حضرت بال
معرف
مهم‌ترین مرکز عبادى و زیارتگاه مسلمانان در کشمیر و محل نگهدارى تار مویى منسوب به حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم
متن
حضرت بال، مهم‌ترین مرکز عبادى و زیارتگاه مسلمانان در کشمیر و محل نگهدارى تار مویى منسوب به حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم. درگاه حضرت بال در کرانه غربى دریاچه دل در سرینگر واقع است (اسحاق‌خان، ص 172، 174).تقدس متعلقات اولیا و بزرگان دینى در کشمیر سابقه‌اى دیرین دارد. مثلاً، هیوئن تسانگ (قرن اول/ هفتم) از دندان بودا که نزد راهبان بودایى در کشمیر محترم بوده، سخن گفته است (رجوع کنید به همان، ص 176، پانویس 16). پیشینه انتقال تار موى منسوب به پیامبر از مدینه به هند به اوایل قرن یازدهم می‌رسد، چنان‌که به گفته فرشته (ج 2، ص 89ـ90)، در 1005 در دوره ابراهیم عادلشاه دوم، میرمحمد صالح همدانى چند رشته موى پیامبر را از مدینه به بیجاپور آورد که بسیار مورد توجه سلطان قرار گرفت.در دوران شاه‌جهان (حک: 1037ـ1068) نیز یکى از خادمان حرم پیامبر، به نام سید عبداللّه بیجاپورى، تار مویى منسوب به آن حضرت را از عربستان به شهر بیجاپور هند بُرد. درباره صحت انتساب این تار مو به پیامبر و تاریخ دقیق ورود آن به بیجاپور، اطلاعات متناقضى در دست است. در 1111، در زمان حکومت اورنگ‌زیب، بازرگانى کشمیرى به نام خواجه نورالدین ایشبارى این تار مو (معروف به موى مقدّس) را خرید، اما هنگام بازگشت به زادگاهش درگذشت و موى مقدّس به همراه جسد وى به سرینگر برده شد (کهویهامى، حصه 1، ص 302؛ اسحاق‌خان، ص 174). تار مو ابتدا در خانقاه نقشبندیه در سرینگر به نمایش عموم گذاشته شد، اما چون خانقاه گنجایش جمعیت زیادِ بازدیدکننده را نداشت به دستور حاکم مغول کشمیر، فاضل‌خان، و به‌ توصیه اعیان شهر، تار مو را به باغ صادق‌آباد منتقل کردند و عمارت این باغ براى زیارت «موى شریف» وقف شد و حضرت بال نام گرفت. بال در زبان کشمیرى به‌معناى «کنار آب» است و چون این مکان بر کرانه دریاچه دل قرار گرفته است، شاید وجه تسمیه آن ازاین‌رو باشد. از طرفى، بال در این زبان به معناى مو نیز هست (رجوع کنید به کهویهامى، حصه 1، ص 302ـ303 و پانویس 975؛ اسحاق‌خان، همانجا؛ گوهر، ص 24، 27، 35؛ اسکوفیلد، ص 22؛ براى دیگر معانى بال رجوع کنید به گوهر، ص 15).معمارى اولیه عمارت صادق‌خان معروف به صادق‌آباد ــکه به گفته کهویهامى (حصه 1، ص 303 و پانویس 977) در 1033 ساخته شده است ــ ترکیبى از معمارى مغولى و کشمیرى بود (گوهر، ص 229) که با آوردن موى مقدّس به این مکان، وسعت پیدا کرد و در مغرب آن مسجد و در مشرق آن خانقاه بزرگى ساخته شد (کهویهامى، حصه 1، ص 301ـ302). حضرت بال از 1322ش/1943 تحت نظارت اوقاف اسلامیه قرار دارد (اسحاق‌خان، ص 181 و پانویس 33؛ گوهر، ص 255). بناى کنونى تمامآ از سنگ مرمر سفید ساخته شده و طرحى از مسجد پیامبر در مدینه است (گوهر، ص230). به دستور شیخ‌عبداللّه، نخست‌وزیر وقت، در 1347ش/1968 اوقاف اسلامیه ساخت این بنا را در مکان ساختمان پیشین آغاز کرد (همانجا).موى منسوب به رسول اکرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در صندوقى شیشه‌اى نگهدارى می‌شود و هر ساله در سالروز میلاد پیامبر و معراج وى و چند مناسبت دیگر در معرض بازدید و زیارت جمعیت انبوهى قرار می‌گیرد که از سراسر کشمیر با این هدف به سرینگر می‌آیند (اسحاق‌خان، ص 172ـ173؛ گوهر، ص 53). شخصى با منصب «نشان‌ده» مسئولیت به نمایش گذاشتن موى مقدّس را برعهده دارد (رجوع کنید به گوهر، ص 27). مراسم نشان دادن مو، که باشکوه تمام برپا می‌شود، مناسبات اجتماعى و اقتصادى گسترده‌اى میان روستانشینان و شهرنشینان مسلمان کشمیرى و نیز مردم شهرها با یکدیگر ایجاد کرده است. به هنگام برپایى این مراسم و در بیرون حضرت بال، بازارهاى دوره‌اى تشکیل می‌شود و براى بازرگانان و صنعت‌گران فرصتى فراهم می‌گردد تا کالاهاى خویش را عرضه کنند (اسحاق‌خان، ص180). زیارت‌کنندگان حضرت بال و موى مقدّس، رفع حوائج گوناگون خویش (چون درمان بیماریها، بچه‌دار شدن، طول عمر، و محافظت در برابر سیل و قحطى و بلایاى دیگر) را خواستارند و نذرها و هدایایى نیز براى تحقق خواستهایشان به این درگاه* تقدیم می‌کنند (همان، ص 178). امروزه مردم براى تبرک، به دست و بدن و حتى لباس کسانى که موى مقدّس را به نمایش می‌گذارند دست می‌کشند (همان، ص 179).حضرت بال از منظر مسلمانان کشمیرى حلقه اتصال حیات روحانى پیامبر با پیروان اوست (همان، ص 175). ارج و اهمیت این یادگار در میان مسلمانان کشمیر در اشعار و ترانه‌هاى محلى آنها هویداست و زیارت حضرت بال با زیارت مسجدالنبى در مدینه قابل قیاس دانسته شده است. این درگاه را مدینه ثانى نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به دیدمرى، ص 423؛ اسحاق‌خان، ص 175، 177؛ گوهر، ص 27ـ31، 237ـ246).موى مقدّس در 6 دى 1342/ 26 دسامبر 1963 مفقود گردید و نُه روز بعد ادعا شد که تار مو به حضرت بال بازگردانده شده است. به گفته اسحاق‌خان (ص 184ـ185) کسى از اسرار این حادثه به ‌درستى آگاهى ندارد. اغتشاشها و ناآرامیهایى که در آن چند روز، همه کشمیر و برخى شهرهاى هند را فراگرفت، نشان‌دهنده اهمیت موى مقدّس در حیات سیاسى و اجتماعى مسلمانان کشمیر است (براى آگاهى بیشتر درباره جزئیات این حادثه و پیامدهاى آن رجوع کنید به همانجا؛ اکبر، ص 157، 163ـ164؛ نیز رجوع کنید به کشمیر*).منابع : محمداعظم‌بن خیرالدین دیدمرى، واقعات کشمیر، ترجمه ظهور شهداد اظهر، سرینگر 2003؛ محمدقاسم‌بن غلامعلى فرشته، تاریخ فرشته (گلشن ابراهیمى)، ]لکهنو[: مطبع منشى نولکشور، ]بی‌تا.[؛ غلامحسن کهویهامى، تاریخ حسن، حصه 1، سرینگر [? 1954[؛M.J. Akbar, Kashmir: behind the vale, New Delhi 2002; G.N. Gauhar, Hazratbal: the central stage of Kashmir politics, New Delhi 1998; Muhammad Ishaq Khan, " The significance of the dargah of Hazratbal in the socio- religious and political life of Kashmiri Muslims", in Muslim shrines in India: their character, history and significance, ed. Christian W. Troll, New Delhi: Oxford University Press, 2004; Victoria Schofield, Kashmir in the crossfire, London 1996.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه رحیمی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده