خاوران نامه

معرف

مشهورترین ولایت‌نامه فارسی سروده ابن‌حسامِ خوسْفی* در قرن نهم

متن

خاوراننامه، مشهورترین ولایتنامه فارسی سروده ابنحسامِ خوسْفی* در قرن نهم. ولایتنامه یک نوع ادبی مشهور در تاریخ ادب فارسی بوده که امروزه فراموش شدهاست. در ولایتنامه داستانی به نظم و به لحن حماسی درباره قهرمانیهای امیرمؤمنان علی علیهالسلام شرح داده میشود که غالباً آمیخته به افسانه است. ابنحسام جز خاوراننامه چندین ولایتنامه دیگر نیز سروده است (رجوع کنید به ابنحسام، ۱۳۶۶ش، ص ۱۸۰ـ۱۹۵).ابنحسام خاوراننامه را ــکه برخی خاورنامه نیز نامیدهاندــ در قالب مثنوی و در بحر متقارب مثمن محذوف سروده است. او کتاب را با ذکر توحید خداوند آغاز کرده، خرد و دانش را ستوده و پس از مناجات به ستایش مقام نبوت پرداخته است (رجوع کنید به ۱۳۸۲ش، ص ۴۳ـ۶۳). خاوراننامه از قدیمترین حماسههای فارسی شیعیان است (صفا، ص ۳۷۷)، اما آنگونه که شهرتیافته کهنترین حماسه شیعی به زبان فارسی نیست و منظومه علینامه از قرن پنجم، سروده ربیع، از آن کهنتر است.در آغازِ خاوراننامه اصحاب پیامبر اکرم صلیاللّهعلیهوآله وسلم در حضور او بحث میکنند که چه کسی از اصحاب پهلوانتر است و به دنبال این بحث و نزاع، دو تن از اصحاب، ابوالمِحجَن و سعد وقاص، مکه را به قصد خاورزمین ترک میکنند. آنان در راه با نوادر، فرمانروای راهزنان، می جنگند و سعد وقاص اسیر میشود. ابوالمحجن نوادر را میکشد و سعد وقاص را میرهاند که هر دو با قَطّار آدم خوار روبهرو میشوند و پس از جنگیدن با او میگریزند. حضرت محمد صلیاللّهعلیهو آله، علی علیهالسلام را به جستجوی آن دو روانه میکند. برخی از مردم خاورزمین قنبر* را اسیر میکنند و امیرالمؤمنین قنبر را گم میکند. علی علیهالسلام پس از آنکه ابوالمحجن و سعد وقاص را مییابد با قطّار میجنگد و او را به اسلام دعوت میکند و چون قطّار نمیپذیرد، کشته میشود. از آن پس لشکر اسلام به رهبری امیرالمؤمنین علی علیهالسلام به خاورزمین میرود. علی علیهالسلام قنبر را مییابد و او را میرهاند و در این میان مالک اشتر هم به جستجوی حضرت علی میآید و سپاه اسلام به رهبری علی چندین بار با سپاه خاورزمین میجنگد (رجوع کنید به ۱۳۸۲ش، ص ۶۸ـ۸۷، ۹۶ـ ۱۱۶). در بخشی از داستان عَمْرِواُمیّه نیز به داستان وارد میشود که پیک و تندرو سپاه اسلام است (رجوع کنید به ص ۱۳۱ـ۱۳۳). پارهای از کتاب از جنگ علی علیهالسلام با جادوان بحث میکند (رجوع کنید به ص ۱۶۲ـ۱۷۰). سرانجام علی علیهالسلام خاورزمین را مسخر میکند و جمشید شاه میگریزد. پس از آن علی علیهالسلام رسول اکرم صلیاللّه علیه وآله وسلم را در خواب میبیند که به او فرمان میدهد به سرزمین قهرمان رود تا یادگار سلیمان علیهالسلام را از فراز کوه بلور برایش بیاورد و او در آنجا با سپاه قهرمان میجنگد. پس از آن علی علیهالسلام به سرزمین ساحل میرود. بخشی عظیم از خاوراننامه درباره جنگهای امیرمؤمنان با تهماس، پهلوان اهل ساحل، است. پس از آن به سرزمین قام، که سرزمین زردشتیان است، میرود و با صلصال میجنگد (رجوع کنید به ص ۱۷۰ـ۱۷۲، ۱۷۶ـ ۲۰۳، ۲۰۶ـ۲۷۶، ۲۸۰ـ۳۱۹). در تمام این جنگها سپاه اسلام به رهبری علی علیهالسلام پیروز است. مالک اشتر و عمرواُمَیّه نیز قهرمانیهای بسیار نشان میدهند.ابنحسام در این مثنوی سخت تحت تأثیر شاهنامه فردوسی است و حتی در جایی از کتاب (رجوع کنید به ص ۱۹۹ـ۲۰۰) راجع به اینکه فردوسی را در خواب دیده، سخن گفته است. با اینکه ابنحسام (۱۳۸۲ش، ص ۳۱۴) تصریح کرده که نام منظومهاش خاوراننامه است، بسیاری از منابع از آن با عنوان خاورنامه نام بردهاند (رجوع کنید به خواندمیر، ج ۴، ص ۳۳۶؛ امین احمد رازی، ج۲، ص۸۶۹؛ شوشتری، ج۲، ص ۶۸۲؛ معصوم علیشاه، ج ۳، ص ۱۱۲).از خاوراننامه روایتی منثور از نوع روایت نقالان نیز باقی است که خاورنامه نام دارد (رجوع کنید به ذکاء، ص ۱۹، پانویس ۱). این کتابِ منثور مشحون از تعبیرات و اصطلاحات نقالی است و چند چاپ سنگی از آن باقی است. صورتِ کامل مثنوی خاوراننامه هنوز به صورت منقّح چاپ و منتشر نشده است. یک نسخه خطی نفیس و کهن از آن با تاریخ ۸۵۴ و نقاشیهای ارزشمند در کتابخانه موزه هنرهای تزیینی تهران محفوظ است که در ۱۳۸۲ش، به صورت عکسی در تهران چاپ شده است (برای نسخههای خطی خاوراننامهرجوع کنید به ذکاء، ص ۱۹ـ۲۲؛ ابنحسام، ۱۳۸۲ش، مقدمه مرادی، ص ۲۳ـ۲۵، نیز رجوع کنید به بخش دوم مقاله). دو پایاننامه کارشناسیارشد زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه فردوسی مشهد به تصحیح خاوراننامه اختصاص یافته است؛ یکی نیمه نخست کتاب به تصحیح حیدرعلی خوشکنار و دیگری نیمه دوم کتاب به تصحیح حمیداللّه مرادی (رجوع کنید به ساکت، ص ۷۵). همچنین حمیداللّه مرادی خلاصه خاوراننامه را با عنوان تازیاننامه پارسی: خلاصه خاوراننامه، تصحیح و منتشر کرده است (تهران ۱۳۸۲ش).خاوراننامه در هند نیز رواج و شهرت داشته است. شاعری دَکنی، متخلص به رستمی، خاوراننامه را در قرن یازدهم برای خدیجهسلطان شهربانو، همسر سلطان محمدبن ابراهیم عادلشاه، پادشاه دکن، به زبان دکنی ترجمه کرده است (اته، ج ۱، ستون۵۶۰).منابع :ابنحسام، تازیاننامه پارسی: خلاصه خاوراننامه، چاپ حمیداللّه مرادی، تهران ۱۳۸۲ش؛ همو، دیوان، چاپ احمد احمدی بیرجندی و محمدتقی سالک، مشهد ۱۳۶۶ش؛ امیناحمد رازی، تذکره هفت اقلیم، چاپ محمدرضا طاهری (حسرت)، تهران ۱۳۷۸ش؛ خواندمیر؛ یحیی ذکاء، «خاوراننامه: نسخهی خطی و مصور موزهی هنرهای تجسمی»، هنر و مردم، دوره جدید، ش۲۰ (خرداد ۱۳۴۳)؛ سلمان ساکت، «پایاننامههای تصحیح نسخ خطی در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد»، گزارش میراث، ش ۳۵ (مهر و آبان ۱۳۸۸)؛ نوراللّهبن شریفالدین شوشتری، مجالسالمؤمنین، تهران ۱۳۵۴ش؛ ذبیحاللّه صفا، حماسهسرایی در ایران، تهران ۱۳۶۳ش؛ محمدمعصومبن زینالعابدین معصومعلیشاه، طرائقالحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ?] ۱۳۱۸[؛Hermann Ethe, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office, Oxford ۱۹۰۳-۱۹۳۷.

/مهران افشاری/

نسخخطی خاوراننامه. چند نسخه خطی مصور از خاوراننامه وجود دارد که مهمترین آنها عبارتاند از: نسخه موزه هنرهای تزیینی تهران (رجوع کنید به ادامه مقاله)؛ نسخه موزه بریتانیا دارای ۳۶۲ برگ و ۱۵۶ نگاره به تاریخ ۱۰۹۷؛ چند نسخه در مجموعه کتابخانه دیوان هند، از جمله نسخهای با ۱۵۶ نگاره هندیِ بدون تاریخ و نسخههایی به تاریخ ۹۶۵ (ابنحسام، مقدمه سعید انواری، ص ۲۵) و ۱۰۵۹ (میتال، ص ۲۱۶).کهنترین و نفیسترین نسخه شناخته شده از خاوراننامه، نسخه موزه هنرهای تزیینی تهران است. از مشخصات این نسخه است : داشتن جلد سوخته جدولدار از تیماج مشکی مایل به قهوهای، کاغذ خَتایی به قطع ۵ر۲۷ سانتیمتر × ۵ر۳۸ سانتیمتر، جدول کشی و شمسه*، خط نستعلیق، با ۶۴۵ برگ و ۱۱۵ نگاره که ظاهراً دارای ۶۸۵ برگ و ۱۵۵ نگاره بوده است (ذکاء، ص ۲۰، ۲۲؛ ابنحسام، همان مقدمه، ص ۶ـ۷). پنج برگ و هفت نگاره از این نسخه در کتابخانه چستربیتی، یک برگ آن در موزه رضا عباسی و قطعات دیگری از آن در موزهها و مجموعههای شخصی در امریکا و اروپاست (رجوع کنید به ذکاء، ص ۲۲ـ ۲۳؛ ابنحسام، همان مقدمه، ص ۷، ۲۵).هر صفحه کتاب از چهار ستون تشکیل میشود که به جز صفحات مصور، برخی دارای ۲۵ سطر و برخی به صورت ترکیبی ساده و مورب دارای یازده سطر است. عنوانها در کل کتاب با رنگ طلایی و به خط رقاع، داخل مستطیل بدون تزیین قرار دارند. دور هر صفحه، بدون دقت و ظرافت، جدولکشی شده است. هر جدول شش خط افقی و شش خط عمودی دارد که فاصله میان خط اول و دوم و سوم و چهارم مطلاست و در فاصله میان ستونها، چهارخط نازک طلایی در فاصلههای مساوی ترسیم و با قلم مرکّب کشیده شده است.صفحه اول کتاب با شمسهای ساده و فاقد تشعیر، با گل و بوتههای ریز و درشت رنگین، تزیینشده و در میان شمسه عبارت «کتاب خاورنامه» به قلم ثلث و با سفیداب نوشته شده است. تذهیب صفحههای دوم و سوم همانند است و در هر دو، سر لوحهای مذهّب و جدولهای زرین دیده میشود. در هر صفحه نُه بیت به خط نستعلیق نوشته شده و فاصله میان ابیات دارای طلا اندازی دندانهدار، معروف به دندان موشی، و تزیینات گیاهی است (رجوع کنید به ابنحسام، ص ۳۵ـ۳۷).معمولا خوشنویسی کتابهای مصور ضعیفتر از آثار خطی تکورقی است. این نسخه خاوراننامه نیز چنین است. چنانکه حروف، نسبت به زبانه قلم، بزرگنویسی دارند و اتصالات، ظرافتهای لازم و انسجام معمول را ندارند، اما باید یادآور شد که این اثر جزو اولین کتابتهای نستعلیق به شمار میآید و تأثیر خطوط دیگر، همچون رقاع و تعلیق و نسخ، در حرکت بعضی حروف دیدهمیشود (سیدمجتبی حسینی، کارشناس خط، مصاحبه مورخ ۹ مرداد ۱۳۸۶).با آنکه تاریخ اتمام کتابت این نسخه، با توجه به نوشته آخرین صفحه، ۸۵۴ ذکر شده است، نقاشیهای امضا شده آن با تاریخهای ۸۸۱، ۸۸۲ و ۸۹۲ (رجوع کنید به ابنحسام، ص ۵۹، ۶۲، ۶۵، ۸۶، ۸۹، ۹۱، ۹۳)، نشان میدهند که مصورسازی، چندین سال پس از کتابت نسخه به انجام رسیده است.چون تاریخ کتابت نسخه و نگارههای آن همزمان با سلطنت ترکمانان آققوینلو و قرهقوینلو در ایران است و شیوه معیّنی دارد، متخصصان، سبک نقاشی آن را ترکمانی و مکتب شیراز* میدانند (رجوع کنید به گری، ص ۱۰۴؛ >فرهنگ هنر<، ج ۱۶، ص ۳۲۸، ج ۲۸، ص ۶۱۷)؛ اما، یحیی ذکاء، با ذکر دلایلی، از جمله شباهت آن با نسخهای از شاهنامه، نقاشیهای این نسخه را در مکتب هرات دانسته است (رجوع کنید به ص ۲۸ـ۲۹).با توجه به جزئیات صورتها، طرز قلمزنی، رنگآمیزی، صحنهسازی و ترکیببندی، مصورسازی را چند نقاش انجام دادهاند، احتمالا زیرنظر استادی به نام فرهاد، که رقم وی بر روی چند نقاشی دیده میشود. از زندگی این نقاش اطلاعی در دست نیست. برخی محققان، با توجه به سبک کار و نوع تصاویر، او را شیرازی دانستهاند (رجوع کنید به کریمزاده تبریزی، ج ۲، ص ۵۱۱ـ۵۱۴؛ ابنحسام، همان مقدمه، ص ۳۰).از جمله خصوصیات این نگارههاست: تصویر چهره حضرت محمد صلیاللّهعلیهوآلهوسلم و امام علی علیهالسلام با هالهای نورانی در گرداگرد سر؛ تصاویر حیوانات افسانهای نظیر اژدها و دیو سفید؛ استفاده از رنگهای تیره در مرکز تصویر در برخی نگارهها؛ کشیدن ابرها در رنگهای غیرطبیعی، همچون طلایی و آبی در زمینه آسمانِ آبیِ مایل به خاکستری و گاه لاجوردی؛ تزیین باغها با اشکال هندسی؛ استفاده از رنگهای شاد و درخشان؛ گسترش دادن نقاشی به بیرون از جدول؛ و استفاده از اشکال نمادینی چون چاه و ابریق (رجوع کنید به گری، ص ۱۰۶ـ۱۰۷؛ رضیزاده، ص ۶۵ـ۶۸).

منابع :ابنحسام، خاوراننامه، نگارهها و تذهیبها از فرهاد نقاش، تهران ۱۳۸۱ش؛ یحیی ذکاء، «خاوراننامه: نسخهی خطی و مصور موزهی هنرهای تزیینی»، هنر و مردم، دوره جدید، ش۲۰ (خرداد ۱۳۴۳)؛ رضیه رضیزاده، «در شیوه و مکتبنگارههای خاوراننامه»، گلستان هنر، ش ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۸۴)؛ محمدعلی کریمزاده تبریزی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران و برخی از مشاهیر نگارگر هند و عثمانی، لندن ۱۳۶۳ـ۱۳۷۰ش؛The Dictionary of art, ed. Jane Turner, New York: Grove, ۱۹۹۸, s.vv. "Islamic art. III: Arts of the book. ۴(V)(e) Iraq and Iran, c. ۱۴۵۰-c. ۱۵۰۰" (by B. W. Robinson), "Shiraz" (by Sheila S. Blair); Basil Gray, Persian painting, London ۱۹۷۷; Jagdish Mittal, "Painting", in History of medieval Deccan (۱۲۹۵-۱۷۲۴), ed. H. K. Sherwani, vol.۲, Andhra Pradesh: The Government of Andhra Pradesh, ۱۹۷۴.

/رضیه رضی زاده/

نظر شما
مولفان
مهران افشاری , رضیه رضی زاده ,
گروه
رده موضوعی
جلد 15
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده