درآمد
معرف
اصطلاحى در موسیقى کلاسیک ایرانى
متن
درآمد، اصطلاحى در موسیقى کلاسیک ایرانى. درآمد در لغت به‌معناى مقدمه و سرآغاز نیز آمده‌است. همچنین به مفهوم سرآغاز کلام به کار رفته، چنان‌که توجه شنوندگان را جلب کند (دهخدا، ذیل واژه). درآمد در اصطلاح موسیقى گوشه یا قطعه‌اى است که دستگاه یا آواز با آن آغاز مى‌شود و از مهم‌ترین بخشهاى دستگاه و معرف زمینه و لحن اصلى آن است. در نظام دستگاهى، گوشه‌هایى که پس‌از درآمد مى‌آیند، معمولاً مُد* یا مقام* متفاوتى دارند، اما در پایان دستگاه، به زمینة درآمد بازگشت مى‌شود. بر این اساس، مُد و لحن درآمد نه تنها آغازگر دستگاه، بلکه پایان‌بخش آن نیز هست و نام دستگاه، در واقع، نام مُد درآمد آن است؛ مثلاً دستگاه ماهور دستگاهى است که درآمد یا سرآغاز آن مُد ماهور است (← فرصت‌شیرازى، ص31؛ فرهت، ص46).به روشنى نمى‌توان گفت که اصطلاح درآمد از چه زمانى در موسیقى ایرانى رایج شده‌است. در بخش پایانى رساله در بیان چهار دستگاه اعظم، که احتمالاً در قرن سیزدهم تألیف شده، اصطلاح درآمد در کنار اصطلاح دستگاه آمده‌است (← ص 90). درحالى‌که در بخشهاى پیشین، که دربارة انواع شَدّ* بحث شده، سخنى از درآمد نیست. شاید بتوان گفت که اصطلاح درآمد پس از رایج‌شدن مفهوم دستگاه کاربرد یافته‌است. البته در رسالات کهن، اصطلاحاتى آمده که به سرآغاز آهنگ اشاره مى‌کند، از جمله «سربند» (← مراغى، ص 342) و «سرخانه» (کوکبى بخارایى، ص 60). در مجموعة شش مقام* و موسیقى تاجیکى، «سراخبار» سرآغاز خواندن و نواختن است (عبدالرشیداف، ص 103). اصطلاح «برداشت» که در موسیقى جمهورى آذربایجان رواج دارد (← میرزا عبداللّه، مقدمة دورینگ، ص 51ـ53)، نیز به معنى سرآغاز است (دهخدا، ذیل «برداشت») که گفته شده معادل پیش‌درآمد* در موسیقى ایرانى است (هدایت، نوبت 3، ص 83).گرچه غالباً در ردیف موسیقى ایرانى، درآمد آغازگر دستگاه یا آواز است، معمولاً پیش از اجراى درآمد، چهارمضراب* یا پیش‌درآمد نواخته مى‌شود (← فرصت شیرازى، ص 34ـ36). گاهى در میانة دستگاه، نام درآمد را مى‌توان دید و آن هنگامى است که اجراى گوشه‌ها در منطقة صوتى دیگرى از همان دستگاه آغاز مى‌شود؛ مثلاً در ردیف میرزاعبداللّه به هنگام نواختن دستگاه شورِ پایینْدسته، بار دیگر گوشه درآمد نواخته مى‌شود که در این حالت، گوشه بیست‌ویکم دستگاه شور است (← طلائى،ص ده). همچنین گاهى پیش از نام برخى از گوشه‌هاى مهم که به‌تنهایى و مستقل از ترتیب دستگاهى قابل اجرا هستند، اصطلاح درآمد را مى‌توان دید؛ مثلاً در دستگاه همایون، درآمدِ شوشترى وجود دارد (← معروفى، ص 32).درآمد معمولاً با وزن آزاد اجرا مى‌شود، اما گاهى به قالب موزون درمى‌آید، مثلاً درآمد سوم دستگاه شور در ردیف میرزاعبداللّه قابل انطباق با وزن عروضى مَفاعلُن فَعَلاتُن مَفاعلُن فَعِلُنْ است که «کرشمه» خوانده مى‌شود (← کیانى، ص 101؛ طلائى، ص 3).در ردیف موسیقى دستگاهى ایرانى، براى بیشتر دستگاهها و آوازها بیش از یک درآمد ذکر شده‌است؛ چنان که آواز افشارى در روایت على‌اکبر شهنازى* هشت درآمد دارد (← وُهدانى، ص 118ـ121). در یک برنامه موسیقى ممکن است یک یا چند درآمد اجرا شود (← فرصت شیرازى، ص 31).برخى از درآمدها به نام اشخاص شهرت یافته‌اند؛ مثلاً درآمدِ سماع حضور* در آواز بیات ترک (← دوامى، ص 75)؛ درآمد بنفشه منسوب به تاج‌الواعظین مشهور به حاجى‌بنفشه در دستگاه ماهور و درآمد محمد صادق‌خانى و احمد صادق‌خانى در آواز دشتى (ستایشگر، ج 1، ص 159، 434ـ435). برخى از درآمدها نیز نام خاص دارند، چنان‌که درآمد دوم دستگاه ماهور و درآمد سوم دستگاه راست و پنج‌گاه و درآمد دوم دستگاه شور را «پنجه شعرى» (← دوامى، ص 135، 151؛ طلائى، ص 2)، درآمد سوم دستگاه چهارگاه را «پیش‌زنگوله و زنگوله» (طلائى، ص 304)، درآمد سوم دستگاه همایون را «کاروانى» (کیانى،ص 104ـ105)، درآمد دوم دستگاه راست و پنج‌گاه را «زنگ شتر» (طلائى، ص 441) و درآمد چهارم و پنجم دستگاه شور را به‌ترتیب «رُهاب» و «اوج» گویند (کیانى، ص 101). همچنین در دستگاه شور از درآمد خارا نام برده شده‌است (دوامى، ص 39).در ردیف موسیقى کلاسیک آذربایجانى، اصطلاح درآمد در دستگاههاى شور، بیات شیراز، و نوا ـ نیشاپور دیده مى‌شود (← میرزا عبداللّه، همان مقدمه، ص 51ـ53) که معادل «پیش‌درآمد» در موسیقى ایرانى است. در عوض، اصطلاح «مایه» در موسیقى آذربایجانى را مى‌توان معادل اصطلاح درآمد در موسیقى ایرانى دانست (خضرلو، ص 142، پانویس 1).منابع : احسان خضرلو، «روند تغییرات در موسیقى و زندگى موسیقایى آذربایجان»، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 40 (تابستان 1387)؛ عبداللّه دوامى، ردیف آوازى و تصنیف‌هاى قدیمى به روایت استاد عبداللّه دوامى، گردآورى فرامرز پایور، تهران 1375ش؛ دهخدا؛ رساله در بیان چهار دستگاه اعظم، چاپ امیرحسین پورجوادى، در فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 12 (تابستان 1380)؛ مهدى ستایشگر، واژه‌نامه موسیقى ایران زمین، ج 1، تهران 1374ش؛ داریوش طلائى، ردیف میرزاعبداللّه : نت‌نویسى آموزشى و تحلیلى، تهران 1376ش؛ عبدالولى عبدالرشیداف، «نقش سراخبار در سلسله شش مقام»، نامه پژوهشگاه، ش 18 (1388ش)؛ محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازى، بحورالالحان در علم موسیقى و نسبت آن با عروض، ]تهران [1345ش؛ هرمز فرهت، دستگاه در موسیقى ایرانى، ترجمه مهدى پورمحمد، تهران 1380ش؛ نجم‌الدین کوکبى‌بخارایى، رسالة موسیقى، در سه رساله موسیقى قدیم ایران، چاپ منصوره ثابت‌زاده، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1382ش؛ مجید کیانى، مبانى نظرى موسیقى ایران، ]تهران[1377ش؛ عبدالقادربن غیبى مراغى، شرح ادوار، چاپ تقى بینش، تهران 1370ش؛ موسى معروفى، ردیف هفت دستگاه موسیقى ایرانى، تهران 1374ش؛ میرزا عبداللّه، ردیف میرزا عبداللّه، آوانویسى و بررسى تحلیلى ژان دورینگ، ترجمه متن سودابه آتشکار، تهران 1385ش؛ رضا وُهدانى، ردیف‌سازى موسیقى سنتى ایران: ردیف آقا على‌اکبر فراهانى، به روایت على‌اکبر شهنازى، تهران 1376ش؛ مهدیقلى هدایت، مجمع‌الادوار، چاپ سنگى تهران 1317ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بابک خضرائ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده