پانی‌پت‌
معرف
ي‌ در شمال‌ هند
متن
پاني‌پت‌ ، شهري‌ در شمال‌ هند. در َ24 ْ29 عرض‌ شمالي‌ و َ58 ْ76 طول‌ شرقي‌، واقع‌ در 86 كيلومتري‌ شمال‌ دهلي‌. پاني‌پت‌ همچنين‌ نام‌ جنوبي‌ترين‌ «تحصيل‌ * » در ناحية‌ كَرنال‌ است‌ كه‌ در روزگار هندِ بريتانيا، ايالت‌ پنجاب‌ * بود، اما از 1326ش‌/ 1947 در بخش‌ شرقي‌ يا هندي‌ ايالتِ تقسيم‌شدة‌ پنجاب‌ سابق‌ قرار گرفت‌ و در حال‌ حاضر در ايالت‌ هارياناي‌ اتحادية‌ هند جاي‌ دارد.در سه‌ واقعه‌، سرنوشت‌ هندوستان‌ در دشت‌ پاني‌پت‌ رقم‌ خورد: در 932، هنگامي‌ كه‌ ظهيرالدين‌ بابر * ، بَرلاس‌ ترك‌ و «ابراهيم‌ لودي‌ * » را شكست‌ داد؛ در 964 زماني‌ كه‌ اكبرشاه‌ * نيروهاي‌ هيمو را درهم‌ شكست‌؛ و سرانجام‌ در 1174 هنگامي‌ كه‌ «مراتهه‌ * ها از «احمدشاه‌ دُرّاني‌ * » شكست‌ خوردند. سبب‌ اصلي‌ اين‌ وقايع‌، عامل‌ جغرافيايي‌ همراه‌ با انحطاط‌ داخلي‌ و ضعف‌ دفاع‌ مرزي‌ بوده‌ است‌. مسير مهاجمان‌ از حاشية‌ سوق‌الجيشي‌ افغانستان‌ آغاز مي‌شد و از گردنه‌هاي‌ سهل‌العبوري‌ چون‌ خيبر، كُرَّم‌، توچي‌ و گومل‌ مي‌گذشت‌ و به‌ دشتهاي‌ پنجاب‌ مي‌رسيد؛ زيرا رود سند هيچگاه‌ مانعي‌ بر سر راه‌ يك‌ فرمانده‌ متهور نبوده‌ است‌. امراي‌ مهاجم‌ كه‌ از سوي‌ جنوب‌ با بيابانهاي‌ راجپوتانا روبرو بودند، ناگزير از طريق‌ گلوگاه‌ باريك‌ ميان‌ انتهاي‌ شمالي‌ ـ شرقي‌ بيابان‌ و دامنة‌ هيمالايا به‌ دره‌هاي‌ گَنگ‌ و جَمنا وارد شدند.پاني‌پت‌، به‌ دليل‌ اين‌ موقعيت‌ سوق‌الجيشي‌، همواره‌ واجد اهميت‌ بوده‌ و در مهابهاراتا و منابع‌ تاريخي‌ سلطان‌نشين‌ دهلي‌ از آن‌ ياد شده‌ است‌. بابر در نخستين‌ جنگ‌ پنجاب‌ در 8 رجب‌ 932، ابراهيم‌بن‌ سِكندر لودي‌ را شكست‌ داد و به‌ قتل‌ رساند. محققان‌ گذشته‌، علت‌ موفقيت‌ او را استفادة‌ گسترده‌ از توپ‌ دانسته‌اند. در بابرنامه‌ از وجود هفتصد ارابه‌ ياد شده‌ است‌ (ص‌463 به‌ بعد، بويژه‌ ص‌ 468ـ469، يادداشت‌ ش‌3)؛ اما اين‌ ارابه‌ها بايد براي‌ حمل‌ و نقل‌ بار بوده‌ باشند، نه‌ حمل‌ سلاح‌. بابر قطعاً تعداد نامشخصي‌ توپ‌ به‌ همراه‌ داشته‌ است‌ و استاد علي‌قلي‌، رئيس‌ توپچيان‌ او، در عمليات‌ نظامي‌ توپهاي‌ «فرنگي‌»، «ضربزن‌» و «دغ‌» را به‌ هم‌ بسته‌ بود ( رجوع كنيد به باروت‌ * ، قسمت‌ 5، در هند). اين‌ نبرد، سرنوشت‌ سلسلة‌ لودي‌ ( رجوع كنيد به لوديان‌ * ) را رقم‌ زد، اما مخالفت‌ سرسختانه‌تر با بابر در سال‌ بعد و در نبرد خانوآ بروز كرد. بابر در اين‌ نبرد راجپوت‌ رانا سانگاي‌، فرمانرواي‌ ميوار * ، را مغلوب‌ كرد و به‌ حيات‌ ميوار به‌ عنوان‌ يك‌ سلطان‌نشين‌ مستقل‌ خاتمه‌ داد ( رجوع كنيد به بابر ، ص‌ 558 ـ 575).دومين‌ نبرد پاني‌پت‌ در دوم‌ محرم‌ 964 روي‌ داد، و آن‌ زماني‌ بود كه‌ اكبر پس‌ از به‌ قدرت‌ رسيدن‌، هيمو، وزير شورشي‌ هندو را كه‌ عنوان‌ راجا وِكراماديتيا ] بكرماجيت‌ [ را به‌ دست‌ آورده‌ بود، شكست‌ داد. اين‌ پيروزي‌ نخستين‌ گام‌ مهم‌ اكبر در تأسيس‌ حكومت‌ مغول‌ بود.سومين‌ نبرد پاني‌پت‌ در 7 جمادي‌ الثانية‌ 1174 روي‌ داد كه‌ در آن‌ احمدشاه‌ دُرّاني‌، امير افغاني‌ قندهار، مراتهه‌ها را كه‌ دهلي‌ را اشغال‌ كرده‌ بودند عقب‌ راند. هر چند احمدشاه‌ كمي‌ پس‌ از اين‌ واقعه‌ به‌ افغانستان‌ بازگشت‌ و اقتدار مراتهه‌ها دوباره‌ اعاده‌ شد، اين‌ نبرد تأثيرات‌ درازمدتي‌ بر حفظ‌ دولت‌ اسلامي‌ نظام‌ در حيدرآباد داشت‌ و به‌ بريتانيا امكان‌ داد كه‌ موقعيت‌ خود را در بنگال‌ تحكيم‌ كند.شهر امروزي‌ پاني‌پت‌ هنوز برج‌ و باروي‌ خود و ديواري‌ با پانزده‌ دروازه‌ را حفظ‌ كرده‌ است‌. در ميان‌ يادمانهاي‌ آن‌، ويرانه‌هاي‌ مسجدي‌ در كابلي‌ باغ‌ وجود دارد كه‌ براي‌ بزرگداشت‌ ياد نخستين‌ جنگ‌ پاني‌پت‌ ساخته‌ شده‌ است‌.منابع‌: علي‌ محمدخان‌ بهادر، مرآة‌احمدي‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ ديوان‌ هند، ش‌3598، گ‌ 583 ـ584؛ نگارنامة‌ هند ، اُرمه‌ 1896؛Abu'l Fad â ¤ ـ Alla ¦ m ¦ â , Akbar-na ¦ ma , tr. H. Beveridge, Calcutta 1897-1921, é , 58ff.; Ba ¦ bur, Emperor of India, Ba ¦ bur-na ¦ ma , English tr. A. S. Beveridge, é , London 1921; Hari Ram Gupta, The Marathas and Panipat , Delhi 1961; Haryana district gazetteers. Karnal , Chandigarh 1976, 513-516; Imperial gazetteer of India 2 , XIX, 397-398; Selections from the Peshwa's Daftar, letters and dispatches relating to the Battle of Panipat, 1747-1761, 1930.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ك‌. كالين‌ ديويس‌ و ك‌. ا. بازورث‌ ( د. اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده