خانه در کشورهای مسلمان (۳)
معرف
خانه در کشورهاى مسلمان (3)#
متن
خانه در کشورهاى مسلمان (3)یمن. شرایط اقلیمى یمن تأثیر زیادى در ایجاد گونه‌هاى مختلف سکونتگاهى آن داشته‌است. بر این اساس، یمن را مى‌توان به پنج منطقه متفاوت تقسیم کرد: کوهستانى، جلگه‌اى، ساحلى، ربع‌الخالى، و جزایر یمن (>فرهنگ هنر<، ذیل "architecture. II.7 Vernacular"؛ کریملو، ص 2ـ4).خانه هاى گلىِ سرزمینهاى آبرفتى و خانه‌هاى ساخته‌شده از نى در سرزمینهاى فلات تهامه، گسترشِ در سطح دارند اما خانه‌هاى مناطق کوهستانى عمودى در دو تا نه طبقه ساخته شده‌اند. در مناطق خشک که تغییرات روزانه آب و هوا زیاد است، دیوار خانه‌ها سنگى، خشتى یا گلى، با ضخامت پنجاه سانتیمتر یا بیشتر است. کیفیت عایق بندى این دیوارها تغییرات آب و هوایى را در داخل خانه کاهش مى‌دهد. در مناطق گرم و مرطوب، ساختمانها براى تهویه داخلى سقفهاى مرتفع و پنجره‌هاى بزرگى دارند (>«جمهورى عربى یمن: توسعه اقتصادى و تحول معمارى»<، ص 18).در خانه‌هاى مناطق کوهستانى، بخشهاى خدماتى رو به شمال و بهترین اتاقها رو به جنوب است اما این ترتیب در منطقه جنوبى و در تهامه به علت آب و هواى گرم متفاوت است. در خانه‌هاى بزرگ حتى در مناطق کوهستانى، کاربرد اتاقها در هر فصل تغییر مى‌یابد. کوچ فصلى باعث مى‌شود که ساکنان در زمستان در اتاقهاى گرم و در تابستان در اتاقهاى خنک بخوابند. در برخى بندرها مانند مُخا، برخلاف صنعا، در جبهه جنوبىِ خانه‌ها به دلیل شدت گرما و باد، پنجره‌ها بسته است (عبدالدائم، ص 88). خانه‌هاى پیرامونى در بسیارى از روستاهاى کوهستانى، در نقش بارو عمل مى‌کنند. طبقات پایینى این خانه‌ها براى نگهدارى حیوانات و ابزار و معمولا بدون پنجره‌اند و بخشهاى مسکونى در بالا قرار دارند (رجوع کنید به واراندا، ص 64؛ سراج‌الدین، ص 2، تصویر).نظام قبیله‌اى که از بارزترین ویژگیهاى فرهنگى یمن است، تأثیرات زیادى بر خانه‌ها گذاشته است. براساس این نظام، نوعى نظم لایه‌اى در سازماندهى فضاى خانه‌هاى روستاهاى کوهستانى دیده مى‌شود. دیوان فضاى پذیرایى براى عموم است که در کنار فضاى باز در طبقه همکف ایجاد مى‌شود (رجوع کنید به ادامه مقاله)، اما فضاى زندگى که کاملا خصوصى است، در بالاى آن قرار مى‌گیرد و ارتباط فیزیکى و بصرى با آن براى دیگران میسر نیست. از این قسمت راهى براى رسیدنِ به اتاق منفردى به نام مَفرَج در بالاترین سطح خانه وجود دارد که محل پذیرایى از مهمانهاى ویژه است.خانه‌هاى یمن به طور کلى به خانه‌هاى موقت و دائم تقسیم مى‌شود که آنها نیز انواعى دارند.1) خانه‌هاى موقت. اولین گونه‌هاى سرپناه در شمال یمن، به دو صورت چادر و غار ظاهر شده‌اند. چادرهاى کوچ‌نشینان به طور عمده در دامنه‌هاى پست شرقى دیده شده‌اند. خانه‌هاى نگهبانى و سقیفها، ساده‌ترین سازه‌هاى سرپوشیده در یمن، سرپناه موقت براى مسافران پیاده و چوپانان و گله آنان بوده و غالباً در مناطق حِمْیَر، صنعا و حَراز مشاهده شده است. مصالح آن لاشه‌سنگ است و فضایى بزرگ دارد که یک گله کوچک در آن جاى مى‌گیرد. سقیفهاى مدور معمولا در ارتفاعات غربى و جنوب غربى و سقیفهاى چهارگوش بیشتر در بخش مرکزى و در امتداد لبه‌هاى شرقى و غربى ارتفاعات دیده مى‌شوند. سقیفهاى مدور به صورت یک گنبد با میانگین قطر چهار متر بنا شده‌اند. دایره گنبد در هر ردیف جمع‌تر مى‌گردد تا اینکه در رأس با یکى یا دو تکه لاشه‌سنگ، گنبد کامل مى‌شود. در سقیفهاى چهارگوش، دیوارها ارتفاعى به بلندى قد انسان دارند. چوب در هیچ یک از گونه‌هاى مدور یا چهارگوش سقیف استفاده نمى‌شود. سقیفهاى چهارگوش نخستین سازه‌هایى هستند که با همه شرایط معمارى کوهستانى سازگارى دارند.2) خانه‌هاى دائم. این خانه‌ها بر مبناى کاربریها و توزیع فضایى، به حیاط ‌دار و طبقاتى دسته‌بندى مى‌شوند. تفاوت بارز این دو گونه، نحوه گسترش و نظام گردشى خانه‌هاست. گسترش خانه‌هاى حیاط ‌دار افقى و توزیع فضایى در آنها از طریق حیاط، و گسترش خانه‌هاى طبقاتى، عمودى و گردش از طریق پلکان و راهرو انجام مى‌گیرد. این خانه‌ها بیشتر در حاشیه دریاى سرخ و کوهستان دیده مى‌شوند. خانه‌هاى حیاط‌دار رواج کمترى دارند و فضاها به صورتى نامنظم در اطراف حیاط شکل گرفته‌اند. گونه حیاط‌دار در تهامه و مناطق کوهستانى دیده مى‌شود. خانه‌هایى با حیاط در طبقه بالا در منطقه یهودى‌نشین صنعا به صورت پراکنده به جاى مانده که درواقع از خانه‌هاى برجى شکل الگوبردارى شده‌اند که در طبقه انتهایى آنها، اتاقها به دور حیاط نیمه بسته‌اى با دیوارهاى سبک گرد آمده‌اند.خانه‌هاى حیاط‌دار تهامه یک‌طبقه و شامل یک اتاق در کنار حیاط‌اند. این خانه‌ها براساس روش ساخت و مصالح، به نى‌اى و آجرى تقسیم مى‌شوند. خانه‌هاى نى‌اى (اوشاش) دایره‌اى و چهارگوش و در دو گونه منفرد یا چند واحدى ساخته شده‌اند و حصارى اطراف آنها قرار دارد. خانه‌هاى آجرى از شمال تا جنوب تهامه پراکنده‌اند، اما در مناطق مرکزى و جنوبى و در شهرهاى زَیدیه و زَبید، تحت تأثیر مناطق مرزى شمالى و جنوبى، بیشتر دیده مى‌شوند. امروزه در مکانهاى معدودى مانند القَناوِص و زیدیه، تزیینات اولیه و ساده آجرى متعلق به مناطق نیمه جنوبى یمن دیده مى‌شود. در جنوب حُدَیده، نمونه‌هاى اصلى معمارى آجرى را مى‌توان در زبید، حَیس، بیت‌الفقیه و جاهاى دیگر دید.در خانه‌هاى طبقاتى (کوهستانى)، سه الگوى عمده به چشم مى‌خورد: 1)خانه‌هاى یک طبقه بدون امکان توسعه در ارتفاع. در این الگو ساده‌ترین واحدها داراى نقشه‌هاى فشرده یا Uشکل‌اند. در خانه‌هاىU شکل، یکى از بازوها شامل فضاهاى زندگى و دیگرى مختص حیوانات و انبار است. 2)خانه‌هاى دوطبقه با یک پلکان خارجى و بدون امکان توسعه در ارتفاع. 3) خانه‌هاى حاشیه دریاى سرخ، معروف به خانه‌هاى ترکى، در مناطق ساحلى مُخا، حدیده و اللُحیَّة، که تحت سلطه تجارى و ادارى عثمانى بودند. این خانه‌ها اغلب دیوارهاى بلند، ایوانها و بالکنهاى بزرگ و جان‌پناههاى مشبک دارند.برخى خانه‌هاى طبقاتى تا نُه طبقه نیز ساخته مى‌شوند که به آنها خانه‌هاى برجى مى‌گویند. طبقات مختلف به دور پلکانى بنا مى‌گردند که از همکف تا پشت بام ادامه دارد و با گسترش خانواده افزایش مى‌یابد. محل نگهدارى حیوانات و انبارها در طبقه همکف یا نیم‌طبقه بالاى آن، فضاى پذیرایى (دیوان) در طبقه اول، اتاقهاى متعدد کوچک در طبقات بعدى، و اتاق بزرگى به نام مَفْرَج در بالاترین طبقه قرار دارد. این اتاق مختص مردان و براى کشیدن قلیان و «قات‌جویدن» و از سه جهت داراى پنجره‌هایى بزرگ است و بهترین نما را دارد. خانه‌هاى برجى ممکن است به صورت استوانه‌اى یا مکعب مستطیل ساخته شوند. در خانه‌هاى برجى قدیم صنعا، طبقه همکف با سنگ و طبقات بالاتر با آجر ساخته شده‌اند. در نماى بیرونى، در محل اتصال دو طبقه، قرنیز یا تزیینات زیگزاکى کار مى‌شود تا حدفاصل طبقات مشخص باشد (واراندا، ص 104؛ >فرهنگ هنر<، ذیل "Yemen"؛ لوکاک، ص 72ـ73).ساخت‌مایه (مصالح). ویژگیهاى ذاتى و شکل طبیعى ساخت‌مایه که در ایجاد شکلهاى متنوع ساختمانى به خوبى به کار گرفته شده، نوعى خلاقیت در ظاهر بناهاى یمنى ایجاد کرده است. براى مثال، به کارگیرى تنه کج و معوج درختان در سقفها ساختار تندیس‌گونه‌اى به آنها داده‌است (>«جمهورى عربى یمن...»<، ص 15؛ واراندا، ص 121ـ122).ساختمانها معمولا با مصالح محلى ساخته مى‌شوند. در تهامه نى و گل، در نواحى مرکزى و کوهستانى سنگ، و در دره‌ها و زمینهاى صاف ترکیب گل و سنگ به کار مى‌رود. کیفیت و اندازه سنگها نیز در یمن متفاوت است. معمارى این منطقه، شامل ساختمانهاى بلند با سنگ آهک سفید و تراش‌خورده و نماهاى کاملا تزیین شده تا کلبه‌هاى سنگى با سقفهاى گالیپوش است. در فلاتها و مناطق کوهستانى شرقى و در حاشیه‌هاى شمالى و شمال شرقى، ساختمانها به طور کامل از گل هستند. البته در کوهستانهاى نیمه‌بیابانى جنوب شرقى، سنگ در ترکیب با گل و در سبکى خاص استفاده مى‌شود. ساخت‌مایه اساسى ساختمانهاى گلى، خاک رس معمولى، چینه و خشت است (>«جمهورى عربى یمن...»<، ص 15ـ16).خانه‌هاى ساخته شده با نى در تهامه تنها با فرو کردن تیرکهاى عمودى در زمین بر پا مى‌شوند. در انواع پیشرفته‌تر سکونتگاهها، پى به عنوان اولین جزء ساختارى، معمولا با اصول مشابه ساختمانهاى سنّتى ساخته مى‌شود. بیشتر ساختمانها زیرساخت سنگى سختى دارند. از آنجا که توان خاک محلى براى تحمل بار خوب است، پى سنّتى با سنگ بازالت احداث مى‌شود (مایلز، ص 43).سقفها در صورت پوشش با آهک، شصت تا هشتاد درصد اشعه خورشید را منعکس مى‌کنند. به طور کلى، بهترین سقف براى این کشور، شیب‌دار و ضد آب است و سقف مسطح امکان گسترش عمودى را براى ساختمان فراهم مى‌کند. در غیر این صورت، ساختار گنبدى و طاق ضربى جایگزین خوبى براى سقف مسطح است (همان، ص 44).سقفهاى مسطح با تیرهاى موازى باربر ساخته مى‌شوند. در سقفهاى گالیپوش، تنوع بافت بیشترى در پوشش بام دیده مى‌شود که بهترین نمونه آن در شمال تهامه، در خانه‌هاى چهارگوش در منطقه اللُحیَّة و خانه‌هاى دایره‌اى شکل در الزَّهره است.طاقهاى قوسى در دهانه‌هاى عریض (حداکثر حدود شش متر) کار مى‌شود. گاهى طاقهایى درون دیوار ساخته مى‌شوند تا مقاومت دیوار را در برابر زلزله افزایش دهند و امکان ایجاد ورودیهاى بزرگ‌تر را در آینده پدید آورند. کاربرد طاقها در ورودى خانه‌ها در کناره‌هاى کوهستانى شرق صنعا و دره‌هاى ذَمار متداول است. مرکز طاقها معمولا از بلوکهاى خرده سنگ یا گل و ستونهایش از آجر (به ویژه در تهامه)، سنگ یا چوب با سرستونهاى تزیینى (بیشتر در مساجد کوهستانى) ساخته مى‌شوند. ستونهاى ساخته شده از تکه سنگهاى یکپارچه متعلق به پیش از اسلام‌اند.در یمن استفاده از تیرهاى پیش آمده تا حدود شصت سانتیمتر براى افزایش فضاى اتاق نشیمن در طبقه روى همکف رایج است. خانه‌هاى محله‌هاى یهودى‌نشین صنعا این گونه‌اند، هرچند این خانه‌ها در دیگر نقاط کشور از جمله یَریم، ذمار، خَولان و ثُلاء نیز به طور گسترده دیده مى‌شوند. در ثُلاء، پیش‌آمدگیها با سنگ‌کارى برجسته‌اى به نمایش در مى‌آیند.در تهامه، عموماً از حصیرهاى نى‌اى و گاه از گل براى ساخت دیوارها استفاده مى‌شود. آجر نیز به ندرت در دیوارهاى خانه‌هاى نى‌اى به کار مى‌رود. در دیگر نقاط یمن، دیوارهاى باربر از سنگ طبیعى یا خشت‌اند که کیفیت آنها گویاى مهارت بالاى سنگ‌تراشان و سنگ‌کاران یمن است. دیوارهاى خاکى خانه‌هاى یمن شامل سه گروه چینه، خشت و آجرند. مواد خام در خود محل به دست مى‌آید و در گودالى با آب و کاه (کاهِ جو ارجحیت دارد) مخلوط و با پا ورز داده مى‌شود. این فرایند در هر سه روش مشترک است ولى در مراحل بعدىِ ساخت دیوار تفاوتهاى مهمى وجود دارد.خشت در طبقات بالایى خانه‌هایى به کار مى‌رود که از بیش از یک مادّه در ساخت آنها استفاده مى‌شود. ساخت و ساز خشتى از شمال تا جنوب گسترده است و حتى در مناطقى که ساخت‌مایه اصلى سنگ است، خشت براى ساخت‌وسازهاى جنبى، تیغه‌هاى جداکننده داخلى و دیوارهاى مرزى به کار مى‌رود. ترکیب گل و سنگ و ترکیب گل و آجر در دیوارهاى بیرونى، معرف سبکهاى محلى است. در تهامه، خانه‌هاى آجرى بسیار کمى وجود داشته که متعلق به رئیس قبیله بوده‌است، اما اهالى معمولا از مصالحِ ناپایدارتر و سست‌تر استفاده مى‌کرده‌اند.دیوارهاى خانه‌هاى برجى، از سنگهاى تراشیده یا خاک کوبیده یا خشت ساخته مى‌شوند. در صنعا، دیوارهاى سنگى یا خشتى به طور افقى و با فاصله با الوارهایى و در جاهایى با میله‌هاى چوبى کوتاه، نگه داشته و محکم مى‌شوند. این الوارها تکانهاى ناشى از نیروهاى نامتوازن یا زلزله را مى‌گیرند. بخشهاى پایینى دیوارهاى خانه‌هاى برجى بزرگ‌تر و حجیم‌ترند و معمولا از سنگ یا پى‌سنگى و طبقات بالا از خشتهاى پخته یا نیمه خشک یا کاهگل ساخته مى‌شوند. دیوارها و سقفها با سنگ گچ، کف ساختمان معمولا در راهروها و پاگردها با سنگهاى تخت و در اتاقها با گچ پوشیده مى‌شود (>«جمهورى عربى یمن...»<، ص 2).اندامهاى فضایى. درِ اصلى اغلب به نسبت بنا کوچک است. در برجهاى سنگى، درها درون قابى بلند قرار مى‌گیرند و بالاى ورودى، یک سنتورى (سه گوش) که معمولا یک یا چند روزن دارد، از بلوکهاى سنگى با طرح شطرنجى ساخته مى‌شود. درها گاه براى عبور حیوانات و بار عریض‌ترند و گاهى یک لنگه در مجزا براى عبور افراد در نظر گرفته مى‌شود.درهاى فضاهاى داخلى کم ارتفاع‌اند. گاهى بالاى سردرها به گونه‌اى مشبک شده است تا ساکنان خانه بدون دیده شدن بیرون را ببیند. روزنها به اندازه‌اى است که امکان تهویه و گرفتن ظرف غذا یا سایر چیزها را بدون باز شدنِ در فراهم مى‌آورد و مکانى خنک براى نگهدارى آب و غذا ایجاد مى‌کند. اغلب از مشبّکهاى سنگى، آجرى، چوبى یا گلى در پنجره‌ها، تِراسها و بالاى سردرها استفاده مى‌شود. در برخى مناطق این پنجره‌ها با عبارتهایى که وصف‌کننده خنکى و رطوبت است نیز نامیده مى‌شود. واژه‌هایى مانند بیت‌الشُربه و بیت‌المیاه در صنعا یا بَرَّده در اِبّ، شوگادَه در البیضاء و مَتال در رَداع بیشترین کاربرد را دارند. گاه کلمه مَشربیه به جاى شُبّاک یا براى وصف مشبّکهاى چوبى استفاده مى‌شود.ورودى خانه با دهلیزى به اصطبلها و اتاقهاى انبارى متصل مى‌شود. ممکن است آغلى کوچک یا یک مرغدانى در زیر پلکان تعبیه شده باشد. در دهلیز، گاه یک آسیاب دستى، سکوى قراردادن اسباب و غذاى حیوانات و حفره‌اى براى انبار حبوبات تعبیه شده است.در مناطق شهرى، این چیدمان ممکن است با فضاهاى ویژه کشاورزى، مغازه‌ها یا انبارهایى براى نگهدارى مال‌التجاره یا سایر تجهیزات شغلى جایگزین شود. در خانه‌هاى بزرگ‌تر، در طبقه همکف، فضایى براى نگهبانى در نظر گرفته مى‌شود. در انواع خانه‌هاى طبقاتى، پلکان معمولا در دهلیز قرار مى‌گیرد که گاهى دو یا سه پاگرد دارد. پله‌ها سنگى یا گلى‌اند که ممکن است با ساخت‌مایه اصلى خانه متفاوت باشد. اندازه و ترتیب پله‌ها ممکن است مانند خانه‌هاى صنعا یک اندازه و مرتب یا مانند نواحى روستایى آن قدر نامنظم باشند که مسیرى کوهستانى به نظر برسند.در صنعا، نیم‌طبقه‌اى براى قراردادن انبارهاى غله و میوه تعبیه شده است. طبقه اول گاه شامل انبارهاى عمومى است. گاهى فضاهاى خدماتى مانند حمام، آشپزخانه یا پلکان به صورت فضایى مجوف و مخفى بین دو سقف تعبیه مى‌شوند که از طریق دریچه‌هاى کوچک قابل دسترسى‌اند.نظام گردشى خانه‌هاى یمنى در مناطق مختلف، براساس توزیع به افقى یا عمودى دسته‌بندى مى‌گردد. نظم فضایى انواع خانه‌هاى برجى و دو طبقه حاشیه دریاى سرخ یکسان و راهرو و پلکان نقش اصلى را در گردش درون ساختمان دارند. محل حضور مردان، زنان، مهمانان آشنا و غریبه متفاوت است. در بیشتر خانه‌هاى یمنى، غالبآ فرزندان پسر پس از ازدواج در مجاورت والدین خود سکونت مى‌گزینند. این فضاى مسکونى در خانه‌هاى برجى در طبقات بالاتر و در خانه‌هاى یک طبقه، در محوطه است.در خانه‌هاى حیاط‌دار، بعد از پیش فضاى ورودى، حیاط قرار دارد که مرکزیت ندارد. میانگین ارتفاع دیوار حیاط خانه‌هاى آجرى حدود سه متر است. بالاى ورودى خانه‌ها کتیبه قرار دارد. اطراف حیاط یک یا چند اتاق خواب و نشیمن جداگانه براى زنان و مردان، آشپزخانه (در خانه‌هاى نى‌اى معمولا در حیاط)، فضاهاى جانبى و معمولا بدون سقف براى شستشو و نگهدارى ابزارهاى کشاورزى، ماهیگیرى و حیوانات وجود دارد. معمولا در کنار خانه‌هاى نى‌اى محلى براى تجمع دوستان، خواب در شبهاى گرم، و قات‌جویدن هست. در خانه‌هاى آجرى ایوانى گاه با طاق قوسى براى نشستن و خوابیدن در فصلهاى گرم تعبیه مى‌شود.در خانه‌هاى حیاط‌ دار زَبید و جاهاى دیگر، اختلاف سطح در فضاها بسیار است که با پلکانهاى داخلى یا خارجى قابل دسترسى‌اند. در زبید، هنگامى که حیاط به عنوان انبار، مغازه یا محل خشک‌شدن پنبه استفاده مى‌شود، فضاى مسکونى عموماً در سطح بالاترى قرار مى‌گیرد.در خانه‌هاى کوچک‌تر، اتاقى به نام دیوان براى محفلهاى رسمى و پذیرایى از مهمانان در طبقه اول و در خانه‌هاى بزرگ‌تر، در طبقه بعدى قرار دارد و دیوان در واقع بزرگ‌ترین اتاق خانه است که عرض آن بین سه تا چهار متر و طول آن گاه هم اندازه با طول خانه، تا دوازده متر یا بیشتر است. در این اتاق، مراسم اصلى مانند جشن عروسى، تولد و عزادارى برگزار مى‌شود. در خانه‌هاى بزرگ ممکن است بیش از یک دیوان وجود داشته باشد.خصوصى‌ترین بخش خانه، طبقه بالاى دیوان است که اتاقهاى خواب، حمام، آشپزخانه و نهارخورى در آن قرار دارند. در هر طبقه، یک فضا بدون اثاثیه وجود دارد که اتاقها از آن منشعب مى‌شوند. این فضاى وسیع با یک در از پلکان جدا مى‌شود و عمومآ اتاقى به نام حجره یا صلا، حد فاصل بین پلکان و اتاقها و در واقع ارتباط دهنده خصوصى‌ترین فضاهاست که فقط افراد خانواده اجازه ورود به آن را دارند.غرفه استقبال (مفرج) اتاق زیرشیروانى و مختص صاحبخانه و مهمانان ویژه، مجزاترین و بهترینِ اتاقهاست و بیشترین دید را به اطراف دارد و مساحت آن معمولا 12×18 مترمربع است. اتاق منظر با شیشه‌هاى رنگى و اشیاى گران‌بها، قلمرو مسن‌ترین مرد خانواده و ویژه مهمانیهاى کوچک و قات‌جویدن است.در خانه‌هاى برجى، مَصْفا یا حمام و دستشویى معمولا در نزدیکى ورودى اتاقها و در روستاهاى ارتفاعات شمالى، در انتهاى مفرج قرار مى‌گیرند. گاهى در اتاق مفرج یک بخش فرعى ایجاد و مصفا در آن تعبیه مى‌شود. در قسمتهاى جنوب و جنوب شرقى ارتفاعات، گاهى مصفا بر روى بام است و در کنار مصفا نمازخانه‌اى وجود دارد. حمام شامل آبریز سنگى یا گلى، قسمت شستشو و یک سنگاب کم‌عمق براى هدایت فاضلاب به بیرون است.آشپزخانه با کمترین جذابیت، به شکل یک فضاى دوده گرفته با کمترین امکانات، نیمه تاریک و با سیستم تهویه نامطبوع است. در خانه‌هاى حیاط‌دارِ ساخته شده با نى، آشپزخانه درون حیاط، و در خانه‌هاى آجرى حیاط‌ دار، در فضاى داخلى قرار دارد که محل پذیرایى اصلى است. آشپزخانه خانه‌هاى برجى معمولا در بالاترین طبقه قرار مى‌گیرد تا دود و بو از دودکشهاى سقف بیرون برود. پخت و پز درون تنور گلى مخروط شکلى انجام مى‌شود. تنور از دو طرف باز است و در پایین، حفره‌اى براى ریختن خاکستر دارد. سوخت تنور چوب و سرگین حیوانات است. شستشو در یک تشتک باریک سنگى انجام مى‌شود. در خانه‌هاى بزرگ، منبع آبِ آشپزخانه، عمودى است که تمام طبقات به آن دسترسى دارند.بام براى انبار کردن چوب، خشک کردن لباسها، نگهدارى میوه و حبوبات، و خواب در فصول گرم سال استفاده مى‌شود. گاهى دورتادور بام نرده‌هایى به ارتفاع دو متر به صورت آجرچینى مشبک ایجاد شده‌اند. جان‌پناه‌هاى قوسى یا دالبرى شکل در خانه‌هاى مجلل‌تر استفاده مى‌شوند. در برخى خانه‌ها در کنار بام بالکنهایى قرار دارد که با جان‌پناه احاطه شده و به عنوان فضاهاى خدماتى یا براى بازى بچه‌ها در نظر گرفته شده است.اجزاى نما. نماى خانه‌ها در یمن به سبب تزیینات بسیار، جالب توجه است. ساختمانهاى سنگى و خشتى داراى نماهاى ریزنقش با طراحى هندسى پیچیده است. این تزیینات معمولا با جنس ساختمانها مطابقت دارند، یعنى تزیینات خانه‌هاى سنگى از سنگ و تزیینات خانه‌هاى آجرى با آجر است و گاه از هر دو نوع تزیین هم زمان استفاده مى شود (>«جمهورى عربى یمن...»<، ص 20؛ سراج‌الدین، ص 5، 10). در شهرهاى یمن بر عمود بودن، اشکال مکعبى و سقفهاى مسطح خانه‌ها تأکید شده که محصول علاقه به گسترش واحدهاى ساختمانى با افزودن طبقه به جاى گسترش ساختمان در سطح زمین است. تقارن، مانند استفاده از جفت روزنه‌هاى قوسى و تزیینات اطراف آن تا رأس قوس، درخور توجه است (مایلز، ص 43).پنجره و روزنه‌هاى بالاى آن عنصر تزیینى مهم خانه‌هاى یمن است. خانه‌هاى گلى پنجره‌هاى کوچک متعدد دارند. حتى در اشکال ابتدایى نیز روزنه‌هاى نیمه شفاف در بالاى نعل درگاه پنجره نصب مى‌شود. متداول‌ترین پنجره در کوهستانها در طاقِ قوسى پایه بلندى قرار مى‌گیرد و با یک نعل درگاه چوبى یا سنگى به دو بخش تقسیم مى‌شود: بخش اول، پنجره مستطیلى کوتاهى (طَقا) است که به کرکره‌ها یا نرده‌هاى چوبى ثابت، براى نفوذ هوا و نور مجهز است و بخش دوم، بخش بالاست که قوسى‌شکل است و به آن عَقد (قوس)، قَمَریه و تَخْریم مى‌گویند. شکاف تهویه (شاقُص) که دو پنجره بازشو در دو طرف پنجره اصلى است، طرح را تکمیل مى‌کند. برخى خانه‌ها سایبان باریکى نیز در طول نعل درگاه خود دارند. در نواحى مرتفع جنوبى، این نوع سایبان معمولا با سنگ سبک و گچ و در جاهاى دیگر، غالباً با چوب ساخته مى‌شود.فضاى خالى بین پنجره‌ها با یک صفحه نیمه شفاف مثل سنگ رُخام مستطیلى، دایره‌اى یا قوسى به ضخامت پانزده سانتیمتر پوشیده و اطراف آن قاب‌بندى و تزیین مى‌شود. شیشه رنگى جایگزینى است براى سنگ رخام در پنجره‌هاى توربافت سنگى یا چوبى دوتایى یا چندتایى، و در شبکه توربافت با گچ تزیینى به کار مى‌رود.در تهامه، پنجره‌ها یا روزنهاى بالاى در فقط در نمونه‌هاى شهرى و به ویژه در خانه‌هاى سواحل دریاى سرخ دیده مى‌شوند. درها در تهامه پرنقش ونگار اما در کوهستانها ساده‌ترند و تزیین آنها گاه در کنده‌کارى دورِ کوبه خلاصه مى‌شود. انواع خط، نقش و حتى آیات روى درها به صورت منبت‌کارى است. درهاى داخلى گاه با مروارید یا فلز برنج ترصیع مى‌شوند.در کوهستانها وجود قالیچه‌ها، بالشها، وسایل آویخته از دیوارها، پنجره‌ها و روزنهاى با شیشه‌هاى رنگى بالاى در در اتاقها معمول است. در تهامه، رنگ به طور گسترده براى بخشهاى داخلى، به ویژه سقف، استفاده مى‌شود. فضاهاى داخلى با اشیاى تزیینى هندى و ظروف لعابى ساخت چین تزیین مى‌گردد.دیوارهاى سنگى یا آجرکارى نیازى به اندود ندارند، ولى دیوارهاى ساخته شده از ساخت‌مایه کم کیفیت معمولا اندود مى‌شوند. نماى درونى دیوارهاى سنگى کاملا زبر و ناهموار است و معمولا با لایه نازکى از پودر سنگ یا گچ اندود مى‌شود. در طبقات پایینى براى استحکام دیوارها از سنگ ولى طبقات بالایى از آجر استفاده مى‌شود. پنجره‌هاى طبقات بالایى بزرگ‌اند و با تزیینات گچى ظریف احاطه شده‌اند. میزان تزیینات نما در خانه‌هاى کوچک و بزرگ در روستاها و شهرها متفاوت است. نماى خانه‌هاى یمنى به خانه‌هاى خاکى در دشت (چینه، خاک، آجر)، سنگى در کوهستان، نى‌اى در تهامه، و ترکیبى تقسیم مى‌شود که در نماى خانه‌هاى چینه‌ساز، بالاى هر رج کمى به سمت درون باریک مى‌گردد که به شکل شیب‌دار خاص این ساختمانها مى‌انجامد. در این نوع خانه‌ها معمولا، ورودى درگاه کوچک چوبى است.تزیینات خارجى در دیوارهاى گلى کم و بهترین تزیینات در خطوط بام ساختمانها دیده مى‌شود. در ساده‌ترین نمونه‌ها، مثلثهاى برجسته خاکى در گوشه‌ها و مرکز خط بام هر نما ساخته مى‌شود. در منطقه مَأرَب، حدود این خطوط با دقت تعیین مى‌گردد. در شمالى‌ترین کوهستانها تا دامنه‌هاى شمالى فلات شرقى، ساختمانها با نوارهاى خیاره‌اى به همراه ردیفهایى از مثلثهاى گلى که گاهى با گچ سفید مى‌شوند، تزیین مى‌گردند. همچنین در فلات شرقى، استفاده از نوارهاى چندتایى گِلِ اُخراى قرمز در اطراف گشودگیها و در طول رجهاى پایینى دیوارها رایج است. تزیینات درون ساختمان از نوارهاى باریک‌ترى تشکیل شده‌اند که روى دیوارهاى سفیدکارى شده در اطراف روزنه‌ها یا حاشیه‌هاى راهرو نقاشى مى‌گردند. در صعده و اطراف آن، بهره گیرى از گچ سفید در خط بامها، جان‌پناهها و کاکلیها رایج است که با تزیین درزها با گچ‌کارى ساده تکمیل شده و تأثیر عمیقى ایجاد مى‌کند.نماى خانه‌هاى خشتى، ممکن است بدون پوشش باشد یا باملاط پوشیده شوند. برخلاف چینه، در خانه‌هاى خشتى و آجرى براى چهارچوب پنجره و در، از طاق قوسى بهره مى‌جویند. آجر ممکن است به بافت دیوار گلى اضافه شود. ساخت‌وساز با بلوکهاى گلى نسبتآ هم شکل است و تفاوتهاى جزئى در نوع پنجره‌بندى و به ویژه در کتیبه‌هاى پیشانى (قرنیزها) و لبه‌هاى پشت بام ساختمانها وجود دارد. در اغلب مناطق، مثلثهاى برآمده از گوشه‌ها یا دیوارها را به صورت دالبر در مى‌آورند. در دشتهاى مَبار، نماى خانه‌هاى دوطبقه با کتیبه‌هاى مزیّن و ردیفهاى ساده‌اى از مثلثهاى گلى تزیین شده‌اند.نماى آجرى در شهرهاى بزرگ، کوهستانهاى مرکزى و اطراف آنها مثل صنعا، ذمار و رداع و موارد اندکى از خانه‌هاى شمال تهامه دیده مى‌شود. ویژگى بارز خانه‌هاى آجرى، کیفیت و تراکم تزیینات دیوار، سقف و گشودگیهاست. به نظر مى‌رسد یکى از عوامل مؤثر در تزیینات این بناها مصنوعات هندى باشد که تا قرن سیزدهم/ نوزدهم در مناطق ساحلى بسیار فراوان بودند. گاهى نیز نماى خارجى عارى از هرگونه تزیین است و تزیینات آجرى در دیوارهاى داخلى بیشتر دیده مى‌شود. البته نماى خارجى ورودى خانه و طبقه بالاى ساختمانهاى دوطبقه، تزییناتى غنى دارند.بیشتر بازشوها به شکل قوسهاى تیزه‌دارند و قوسهاى گرد غالباً در مناطق کوهستانى متداول‌اند. نقوش آجرى بیشتر هندسى و ساده (مانند برخى نمونه‌ها در زیدیه) یا با اندودى از آهک (مانند بیشتر نقاط زبید) دیده مى‌شوند. گاهى گل و دوایر نیز بر روى لایه ضخیمى از اندود سفید اجرا گردیده‌اند. در فضاهاى داخلى از اندودکارى بیشتر استفاده شده است. سقفها اغلب با الگوهاى مشبکى تزیین گردیده‌اند که با رشته‌هایى به سقف متصل مى‌شوند. سقفهاى مسطح و رنگىِ چوبى، با الگوهاى تزیینى خانه‌هاى ساحلى دریاى سرخ رواج دارند.در نماى خانه‌هاى سنگى، ترصیع‌کارى برجسته‌ترین شکل تزیینى و ساده‌ترین نوع آن به کارگیرى سنگ تیره‌تر در طاقهاى قوسى اطراف پنجره‌ها، سرنبشها، قطاربندیها و اشکال مجزاى هندسى است. مشخص‌ترین نوع ترصیع، برجسته‌نمایى است و به‌گونه مشابه در ترکیب سنگ و آجر اجرا مى‌گردد. در این روش، عناصر مجزا و تکرار شونده، شبیه الگوهاى بافته شده در لباسهاى پشمى و قالیچه، در یک قاب‌بندى یا رج تورفته قرار مى‌گیرند، به طورى که در تضاد با سطح صاف بیرونى، برجسته‌نمایى به دست مى‌آید.الگوى اصلى عموماً مجموعه‌اى از مربعهاى چرخیده است که به شکل خطى یا دسته‌اى تکرار مى‌شوند. در هر منطقه ممکن است عناصر دیگر با این نقش و نگارها همراه گردد یا کاملا جایگزین آن شود، شاخصه خانه‌هاى البیضاء ترصیع‌کارى با نقشهاى مثلثى یا ضربدرى در دیوارها با تورفتگى عمیق است.نماى خانه‌هاى نى‌اى با دوایر هم‌مرکز تزیین مى‌گردند. این تزیینات گِلى که روى هر کدام نقش گُل حک شده است، بر دیوارها و سقفها زده مى‌شوند.نماى خانه‌هاى ترکیبى به سه شکل عمده دیده مى‌شود: 1)ساخت طبقات تحتانى با سنگ و دیوارهاى آجرى که با سنگ ترصیع مى‌گردد و به ندرت گچ کارى مى‌شود. نمونه بارز آن در ذمار است. در صنعا و اطراف آن ترصیع‌کارى آجر با گچ‌کارى سفید، کارهاى آجرى ظریف و پرنقش ونگار را عرضه مى‌کند. 2)آجر به عنوان بخشى از تزیین دیوارهاى سنگى در طاقهاى قوسى، حاشیه کتیبه‌ها و قابها به کار مى‌رود. نمونه بارز آن در ضَوران است. 3)آجر با همان شیوه قالب گلى، و نه دیوارهاى سنگى، استفاده مى‌شود، که خانه‌هاى رداع این شیوه را به خوبى نشان مى‌دهند. در اینجا، پرداخت اولیه آجرها شامل بریدن گوشه‌هاى آنها و ترصیع‌کارى تزیینى در نوارهاى هندسى یا قاب‌بندیهایى کتیبه‌دار است.آب مصرفى خانه‌هاى یمن پس از استخراج از چاه، در مخزنهایى در پشت‌بام خانه‌ها ذخیره مى‌شد. این مخزنها ابتدا مکعبى‌شکل و از آهن گالوانیزه بودند اما بعدها تولید انبوه مخزنهاى کروى شکل سفالى متداول شد که نوع نقاشى شده آن منظره بدیعى به چشم‌انداز بامهاى این شهرها مى‌داد. آب غیرشُرب در بهترین حالت از چاههاى خصوصى و در بدترین حالت از آب‌انبارهاى روباز تهیه مى‌شود. آب مصارف خانگى در مخازن آجرى یا ظروف سفالین در آشپزخانه، حمام یا معمولا اتاق کوچکى که ویژه این کار بوده، نگهدارى و از راههاى مختلف بازیافت مى‌شده است.شیوه دفع زباله در یمن از گذشته جالب توجه بوده است. حمدانى در قرن نهم تمیزى و رهایى از بوى نامطبوع حمامها و سرویسهاى بهداشتى را ویژگى مهم خانه‌هاى صنعا دانسته است. این ویژگى با استفاده از ناودانهاى دراز شیبدار حاصل مى‌شده است. چون در استفاده از آب دقت زیادى مى‌شد، زباله‌هاى مایع نیز تقریباً وجود نداشت. لوله سفالى بزرگى فضولات انسانى را به محوطه‌اى در پایین‌ترین طبقه دفع مى‌کرد و در آنجا در جریان هواى کوهستان به سرعت خشک مى‌شد. زباله‌هاى خشک شده به عنوان سوخت در حمامهاى عمومى هر محله جمع آورى و خاکسترهاى آنها به عنوان کود براى باغهاى اطراف خانه‌ها استفاده مى‌شدند (رجوع کنید به لوکاک، ص 73).پس از جنگ جهانى دوم و زمین‌لرزه‌هایى که در یمن به وقوع پیوست، در دهه 1340ش/1960، ساختمان‌سازى در این کشور دگرگون و ساخت بناهاى جدید به سبک غربى با استفاده از بتون معمول شد. قیمت پایین و امکان ساخت‌وساز بیشتر با بتون سبب شد این مادّه جانشین سنگ در خانه‌سازى یمن شود. برخلاف مصالح سنّتى، بتون با شرایط اقلیمى متنوع یمن معمولا تناسب ندارد، براى مثال در صنعا آب و هوا خشک و توأم با تغییرات دمایى نسبتاً زیاد در شب و روز است، در حالى که دیوارهاى بتونى توانایى مهار این تغییر دماى ناگهانى را ندارند و در طول روز گرم و در شب سرد مى‌شوند. در بناهاى امروزى یمن تزیینات نیز دستخوش تغییر شده اند، آجرکاریهاى پرکار و نماهاى سنگى دیگر ساخته نمى‌شوند و پنجره‌ها با شیشه رنگى جاى خود را به پنجره‌هاى آلومینیومى داده‌اند (>فرهنگ هنر<، ذیل"Yemen"؛ قحطانى و درزى، ص 140؛ سراج‌الدین، ص 6،9). تغییر اوضاع اجتماعى یمن از جمله کوچک شدن خانواده‌ها، کم‌شدن مناسبات همسایگان، و شهرنشینى از جمله عوامل حذف معمارى سنّتى و جایگزینى معمارى جدید است (سراج‌الدین، ص 9).منابع : داود کریملو، جمهورى یمن، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1374ش؛Dirar Abdel-Daim, "Mokha: the city of the past and the future", in Development and urban metamorphosis, ed. Ahmet Evin,vol. 1, Singapore: Concept Media/ The Aga Khan Award for Architecture, 1983; The Dictionary of art , ed. Jane Turner, NewYork: Grove, 1998, s.vv. "Vernacular architecture. II: Regional survey. 7 (VI) Jolyon Leslie), "Yemen": Issa A. M. Kahtani (by Yemen" and Suhaib Y. K. Darzi, "Old and modern construction materials in Yemen: the effect in building construction in Sana'a", Journal of social sciences, vol.3, no.3 (2007); Ronald Lewcock, "The old city of Sana'a", in Development and urban metamorphosis, ibid; Derek Miles, "Yemen Arab Republic: the construction industry", in ibid, vol.2, 1984; Ismail Serageldin, "Rural architecture in the Yemen Arab Republic: the impact of rapid economic growth of traditional expression", in The Changing rural habitat, vol.1, Singapore: Concept Media/ The Aga Khan Award for Architecture, 1982; Fernando Varanda, "Art of building in Yemen", Ph. D. dissertation, University of ; "The(مطالب مقاله عمدتاً برگرفته از این منبع است) Durham, 1994 Yemen Arab Republic: economic development and architectural change", prepared for The Aga Khan Award for Architecture by the Office of Special Programs, Aga Khan Program for Islamic Architecture, Mona Serageldin, coordinator, in Development and urban metamorphosis , ibid.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامحسین معماریان و هادی صفایی پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 15
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده