حابس بن سعد طائی
معرف
صحابى و از بزرگان قبیله طَىّ*
متن
حابس‌ بن سعد طائى، صحابى و از بزرگان قبیله طَىّ*. او برادرِ همسر عدی‌بن حاتم طائى (متوفى 68)، فرزند حاتِم‌طائى* (ابن عبدالبرّ، ج 1، ص280؛ صفدى، ج 11، ص 233) و از اهالى یمن بود (ابن‌عساکر، ج 11، ص 353) که در میان مردم شام به حابس یمانى شهرت داشت (ابن‌عبدالبرّ، ج 1، ص 279؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 314). برخى او را در زمره عابدان شمرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌عساکر، همانجا؛ ذهبى، تاریخ‌الاسلام، حوادث و وفیات 11ـ40ه ، ص 561). با آنکه ابن‌سعد (ج 7، قسم 2، ص 146) وى را در شمار اصحاب پیامبر که ساکن شام بوده‌اند، آورده و بخارى (ج 3، ص 108) نیز معتقد است که وى پیامبر را درک کرده است، برخى در صحابى بودن او تردید (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 11، ص 347؛ ذهبى، میزان الاعتدال، ج 1، ص 428) و برخى نیز در این‌باره سکوت کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حزم، ص 403؛ یافعى، ج 1، ص 85). به گفته ابن‌سکن (متوفى 353) برمبناى روایتى که از حابس نقل شده، گمان می‌رود که او افتخار مصاحبت با پیامبر اکرم را داشته است (رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، ج 1، ص560).حابس چند حدیث از ابوبکر و حضرت فاطمه سلام‌اللّه علیها روایت کرده است (ابن‌عساکر، همانجا) و ابوطفیل و جبیربن نفیر راوى احادیث او بوده‌اند، اما حدیثهاى او مجهول و متروک دانسته شده است (ذهبى، میزان‌الاعتدال، همانجا؛ همو، المغنى، ج 1، ص 139).حابس به دستور ابوبکر به همراه عده‌اى روانه شام شد و در حمص سکنا گزید (ابن‌عبدالبرّ، ج 11، ص 347،350). بنابر بیشتر منابع، خلیفه دوم حابس را به عنوان قاضى شهر حمص برگزید (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌حزم، همانجا؛ ذهبى، تاریخ‌الاسلام، همانجا؛ صفدى، ج 11، ص 232)، اما به دلایلى پس از مدت کوتاهى او را عزل کرد (براى تفصیل ماجرا رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص 521ـ522؛ ابن‌عبدالبرّ، ج 1، ص 360؛ صفدى، ج 11، ص 232ـ233).حابس‌بن سعد، بزرگ قوم طىّ، مورد احترام شامیان و از نزدیکان معاویه بود. هنگامى که خفاف‌بن عبداللّه، پسر عموى حابس، براى دیدار او از عراق به شام می‌رفت، عدىّبن حاتم به على علیه‌السلام پیشنهاد کرد که خفاف، با یارى و همراهى حابس، با معاویه گفتگو و او را به بیعت دعوت کند. خفاف و حابس نزد معاویه رفتند. خفاف در آن مجلس مطالبى گفت که معاویه گمان برد او جاسوس على علیه‌السلام است و از حابس خواست تا او را از شام بیرون کند (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص 64ـ68؛ ابن ابی‌الحدید، ج 3، ص 110ـ112).حابس در جنگ صِفّین* همراه معاویه و پرچم‌دار و فرمانده قبیله طىّ بود (ابن‌حزم؛ ابن‌عبدالبرّ، همانجاها). طبق گزارش دینورى (ص 171)، وى در اثناى جنگ، ابیاتى در اعتراض به على علیه‌السلام و یارانش سروده است. حابس در همین جنگ، در سال 37 کشته شد. بنابر روایتى (رجوع کنید به ابن‌عساکر، ج 11، ص 353)، هنگامى که امام على علیه‌السلام از کنار جسدهاى کشته‌گان جنگ صفّین می‌گذشت، مالک‌اشتر با دیدن پیکر حابس‌بن سعد در میان مقتولان لشکر معاویه تعجب کرد و گفت من او را مؤمن می‌دانستم و امام على بدون رد کردن سخن مالک، پاسخ داد که او حالا مؤمن است.با توجه به تاریخ درگذشت او، گزارش مبرّد (ج 2، ص 195) مبنى بر آنکه حوثرةبن وداع اسدى (متوفى 41)، پس از شهادت امام على برای‌حابس‌طائى نامه نوشت تا ریاست خوارج را بپذیرد، صحیح نیست (نیز رجوع کنید به ابن‌ابی‌الحدید، ج 5، ص 98).منابع : ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره 1385ـ1387/ 1965ـ1967، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فى معرفة الصحابة، چاپ عادل احمد رفاعى، بیروت 1417/1996؛ ابن‌حجر عسقلانى، کتاب الاصابة فى تمییز الصحابة، مصر 1328، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره ] 1982[؛ ابن‌سعد (لیدن)؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فى معرفة الاصحاب، چاپ على محمد بجاوى، بیروت 1412/1992؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ محمدبن اسماعیل بخارى، کتاب التاریخ الکبیر، ]بیروت ? 1407/ 1986[؛ احمدبن داوود دینورى، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره 1960، چاپ افست قم 1368ش؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 11ـ40ه ، بیروت 1407/1987؛ همو، المغنى فى الضعفاء، چاپ نورالدین عتر، ]بی‌جا، بی‌تا.[؛ همو، میزان الاعتدال فى نقد الرجال، چاپ على محمد بجاوى، قاهره 1963ـ1964، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ صفدى؛ محمدبن یزید مبرّد، الکامل فى اللغة و الادب، چاپ تغارید بیضون و نعیم زرزور، بیروت 1409/1989؛ نصربن مزاحم، وقعة صفّین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، قاهره 1382، چاپ افست قم 1404؛ عبداللّه‌بن اسعد یافعى، مرآة الجنان و عبرة الیقظان، بیروت 1417/ 1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده