ۱۳۷۷ ش، ص ۱۸۴ـ۱۸۵، ۲۴۹). به نظر بیرونی چون انسان خلیفة خداوند است تا زمین را آباد و اداره کند، عالم با نظر به نیازهای او تنظیم و مسخّر او شده است. بعلاوه، خداوند انسان را شایستة «تکلیف» کرده و کلام خویش را که متضمّن اوامر و نواحی الهی است، به گوش او رسانده است (۱۳۷۴ ش، ص ۷۶ـ۷۷). نظر بیرونی دربارة طبیعت نیز درخور توجه است. او با اشاره بهنظم هندسی «شگفت» (هُوَ موضُع التعجّب» در تعداد گلبرگهای هرگل، این نکته را بیان میکند که این نظم در مواردی بسیار اندک رعایت نشده است تا معلوم شود که طبیعت خود صانع و مدبّر نیست. (همو، ۱۹۲۳، ص ۲۹۸).ابوریحان بیرونی در مقدمة تحریر استخراج الاوتار (ص ۵۸) براهمیت دانش هندسه تأکیدو بر محمدبن زکریای رازی بهسبب اظهار نظرش دربارة اینعلم انتقاد کرده است. بهنظر بیرونی، پرداختن جدی به دانش هندسه و ورزیدهشدن درآن، روش مناسب برای گذار از سطح علوم طبیعی به سطح علومالهی (فلسفی) و قدرتیافتن بر تعقّل صورمجرّد است.بیرونی همچنین از اندیشه و تأمل در مباحث حکمت عملی فرو گذار نکرده است. گرچه اثر مستقلی در این باب از او در دست نیست، اما در بعضی از آثار خود مانند الجماهر فی الجواهر (ص ۷۵ـ۱۰۱) بخش نسبتاً مفصلی از مقدمه را به مباحث حکمت عملی اختصاص داده است.از متون و نوشتههای فلسفی بیرونی که در آنها مستقلاً به مباحث فلسفی (بنابر تعریف و تقسیمات قدیم آن) پرداخته باشد چیزی در دست نیست، جز رسالة اسئله و اجوبه که شامل هجده مسئله است. ده مسئله دربارة یکی از مهمترین کتابهای ارسطو به نام السماء و العالم است که ابنسینا به آنها پاسخ داده است. سپس بیرونی دربارة پاسخهای ابنسینا سؤالات دیگری مطرح کرده که این بار ابوعبداللّه معصومی * ، شاگرد ابنسینا، به بیرونی جواب داده است (مطهری، ص ۵۵ ـ۵۶؛ نصر، ۱۳۵۳ ش ب ، ص ۲۹). این رساله با عنوان ابوریحان بیرونی و ابنسینا: الاسئلة و الاجوبة ، به مناسبت هزارة ولادت او در ۱۳۵۲ ش چاپ و منتشر شده است.از میان آثاری که بیرونی نام آنها را در رسالة فهرست (ص ۲۶ـ۳۹) خود ذکر کرده است، سیدحسین نصر (۱۳۷۷ ش، ص ۱۷۴؛ همو، ۱۳۵۳ ش الف ، ص ۳۹) آثار ذیل را از جمله نوشتههای فلسفی بیرونی برشمرده است: الشامل فی الموجودات المحسوسة و المعقولة ؛ فی التوسط بین ارسطو طالیس و جالینوس فی المحرک الاوّل ؛ ریاضة الفکر و العقل ؛ مقالة البحث عن الا´ثار العلویّة ؛ مقالة فی صفات اسباب السخونات الموجودة فی العالم و اختلاف فصول السنة ؛ داستان قسیم السرور و عینالحیاة ؛ داستان اورمزد و مهریار .نصر (۱۳۵۳ ش الف ، همانجا) دو داستان اخیر را از جمله داستانهای تمثیلی فلسفی دانسته است که به دلیل اهمیت این نوع متون فلسفی ـ داستانی، در میان آثار ابنسینا و سهروردی و دیگران، دارای اهمیت است. البته باید توجه داشت که بیرونی در فهرست (ص ۳۵)، ترجمة این داستانها را به خود نسبت داده است و نام مؤلفان آنها را ذکر نکرده است.

منابع: ابنندیم، الفهرست ، چاپ ناهد عباس عثمان، دوحه ۱۹۸۵؛ ابوریحان بیرونی، الا´ثار الباقیة عن القرون الخالیة ، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ ۱۹۲۳؛ همو، تحریر استخراج الاوتار ، چاپ ابوالقاسم قربانی، تهران ۱۳۵۵ ش؛ همو، الجماهر فی الجواهر ، چاپ یوسف الهادی، تهران ۱۳۷۴ ش؛ همو، فهرست کتابهای رازی و نامهای کتابهای بیرونی ، تصحیح و ترجمه و تعلیق از مهدی محقق، تهران ۱۳۶۶ ش؛ همو، کتاب البیرونی فی تحقیق ماللهند ، حیدرآباد دکن ۱۳۷۷/۱۹۵۸؛ همو، کتاب تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن ، ترجمة احمد آرام، تهران ۱۳۵۲ ش؛ ابوریحان بیرونی و ابنسینا، ابوریحان بیرونی و ابنسینا: الاسئلة و الاجوبة ، چاپ حسین نصر و مهدی محقق، تهران ۱۳۵۲ ش؛ علیبن زید بیهقی، درةالاخبار و لمعة الانوار ، ترجمة ناصرالدینبن عمدةالملک منتجبالدین منشی یزدی، از متن عربی تتمة صوان الحکمه ، تهران ۱۳۱۸ ش؛ جعفر سجادی، «ابوریحان دانشمند ایرانی و بزرگترین نابغة جهان»، در بررسیهایی دربارة ابوریحان بیرونی بمناسبت هزارة ولادت او ، تهران ۱۳۵۲ ش؛ محمودبن محمود شهرزوری، نزهة الارواح و روضة الافراح فی تاریخ الحکماء و فلاسفة ، چاپ خورشید احمد، حیدرآباد دکن ۱۳۹۶/۱۹۷۶؛ ذبیحالله صفا، احوال و آثار ابوریحان بیرونی ، تهران ۱۳۵۲ ش؛ حسین ضیائی، «بیرونی و رسالة أمونیوس به نام: اختلاف الاقاویل فی المبادی»،در یادنامة بیرونی ، الف: مجموعه سخنرانیهای فارسی ، تهران ۱۳۵۳ ش؛ عبدالجواد فلاطوری، «اندیشة فلسفی بیرونی براساس اصل تکامل تدریجی»، در یادنامة بیرونی ، الف: مجموعه سخنرانیهای فارسی ، تهران ۱۳۵۳ ش؛ هانری کوربن، تاریخ فلسفة اسلامی ، ترجمة جواد طباطبائی، تهران ۱۳۷۳ ش؛ مرتضی مطهری، «پرسشهای فلسفی ابوریحان از بوعلی»، در بررسیهایی دربارة ابوریحان بیرونی بمناسبت هزارة ولادت او ، تهران ۱۳۵۲ ش؛ حسین نصر، «فیلسوفی مستقل الرأی که از هیچگونه مکتب و فرقهیی پیروی نکرد و آزاد اندیشی را بنیان گذاشت»، پیام یونسکو ، سال ۵، ش ۵۹ (تیر ۱۳۵۳ الف )؛ همو، «گفت و شنود قرن بین بیرونی و ابنسینا»، پیام یونسکو ، سال ۵، ش ۵۹ (تیر ۱۳۵۳ ب )؛ همو، نظر متفکران اسلامی دربارة طبیعت ، تهران ۱۳۷۷ ش؛ـ Abdurrahman Badawi, "Al-Biruni et sa connaissance de la philosophie grecque", in The Commemoration volume of Biru ni international congress in Tehran , B: English and French papers , Tehran ۱۳۵۵s §.

نظر شما
مولفان
كليفورد ادموند بازورث‌ ( ايرانيكا ) , دوبلوا ، برگرفته‌ از ( ايرانيكا ) , جرج‌ صليبا ، برگرفته‌ از > دين‌، آموزش‌ و علم‌ در دورة‌ عباسيان‌ < ؛ با اصلاحات‌ و افزوده‌هايي‌ از گروه‌ تاريخ‌ علم‌ , هوشنگ‌ اعلم‌ , هوشنگ‌ اعلم‌ , فريد قاسملو , فاطمه‌ فنا ,
گروه
رده موضوعی
جلد 5
تاریخ 1379
وضعیت چاپ
  • چاپ شده