درب کوشکی اصفهانی ملااسماعیل
معرف
معروف به واحدالعین، حکیم و مدرّس فلسفه و کلام اسلامى در قرن سیزدهم
متن
درب‌کوشکى اصفهانى، ملااسماعیل، معروف به واحدالعین، حکیم و مدرّس فلسفه و کلام اسلامى در قرن سیزدهم. تاریخ ولادت وى معلوم نیست و در تذکره‌ها دربارة احوال و زندگى‌اش مطلب کمى گزارش شده‌است. چون از یک چشم نابینا بود، به واحدالعین ملقب شد (صدوقى‌سها، ص 148). حاج‌ملاهادى سبزوارى (متوفى 1289) او را ذوالعیون (← تابنده، ص 25) یا ذوالعینین نامیده زیرا به نظر وى، ملااسماعیل در علوم معقول و منقول چشمانى بازداشته‌است (← رضانژاد، ج 1، ص 16).ملااسماعیل در فلسفه و حکمت شاگرد ملاعلى نورى* (متوفى 1246) بود و حتى وقتى استادى مسلّم در فلسفه شد، باز هم پس از جلسات درسش به همراه شاگردان خود در محضر درس ملاعلى نورى حاضر مى‌شد (سبزوارى، 1370ش، مقدمة آشتیانى، ص 117). او همچنین معاصر شیخ‌احمد احسایى* بود و به گزارش تنکابنى (ص20)، یک بار در مجلس احسایى حاضر شد و در مناظره‌اى در باب علم بر او غالب شد. وى استاد بسیارى از حکیمان و عالمان زمان خود بود، از جمله ملاهادى سبزوارى، میرزارفیعا قزوینى (جد سیدابوالحسن قزوینى)، سیدعلى حکیم و هدایت‌اللّه بسطامى (آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 1، ص140؛ صدرالدین شیرازى، 1360ش، مقدمة آشتیانى، ص صدوشانزده و پانویس 2، ص صدوبیست‌وپنج).شاگردان ملااسماعیل که در درس ملاعلى نورى نیز حاضر مى‌شدند، مجلس درس فلسفة ملااسماعیل را ترجیح مى‌دادند زیرا او داراى صراحت گفتار و حسن تقریر بود و از بیان اشعار و تطبیق مطالب با آیات و اخبار نیز براى تفهیم و اقناع شاگردان استفاده مى‌کرد. در حالى که، ملاعلى نورى به‌ویژه در اواخر عمرش در درس فلسفه بیشتر احتیاط مى‌کرد و از بیان صریح مباحث خوددارى مى‌نمود (همائى، ص 132؛ صدرالدین شیرازى، 1360ش، همان مقدمه، ص صدوپانزده).گفتنى است که در زمرة شاگردان ملااسماعیل واحدالعین، شخصى با نام اسماعیل درب‌کوشکى اصفهانى بود که به‌سبب مشابهت نام وى با استادش، گاهى این دو را یکى دانسته‌اند (← سبزوارى، 1416ـ1422، ج 2، مقدمة مسعود طالبى، ص 4)؛ اما درب‌کوشکىِ شاگرد، فرزند محمدجعفر، و درب‌کوشکىِ استاد، فرزند محمدسمیع بود (صدوقى‌سها، ص 149؛ مهدوى، ص 135، 138)، و علاوه بر این، سال وفات شاگرد 1304 (مهدوى، ص 135) و سال وفات استاد 1277 یا قبل از آن (← ادامة مقاله) ضبط شده‌است. مهم‌تر اینکه ملااسماعیلِ شاگرد، استاد سیدابوالقاسم دهکردى و جهانگیرخان قشقایى* بود (دهکردى، ج 1، ص 21) و باتوجه به سال ولادت دهکردى (1272)، شاگردى وى نزد ملااسماعیل واحدالعین بعید به نظر مى‌رسد (صدوقى‌سها، ص150).دربارة تاریخ وفات ملااسماعیل واحدالعین، گزارشهاى متعددى نقل شده است. برخى وفات او را بعد از وفات ملاعلى نورى (1246) در 1271 یا 1277 یا 1281 گزارش کرده‌اند (← آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 6، ص20، 200؛ مهدوى، ص 138؛ مدرس تبریزى، ج 6، ص 285؛ سبزوارى، 1370ش، همان مقدمه، ص 116؛ همو، 1416ـ1422، همانجا؛ اثرآفرینان، ج 1، ص 257) که مبتنى بر حدس و احتمال است و سند قطعى ندارد (حبیب‌آبادى، ج 6، ص 2153، پانویس). سیدجلال آشتیانى نیز، گویا با استناد به نقل داماد سبزوارى و نیز به گواهى استادان خود مبنى بر حضور ملااسماعیل در تهران در زمان حیات ملاعبداللّه زنوزى* (متوفى 1257)، بر این باور است که ملااسماعیل قطعاً تا 1267 زنده بوده‌است (← سبزوارى، 1370ش، مقدمه، ص 117ـ118 و پانویس؛ ایزوتسو، مقدمه، ص بیست‌وپنج). اما در این میان قول سبزوارى در زندگینامة خودنوشتش شایستة توجه است؛ بنابر گفتة سبزوارى (ایزوتسو، مقدمه، ص بیست‌ودو) او پس از وفات ملااسماعیل، حدود سه سال هم نزد ملاعلى نورى حکمت آموخته، بنابراین و با استناد به قراین موجود مى‌توان گفت که ملااسماعیل پیش از وفات ملاعلى نورى حدود 1239 یا 1240 درگذشتهاست.ملااسماعیل تعلیقاتى بر آثار مهم فلسفى و کلامى نوشته‌است، از جمله تعلیقاتى بر اسفار (براى نمونه ← صدرالدین شیرازى، 1981، سفر2، ج 1، ص20، 32، سفر2، ج 2، ص112ـ 113) و مشاعر (براى نمونه ← محمدجعفر لاهیجى، ص 12، 15، 17) و شوارق‌الالهام (براى نمونه ← عبدالرزاق لاهیجى، ج 1، ص 3، 9، 12ـ13). تعلیقاتى نیز با نام ملااسماعیل اصفهانى بر حواشى جمال‌الدین خوانسارى بر حاشیة خفرى به وى منتسب است (همائى، همانجا). ملااسماعیل واحدالعین شرحى نیز بر الحکمة‌العرشیة ملاصدرا نوشته که در ضمنِ چاپ سنگى اسرارالآیات ملاصدرا (چاپ احمد شیرازى، تهران 1319، ص30ـ64، 93ـ120) به چاپ رسیده‌است. او در این شرح به اشکالات احسایى پاسخ داده و غالب اشکالات وى را ناشى از اشتباه در فهم معانى دانسته‌است. واحدالعین در این اثر با دلایل عقلى و نقلى مراد مصنف را توضیح داده‌است.چند رسالة عرفانى و فلسفى به فارسى با عنوان وحدة‌الوجود، جبل قاف و نوم‌الملائکة نیز به ملااسماعیل منسوب است (حسینى‌اشکورى، ج 1، ص 162).منابع : آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف الشیعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة : الکرام البررة، قسم 1ـ2، مشهد 1404؛ اثرآفرینان: زندگینامه نام‌آوران فرهنگى ایران، از آغاز تا سال 1300 هجرى شمسى، زیرنظر کمال حاج سیدجوادى و عبدالحسین نوایى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1377ـ1380ش؛ توشیهیکو ایزوتسو، بنیاد حکمت سبزوارى، یا، تحلیلى تازه از فلسفه حاج‌ملاهادى سبزوارى، ترجمه جلال‌الدین مجتبوى، تهران 1359ش؛ سلطانحسین تابنده، نابغة علم و عرفان در قرن چهاردهم، شرح‌حال مرحوم حاج ملاسلطانمحمد گنابادى : سلطانعلیشاه، تهران 1350ش؛ محمدبن سلیمان تنکابنى، قصص‌العلماء، چاپ سنگى ]تهران[ 1304؛ محمدعلى حبیب‌آبادى، مکارم‌الآثار، ج 6، اصفهان 1364ش؛ احمد حسینى‌اشکورى، تراجم‌الرجال، قم 1422؛ ابوالقاسم دهکردى، منبرالوسیله در تعلیم و تربیت و اخلاق، چاپ مجید جلالى‌دهکردى، ج 1، قم 1382ش؛ غلامحسین رضانژاد، حکمت‌نامه، یا، شرح کبیر بر متن و شرح و حواشى منظومه حکمت حکیم و فیلسوف قرن سیزدهم هجرى حاج‌ملاهادى سبزوارى «اسرار»، تهران 1380ش؛ هادى‌بن مهدى سبزوارى، رسائل حکیم سبزوارى، چاپ جلال‌الدین آشتیانى، تهران 1370ش؛ همو، شرح‌المنظومة، چاپ حسن حسن‌زاده‌آملى، تهران 1416ـ1422؛ محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازى (ملاصدرا)، الحکمة‌المتعالیة فى الاسفار العقلیة‌الاربعة، بیروت 1981؛ همو، الشواهدالربوبیة فى المناهج السلوکیة، با حواشى ملاهادى سبزوارى، چاپ جلال‌الدین آشتیانى، تهران 1360ش؛ منوچهر صدوقى‌سها، تاریخ حکماء و عرفاى متأخر، تهران 1381ش؛ عبدالرزاق‌بن على لاهیجى، شوارق‌الالهام فى شرح تجریدالکلام، چاپ سنگى تهران 1306؛ محمدجعفربن محمدصادق لاهیجى، شرح رسالة المشاعر ملاصدرا، چاپ جلال‌الدین آشتیانى، ]مشهد ?1343ش[؛ محمدعلى مدرس تبریزى، ریحانة‌الادب، تهران 1374ش؛ مصلح‌الدین مهدوى، تذکرة‌القبور، یا، دانشمندان و بزرگان اصفهان، اصفهان 1348ش؛ جلال‌الدین همائى، «ملااسماعیل اصفهانى حکیم»، فرهنگ ایران زمین، ج 21 (1354ش).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

طیّبه کرم

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده