چپ و چپگرایی در ترکیه .

چپ و چپگرایی در ترکیه‌. هم‌زمان‌با انعکاس‌اخبار انقلابهای‌اروپا در اواخر سده سیزدهم‌/ نیمه دوم‌سده نوزدهم‌، بحث‌در باره جریانهای‌چپ‌و سوسیالیسم‌، به‌طور محدود، در مطبوعات‌عثمانی‌مطرح‌می‌گردید (آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌15ـ16). حوادث‌کمون‌پاریس‌در 1288/1871، در مطبوعات‌عثمانی‌انعکاس‌وسیعی‌یافت‌و حتی‌برخی‌به‌جانب‌داری‌از کمون‌و برخی‌به‌مخالفت‌با آن‌برخاستند، چنان‌که‌روزنامه نوعثمانی عبرت‌(رجوع کنید به جراید *، بخش‌3: قلمرو عثمانی‌) در باره کمون‌پاریس‌و طرفداری‌برخی‌از نوعثمانیان‌* چون‌رشاد و نوری‌بیگ‌، که‌در سنگرهای‌کمون‌شانه‌به‌شانه جمهوری‌خواهان‌جنگیده‌بودند، و نیز نامق‌کمال‌*، مطالبی‌درج‌کرد. در دهه‌های‌پیش‌از اعلان‌مشروطیت‌دوم‌(جمادی‌الا´خره 1326)، مطالب‌بسیاری‌در تمجید یا تقبیح‌سوسیالیسم‌و بین‌الملل‌اول‌کارگران‌(1864ـ1872) در مطبوعات‌عثمانی‌به‌چاپ‌رسید که‌تأثیر آنها از قشر محدودی‌از روشنفکران‌عثمانی‌، به‌ویژه‌اتباع‌غیرمسلمان‌آن‌، فراتر نمی‌رفت‌(ماردین، ص‌68؛ آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌17؛ تونچای‌، ص‌23ـ26). شمس‌الدین‌سامی‌در مقاله «سوسیالیسم‌ـ اشتراک‌اموال‌»، که‌در 9 جمادی‌الا´خره 1295 در روزنامه ترجمان‌شرق‌به‌چاپ‌رساند (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌25ـ26)، نوشت‌سوسیالیسم‌رهاننده انسانها و تأمین‌کننده رفاه‌و سعادت‌ و مساوات‌و عدالت‌و بهره‌مندی‌شایسته همگان‌از نعمتهای‌طبیعی‌است‌(آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌16).اگرچه‌به‌وجود برخی‌محافل‌چپ‌، به‌ویژه‌در بین‌اتباع‌غیرمسلمان‌دولت‌عثمانی‌، در اوایل‌اعلان‌مشروطیت‌اشاره‌شده‌، اما نخستین‌تشکیلات‌سیاسی‌چپِ شناخته‌شده‌در عثمانی‌، حزب‌سوسیالیست‌عثمانی‌(عثمانلی‌سوسیالیست‌فرقه‌سی‌) است‌که‌در 1328 تشکیل‌گردید. حسین‌حلمی‌(رهبر حزب‌و صاحب‌امتیاز مجله اشتراک‌) و بهاء توفیق‌(نظریه‌پرداز حزب‌) از بنیان‌گذاران‌آن‌بودند. افزون‌بر اشتراک‌، که‌ترجمان‌اصلی‌حزب‌بود و کارگران‌را به‌قیام‌بر ضد حکومت‌فرامی‌خواند، روزنامه‌های‌ سوسیالیست‌، معاهده و انسانیت هم‌از ترجمانهای‌آن‌به ‌شمار می‌رفتند. حزب‌در مجلس‌مبعوثان‌نماینده‌نداشت‌و از تشکیلات‌منسجم‌و شبکه‌ای‌سراسری‌در کشور محروم‌بود، اما دارای‌شعبه‌ای‌در پاریس‌بود که‌البته‌پیوند سازمانی‌و آرمانی‌چندانی‌با آن‌نداشت‌. حزب‌سوسیالیست‌عثمانی‌با آنکه‌به‌بین‌الملل‌دوم‌سوسیالیستی‌(1889ـ1916) وابسته‌بود، از نظر ساختار و ایدئولوژی‌، یک‌حزب‌سوسیالیست‌تمام‌عیار به ‌شمار نمی‌آمد و بنابر نظری‌، در تاریخ‌جنبش‌سوسیالیستی‌در عثمانی‌، سهم‌اندکی‌داشت‌و آگاهی‌رهبران‌آن‌، به‌ویژه‌حسین‌حلمی‌ــ که‌به‌سبب‌انتشار مجله اشتراک‌ به‌حلمی‌اشتراکچی‌شهرت‌داشت‌ــ از سوسیالیسم‌، در سطح‌نازلی‌بود (رجوع کنید به تونایا، ج‌1، ص‌247ـ 255). حلمی‌بر توافق‌سوسیالیسم‌و اسلام‌تأکید می‌کرد (رجوع کنید به آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌26). سرانجام‌، حزب‌سوسیالیست‌عثمانی‌سه‌سال‌پس‌از تشکیل‌، به‌دستور حکومت‌اتحاد و ترقی‌، منحل‌و مجله اشتراک‌توقیف‌شد و حلمی‌و چند تن‌از دیگر سران‌حزب‌تبعید گردیدند. برخی‌فعالان‌حزب‌نیز، به‌اتهام‌شرکت‌در قتل‌محمود شوکت‌پاشای‌صدراعظم‌در 1331، به‌اعدام‌محکوم‌شدند (تونچای‌، ص‌39، 66).پس‌از دوره آزادی‌نسبی‌فعالیت‌حزبی‌در عثمانی‌(از 1326 تا 1331)، در دوره حاکمیت‌حزب‌اتحاد و ترقی‌(1331ـ 1336)، هیچ‌حزب‌دیگری‌امکان‌فعالیت‌علنی‌پیدا نکرد ( ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌1، ص‌64). پس‌از برافتادن‌حکومت‌اتحاد و ترقی‌و در اوضاع‌و احوال‌آشفته دوره «متارکه‌»، از اوایل‌صفر 1337 و به‌ویژه‌پس‌از آغاز جنگ‌رهایی‌ملی‌در آناطولی‌(از 1337 تا 1341)، چند حزب‌سیاسی‌با گرایشهای‌چپ‌سربرآوردند (رجوع کنید به اونسال‌، ص‌27)، از جمله‌جمعیت‌نیمه‌مخفی‌ـ نیمه‌علنی‌یشیل‌اردو (اردوی‌سبز) که‌مدعی‌تطبیق‌اسلام‌و بولشویسم‌بود (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌130ـ 144). این‌جمعیت‌، نجات‌آسیا از استیلای‌امپریالیسم‌اروپا را هدف‌خود اعلام‌کرده‌بود. در آغاز، مصطفی‌کمال‌پاشا مناسبات‌خوبی‌با یشیل‌اردو داشت‌، اما حدود شش‌ماه‌پس‌از تشکیل‌آن‌، بعد از آنکه‌نظامی چپ‌گرایی‌به‌نام‌چرکس‌ادهم‌به‌آن‌پیوست‌، فراکسیون‌جمعیت‌در مجلس‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌، تحت‌فشار حکومت‌آنکارا آن‌را منحل‌کرد (گوک‌آی، ص‌ـ131). هم‌زمان‌با انحلال‌جمعیت‌مذکور، حزب‌کمونیست‌ترکیه‌(ترکیه‌قومونیست‌فرقه‌سی‌)، که‌به‌حزب‌کمونیست‌علنی‌ترکیه‌معروف‌شد، تشکیل‌گردید، اما پس‌از مدتی‌منحل‌شد و گروهی‌از چپها نیز، به‌اتهام‌ارتباط‌با چرکس‌ادهم‌در 1339 دستگیر شدند (رجوع کنید به همان‌، ص‌133ـ134).در دوره یاد شده‌، از سه‌حزب‌کمونیست‌دیگر (تا حدودی‌مرتبط‌باهم‌) به‌این‌ترتیب‌نام‌برده‌شده‌است‌: 1) حزب‌( سرّی‌) کمونیست‌ترکیه‌( ( خفی‌) ترکیه‌قومونیست‌پارتیسی‌)، 2) حزب‌کمونیست‌ترکیه‌، 3) حزب‌اشتراکیون‌خلق‌ترکیه‌(ترکیه‌خلق‌اشتراکیون‌فرقه‌سی‌). حزب‌(سرّی‌) کمونیست‌ترکیه‌تحت‌تأثیر چپهای‌فرستاده‌شده‌از شوروی‌، در اواخر 1338/ اوایل‌تابستان‌1920 تشکیل‌گردید و شاخه آناطولی‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌به‌شمار می‌آمد که‌در شوروی‌به‌رهبری‌مصطفی‌صبحی‌تشکیل‌شد (تونچای‌، ص‌177). حزب‌کمونیست‌ترکیه‌از اواخر 1336/ اواسط‌1918 به‌بعد، با فعالیتهای‌تبلیغاتی‌بین‌دهها هزار اسیر جنگی‌و نیز کارگران‌و مهاجران‌ترک‌پراکنده‌در مناطق‌مختلف‌روسیه‌به‌تدریج‌شکل‌گرفت‌(رجوع کنید به پرسیتس‌، ص‌ـ97) و پس‌از قرار گرفتن‌مصطفی‌صبحی‌(رجوع کنید به تونچای‌، ص‌192 به‌بعد) در رأس‌آن‌در باکو (1338/1920)، بزرگ‌ترین‌حزب‌چپ‌ترکیه‌شد، اما هرگز حکومت‌آنکارا آن‌را به‌رسمیت‌نشناخت‌(همان‌، ص‌225ـ242؛ اونسال‌، ص‌28). نظامنامه هر دو حزب‌بر اساس‌مرامنامه‌و نظامنامه حزب‌کمونیست‌روسیه‌تنطیم‌شده‌بود. این‌دو حزب‌ضمن‌آنکه‌می‌کوشیدند اعتماد مصطفی‌کمال‌پاشا را، که‌هدف‌اصلی‌اش‌کسب‌استقلال‌ملی‌بود، جلب‌کنند، پنهانی‌در پی‌راه‌انداختن‌انقلابی‌بولشویکی‌در ترکیه‌بودند (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌177ـ185؛ پرسیتس‌، ص‌91، 94ـ97). مصطفی‌کمال‌پاشا هم‌با آنکه‌کم‌وبیش‌از اهداف‌آنها آگاهی‌داشت‌و از گسترش‌تشکیلات‌چپِ وابسته‌به‌شوروی‌نگران‌بود (گوک‌آی‌، ص‌132)، در ابتدا به‌منظور جلب‌پشتیبانی‌دولت‌شوروی‌حضور این‌احزاب‌را در آناطولی‌تحمل‌کرد، چنان‌که‌حکومت‌آنکارا برنامه‌و نظامنامه حزب‌اشتراکیون‌خلق‌ترکیه‌را ــ که‌بخش‌علنی‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌به‌شمار می‌آمد و دست‌کم‌سه‌تن‌از نمایندگان‌مجلس‌ترکیه‌از بنیان‌گذارانش‌بودند ــ به‌رسمیت‌شناخت‌و حزب‌مورد بحث‌در 1339/ اواخر پاییز 1920 اعلان‌موجودیت‌کرد (تونچای‌، ص‌185) و پس‌از آن‌، حزب‌کمونیست‌ترکیه‌با همین‌ نام‌به‌فعالیت‌خود به‌صورت‌علنی‌ادامه‌داد (اونسال‌، همانجا). این‌تشکیلات‌چپ‌، با در نظر گرفتن‌واقعیتهای‌جامعه ترکیه‌، از برخی‌اصول‌نظری‌کمونیسم‌صرف‌نظر کرد و همچون‌یشیل‌اردو، برخی‌اصول‌اسلامی‌را در برنامه خود گنجاند و به‌ویژه‌در سر مقاله شماره نخست‌نشریه اَمَک‌ (زحمت‌؛ مورخ‌6 جمادی‌الاولی‌1313/ 16 ژانویه 1921)، ضمن‌بررسی‌اصول‌کمونیسم‌، بر تضاد نداشتن‌آنها با قرآن‌تأکید ورزید (تونچای‌، ص‌186ـ189).در 1339/1920، صبحی‌پس‌از مکاتباتی‌با مجلس‌ترکیه‌و شخص‌مصطفی‌کمال‌پاشا برای‌انتقال‌مرکز فعالیت‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌به‌آناطولی‌، همراه‌هیئتی‌پانزده‌نفری‌از فعالان‌حزب‌، به‌قارْص‌رفت‌. آنان‌پس‌از مواجه‌شدن‌با توطئه‌های‌عناصری‌از وابستگان‌حکومت‌،در راه‌بازگشت‌به‌شوروی‌در اواخر فروردین‌1300/ آوریل‌1921 در دریای‌سیاه‌کشته‌شدند (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌225ـ242؛ اونسال‌، همانجا؛ گوک‌آی‌، ص‌134ـ136). پس‌از کشته‌شدن‌ صبحی‌و همراهانش‌، حزب‌اشتراکیون‌ترکیه‌نیز منحل‌گردید و بسیاری‌از رهبران‌و فعالانش‌به‌حبسهای‌طولانی‌محکوم‌شدند. در تابستان‌1301/1922، هر دو حزب‌اشتراکیون‌و کمونیست‌ترکیه‌غیرقانونی‌اعلام‌شدند و فعالیت‌حزب‌کمونیست‌از آن‌پس‌به‌استانبول‌محدود گردید ( ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)،ج1، ص‌65). با این‌همه‌، در مناسبات‌حکومتهای‌آنکارا و شوروی‌، اخلال‌چندانی‌ایجاد نشد (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌242ـ257؛ گوک‌آی‌، ص‌136).در همان‌دوره‌ای‌که‌احزاب‌مذکور و چند گروه‌چپ‌دیگر در آناطولی‌درگیر نبرد بودند، چند تشکیلات‌سیاسی‌چپ‌در استانبول‌، در دوره متارکه‌و زمانی‌که‌استانبول‌در اشغال‌نیروهای‌متفقین‌بود، به‌فعالیت‌پرداختند، که‌اهم‌آنها عبارت‌بودند از: 1) حزب‌سوسیالیست‌ترکیه‌(ترکیه‌سوسیالیست‌فرقه‌سی‌)، که‌پس‌از بازگشت‌حسین‌حلمی‌اشتراکچی‌به‌استانبول‌، در جمادی‌الاولی‌1337/ فوریه 1919 تشکیل‌گردید و براساس‌مادّه نخست‌اساسنامه آن‌، حلمی‌بنیان‌گذار و رهبر دائم‌آن‌، و این‌حزب‌درحقیقت‌جانشین‌حزب‌سوسیالیست‌عثمانی‌بود. با کناره‌گرفتن‌پیاپی‌گروههای‌مختلف‌از حزب‌سوسیالیست‌ترکیه‌، در اواسط‌1301 ش‌/1922 فقط‌نامی‌از آن‌مانده‌بود و با قتل‌اسرارآمیز حلمی‌در 1302 ش‌/1923،این‌حزب‌از بین ‌رفت‌(رجوع کنید به تونچای‌، ص‌ـ83). 2) حزب‌سوسیال‌ دموکرات‌(سوسیال‌دموکرات‌فرقه ‌سی‌)، که‌با هدف‌بهبود بخشیدن‌به‌زندگی‌کارگران‌، در اوایل‌1337/اواخر 1918 تشکیل‌شد و در تابستان‌1301 ش‌/1922 به‌همان‌سرنوشت‌حزب‌سوسیالیست‌ترکیه‌گرفتار آمد (رجوع کنید به تونایا، ج‌2، ص‌237ـ241؛ تونچای‌، ص‌84 ـ89). 3) حزب‌سوسیالیست‌کارگر و دهقان‌ترکیه‌(ترکیه‌ایشچی‌و چیغچی‌سوسیالیست‌فرقه‌سی‌)، که‌اساسش‌در برلین‌گذاشته‌شد و پس‌از انتقال‌به‌استانبول‌، 1338/ اواخر تابستان‌1919، اجازه فعالیت‌رسمی‌گرفت‌و مجله قورتولوش‌(رهایی‌) را منتشر کرد. این‌حزب‌تشکیلات‌علنی‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌در شوروی‌به‌شمار می‌آمد. 4) حزب‌استانبول‌(استانبول‌فرقه‌سی‌). فعالیت‌علنی‌این‌حزبِ وابسته‌به‌کمینترن‌ــ که‌بعداً مجله آیدینلق‌(روشنایی‌) را به‌عنوان‌ترجمان‌خود منتشر کرد ــ تا اعلان‌جمهوری‌(7 آبان‌ 1302/ 29 اکتبر 1923) ادامه‌یافت‌، اما با افزایش‌محدودیتها به‌تدریج‌غیرفعال‌شد و به‌سبب‌انتشار اعلامیه‌ای‌در 11 اردیبهشت‌1302/ اول‌مه‌1923، رئیس‌و دبیرکل‌و شماری‌از اعضای‌آن‌بازداشت‌شدند (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌293ـ342؛ ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، همانجا). با این‌همه‌، آیدینلق‌تا اواخر زمستان‌1303 ش‌/1925 انتشار یافت‌و بیشتر چپها در اطراف‌آن‌گرد آمدند و بالاخره‌با درگرفتن‌قیام‌شیخ‌سعید *نورسی‌در بهمن‌1303/ فوریه 1925 و تصویب‌و اجرای‌قانون‌برقراری‌نظم‌عمومی‌در اسفند 1303/ مارس‌1925 و آغاز سرکوبی‌همه‌جانبه مخالفان‌، آیدینلق‌ و روزنامه هفتگی‌ اوراق‌چکیج‌(داس‌چکش‌؛ رجوع کنید به جراید *، بخش‌4: ترکیه‌) توقیف‌شدند و 38 نفر از فعالان‌چپ‌در بهار 1304 ش‌/ 1925 محاکمه‌و به‌حبسهای‌بلندمدت‌محکوم‌گردیدند، در حالی‌که‌، دبیرکل‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌پیش‌از آغاز بازداشتها از کشور گریخته‌بود (رجوع کنید به تونچای‌، ص‌359ـ372؛ آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌158ـ159). پس‌از آن‌، اگرچه‌در دوره تک‌حزبی‌(1304ـ1324 ش‌)تقریباً هیچ‌حزبی‌اجازه فعالیت‌نیافت(رجوع کنید به (دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌1، ص‌146ـ 148، 163ـ164) برخی‌احزاب‌چپ‌، به‌ویژه‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌، به‌فعالیت‌ادامه‌دادند (رجوع کنید به همان‌، ج‌2، ص‌99)؛ هرچند فعالان‌گروههای‌چپ‌بارها محاکمه‌و زندانی‌شدند (رجوع کنید به همان‌، ج‌1، ص‌106، 133، 176، 195، 302ـ 303).در دوره چندحزبی‌، که‌از 1324 ش‌/1945 آغاز شد، با الغای‌قانون‌ممنوعیت‌تشکیل‌جمعیت‌براساس‌بینش‌طبقاتی‌، چند حزب‌چپ‌(که‌برخی‌فعالیت‌چندانی‌هم‌نداشتند) تشکیل‌گردید، که‌حزب‌سوسیالیست‌ترکیه‌و حزب‌سوسیالیست‌زحمتکش‌و دهقان‌از آن‌جمله‌بودند (رجوع کنید به اونسال‌، ص‌29ـ30). این‌دو حزب‌، که‌شاخه‌های‌علنی‌حزب‌کمونیست‌ترکیه‌بودند، چند ماه‌پس‌از تشکیل‌، در نیمه اول‌1325 ش‌/ اواسط‌1946، در جریان‌مذاکرات‌به ‌منظور به‌هم‌پیوستن‌، به‌دستور حکومت‌نظامی‌منحل‌اعلام‌گردیدند و برخی‌اعضای‌آنها محاکمه‌و زندانی‌شدند ( ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌2، ص‌). تشکیل‌احزاب‌چپ‌قانونی‌و بازداشت‌چپها در دوره حکومت‌دموکرات‌(دهه 1330 ش‌/ 1950) هم‌ادامه‌پیدا کرد (رجوع کنید به همان‌،ج‌2، ص‌188ـ189). حزب‌کارگر اول‌ــ که‌در فضای‌نسبتاً آزاد پس ‌از کودتای‌خرداد 1339/ مه‌1960، در بهمن‌1339/ فوریه 1961 تشکیل‌گردید ــ نخستین‌حزب‌چپ‌بود که‌در انتخابات‌1344 ش‌/ 1965 با پانزده‌نماینده‌(همان‌، ج‌3، ص‌117) به‌مجلس‌راه‌یافت‌، اما پس‌از کودتای‌1349 ش‌/1971 منحل‌(همان‌، ج‌3، ص‌271) و حزب‌کارگر دوم‌در 1354 ش‌/ 1975 تشکیل‌شد (آقشین‌ ، ص‌248ـ250؛ آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌ 1، ص‌ 275ـ290؛ برای‌اطلاعات‌مفصّل‌درباره حزب‌کارگر اول‌و دوم‌رجوع کنید به اونسال‌، 2002). حزب‌کمونیست‌ترکیه‌، که‌پس‌از بازداشتهای‌وسیع‌1330 ش‌/ 1951 ضربه شدیدی‌خورده‌بود، در خارج‌از کشور دوباره‌سازماندهی‌شد و تا کودتای‌1359 ش‌/1980 به‌فعالیت‌خود در کشور و پس‌از آن‌در خارج‌از کشور ادامه‌داد. در 1366 ش‌/ 1987، با پیوستن‌حزب‌کارگر دوم‌به‌آن‌، حزب‌کمونیست‌متحد ترکیه‌ پدید آمد ( (دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌ 4، ص‌20؛ اونسال‌، ص‌). حزب‌کمونیست‌متحد ترکیه‌هم‌در 1370ش‌/ 1991 منحل‌گردید ( ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌4، ص‌352، 376).از دیگر خصوصیات‌دهه 1340 ش‌/ 1960، انتشار وسیع‌مطبوعات‌و کتابهای‌چپ‌(همان‌، ج‌3، ص‌121) و تشدید فعالیتهای‌دانشجویی‌در کشورهای‌مختلف‌بود. این‌جنبش‌در ترکیه‌به‌جنبش‌مسلحانه چپ‌انجامید و گروههای‌چریکی‌مختلفی‌، مانند ارتش‌آزادی‌بخش‌خلق‌ترکیه، حزب ـ جبهه آزادی‌بخش‌خلق‌ترکیه‌، ارتش‌آزادی‌بخش‌کارگر دهقان‌ترکیه‌، فدراسیون‌انقلابی‌جوانان‌ترکیه‌(یا جوانان‌انقلابی‌)، راه‌انقلابی‌و چپ‌انقلابی‌، در آستانه کودتای‌نظامی ‌ش‌/ 1971 یا در جریان‌آن‌، با عملیات‌مسلحانه‌اعلام‌موجودیت‌کردند و به‌سرعت‌و شدت‌قلع‌و قمع‌گردیدند(رجوع کنید به آق‌دره‌و قره‌دنیز، ج‌1، ص‌292ـ319؛(دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌3، ص‌188ـ191، 236، 262ـ264، 295). فعالیت‌احزاب‌و سازمانهای‌چپ‌دیگر نیز در جریان‌کودتا متوقف‌شد. کودتای‌شهریور 1359/ سپتامبر 1980 نیز همه احزاب‌چپ‌مثل‌حزب‌سوسیالیست‌کارگر ترکیه‌و حزب‌سوسیالیست‌که‌بعداً حزب‌انقلاب‌سوسیالیستی‌نامیده‌شد (رجوع کنید به ( دایرهالمعارف‌جمهوریت‌)، ج‌3، ص‌349، 377)، چپ‌میانه‌و حتی‌راست‌ را منحل‌و کلیه فعالیتهای‌سیاسی‌را متوقف‌کرد(رجوع کنید به تانؤر، ص‌28) و حتی‌احزابی‌چون‌حزب‌سوسیالیست‌، «حزب‌زحمت‌خلق‌» و «حزب‌اتحاد سوسیالیست‌»، که‌در نیمه دوم‌دهه 1360 ش‌/1980 تشکیل‌گردیدند، مدتی‌پس‌از تشکیل‌منحل‌شدند ( ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌4، ص‌ 258، 339، 384؛ تانؤر، ص‌85ـ86).کردها با اعتقاد به‌نابرابری‌و رفتار ناعادلانه‌در ترکیه‌و با انتقاد شدید از آن‌، از دهه 1340 ش‌/1960 جذب‌احزاب‌چپ‌و اندیشه‌های‌چپ‌گرایانه‌شدند.اما بر اثر سرخوردگی‌فزاینده شمار زیادی‌از آنان‌از حل‌نشدن‌مسائل‌کردها از سوی‌این‌احزاب‌، چندین‌حزب‌کوچک‌زیرزمینی‌چپ‌گرای‌کرد در ترکیه‌تشکیل‌شد (رجوع کنید به مک‌داول، ص‌406ـ 408). یکی‌از آنها حزب‌کارگران‌کردستان‌*است‌که‌عبداللّه‌اوجالان‌، معروف‌به‌آپو، بنیان‌گذار آن‌است‌. وی‌که‌در دوران‌دانشجویی‌خود با برخی‌احزاب‌چپ‌گرای‌ترکیه‌مرتبط‌بود، در 1353 ش‌/ 1974 به‌همراه‌تنی‌چند از همفکرانش‌، تصمیم‌به‌تأسیس‌یک‌جنبش‌آزادی‌بخش‌صرفاً کردی‌براساس‌اندیشه‌های‌مارکسیسم‌ـ لنینیسم‌گرفت‌. این‌حزب‌که‌در آغاز آپوجولار نامیده‌می‌شد، به‌ عملیات‌پارتیزانی‌، به‌ویژه‌در جنوب‌شرقی‌ترکیه‌روی‌آورد.هدف‌آن‌ایجاد دولت‌سوسیالیستی‌کُرد در مناطق‌کردنشین‌ترکیه‌بود (رجوع کنید به همان‌، ص‌418ـ419؛ زورخر، ص‌277). از 1363 ش‌/ 1984 که‌عملیات‌نظامی‌آنان‌آغاز شد، به ‌تدریج‌به‌جنگی‌تمام‌عیار با ارتش‌ترکیه‌تبدیل‌گردید که‌نابودی‌صدها روستای‌کردنشین‌و کشته‌شدن‌دهها هزار نفر را در پی‌داشت‌(زورخر، ص‌325؛ نیز رجوع کنید به ( دایره المعارف‌جمهوریت‌)، ج‌4، ص‌103). اوجالان‌در بهمن‌1377/ فوریه‌1999 دستگیر و زندانی‌شد. احزاب‌و گروههای‌چپ‌ترکیه‌نیز پس‌از فروپاشی‌اتحاد شوروی‌بیش‌از پیش‌به‌ضعف‌گرایید.منابع‌: مویسی‌آرونوویچ‌پرسیتس‌، «انتر ناسیونالیست‌های‌خاور در روسیه‌و پاره‌ای‌مسائل‌جنبش‌آزادیبخش‌ملی‌(1918ـ ژوییه‌1920)»، در کمینترن‌و خاور، ترجمه جلال‌علوی‌نیا، تهران‌: نشر بین‌الملل‌، 1360 ش‌؛Ilhan Akdere and Zeynep Karadeniz, Turkiye solu'nun eleşştirel tarihi: 1908-1980 , vol,1, Istanbul 1996; Sina Akşin, "Duşunce tarihi (1945 sonrasi)", in Turkiye tarihi, ed. Sina Akşin, vol.5, Istanbul 1997; Cumhuriyet ansiklopedisi: 1923-2000 , ed. Hasan Ersel etal ., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, 2003; Bulent Gokay, Belşevizm ile emperyalizm aras(nda Turkiye (1918-1923 ), tr. Sermet Yalçin, Istanbul 1998; David McDowall, A modern history of the Kurds , London 1996; Şerif Mardin, Yeni Osmanl( duşucesinin doguşu , Istanbul 2003; Bدlent Tanor, "Siyasal tarih (1980-1983)", in Turkiye tarihi , ed. Sina Akşin, vol. 5, Istanbul 1997; Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler , Istanbul 1988-1989; Mete Tunçay, Turkiye'de sol ak ((mlar: 1908-1925 , Istanbul 1978; Artun Unsal, Umuttan yaln(zl(ga:Turkiye işçi partisi( 1961-1971) , Istanbul 2002; Erik Jan Zurcher, Turkey: a modern history , London 1998.