تحریم تنباکو

معرف

نهضت‌عمومی‌مردم‌ایران‌برای‌لغو امتیاز انحصار تجارت‌توتون‌و تنباکو که‌دولت‌ایران‌به‌یک‌شرکت‌انگلیسی‌اعطا کرده‌بود

متن

تحریمتنباکو ، نهضتعمومیمردمایرانبرایلغو امتیاز انحصار تجارتتوتونو تنباکو کهدولتایرانبهیکشرکتانگلیسیاعطا کردهبود. فکر انحصار تجارتتوتونو تنباکو را نخستین بار محمدحسنخاناعتمادالسلطنه، وزیر انطباعاتناصرالدینشاه، مطرحکرد. ویدر جمادیالا´خرة۱۳۰۳، پیشنهادیدر نُهفصلبا عنوان«قانونادارةانحصاریهتنباکو و توتونو متفرعاتآن» بهناصرالدینشاهعرضهنمود ولیشاهبهآنتوجهنکرد. سالبعد، اعتمادالسلطنهقانوننامةدیگریدر سیفصلبهمنظور مالیاتگرفتناز عایداتدخانیاتبرایازدیاد عواید کشور تنظیمکرد کهبهرغمتصویبناصرالدینشاه، بهسببمخالفتعلما و بیمیلیامینالسلطان، صدراعظم، کهبهدستور شاهعهدهدار اجرایآنبود، تحققنیافت(اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ش، ص؛ تیموری، ص ۱۱ـ ۲۲؛ افضلالملک، ج ۲، ص ۱۲۱۴ـ۱۲۶۶، ۱۳۰۸ـ۱۳۲۰). پساز گذشتسهسال، در پیسفر سومناصرالدینشاهبهاروپا در ۱۳۰۶، دولتانگلیسکههموارهدر صدد اخذ امتیازاتجدید از ایرانبود، فرصتمناسبرا برایکسبامتیاز انحصار توتونو تنباکو بهدستآورد و زمینهسازیآنرا بهماژور جرالد تالبوت، از نزدیکانو مشاورانلرد سالیسبوری(نخستوزیر و وزیر خارجةانگلیس) محولکرد. تالبوتظاهراً نخستینمذاکرهدر بارةانحصار تجارتتوتونو تنباکو را در شهر برایتونبا اعتمادالسلطنهکهدر اینسفر همراهشاهبود، آغاز کرد و پساز کسباطلاعاتکافیدر اینزمینه، بهکمکسِرهنریدرمونتوولف، وزیر مختار انگلیسدر ایران، امینالسلطانرا با دادنوعدههایفراوانمتقاعد کرد کهاو فواید و منافعانحصار توتونو تنباکو را برایشاهبرشمارد و موافقتویرا برایواگذاریانحصار تجارتدخانیاتبهدولتانگلیسجلبکند (اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۷ش، ص؛ اصفهانیکربلایی، صـ۶۵)، گرچهبعدها دولتانگلیسمنکر هرگونهاطلاعقبلیاز امتیاز دخانیاتو نیز ارتباطسالیسبوریو تالبوتشد (کدی، ص ۴۱).پساز بازگشتشاهبهایران، تالبوتبا کمکدولتانگلیسو عدهایاز سرمایهدارانانگلیسی، شرکتیرا کهبهکمپانیرژیمعروفشد با سرمایة۰۰۰ ، ۶۵۰ لیرهتأسیسکرد و برایاخذ امتیاز، مخفیانهوارد تهرانشد (تیموری، ص ۲۷) و با سهولتتمامو بلاشرط، بهخواستخود رسید. تعهد پرداخت۰۰۰ ، ۲۵ لیرهدر سالبهناصرالدینشاهو دادنمبالغیهنگفتبهامینالسلطانو تعدادیاز درباریانــ که بهگفتةفووریه، پزشکمخصوصناصرالدینشاه، اینمبلغبالغبر دو میلیونلیرهمیشد ــ عاملمهمیدر کسباینامتیاز بود (عباسمیرزا قاجار، ص؛ فووریه، ص۲۲۰). امینالسلطانبعدها در نامهایبهمیرزا حسنشیرازی، مرجعتقلید وقت، علتاعطایامتیاز را جبرانلغو قرارداد تمدید راهآهنبوشهر ـ گیلاناعلامکرد. قرارداد مذکور در زمانمیرزا حسینخانمشیرالدولهبا یکشرکتانگلیسیمنعقد شدهبود (ناظمالاسلامکرمانی، ج، صـ ۵۹)، ولیدر واقع، ایناعطایامتیاز ادامةروند اعطایامتیاز بهبیگانگاندر دورةقاجار بود. بدینترتیب، در ۲۸ رجب۱۳۰۷/ ۲۰ مارس۱۸۹۰، امتیاز تجارتتوتونو تنباکو در داخلو خارجکشور برایپنجاهسالبهتالبوتاعطا شد.امتیازنامهدارایپانزدهفصلبود کهبهامضایشاهو سر هنریوولفرسید. برحسبفصولآن، صاحبانامتیاز متعهد شدند هر سالپانزدههزار لیرهبهدولتایرانبپردازند، همچنینپساز کسر پنجدرصد از سود شرکت، یکچهارمباقیماندةآنرا بهخزانةایرانواریز کنند (برایاطلاعاز فصولامتیازنامهرجوع کنید بهاصفهانیکربلایی، صـ ۶۸). مُفاد امتیازنامهحاکیاز اختیاراتتامصاحبانامتیاز در امور دخانیاتایرانو بیاعتناییمحضحاکمانوقتایرانبهمنافعملتبود ( رجوع کنید بهنهاوندیان، صـ ۱۸).پساز انجامیافتنمقدماتکار، هیئتیاز کمپانیرژیروانةایرانشد و بهگفتةعباسمیرزا ملکآرا (ص)، همانند دولتیفاتح، مأمورانیبهتمامنقاطکشور اعزامکرد. حضور انگلیسیها در سراسر ایرانبحدیبود کهاعتمادالسلطنه(۱۳۵۰ش، ص) از آنبه«سلطنتانگلیسدر ایران» تعبیر کرد. کمپانیرژیتا مدتیغیرفعالو ناشناختهبود تا اینکهتالبوتبهاستناد فصلنهمامتیازنامهــ کهصاحبامتیاز را مجاز بهواگذاریحقوقخود بهدیگریمیدانستــ تمامامتیازاتشرا، ظاهراً پساز کسبسود فراوان، بهشرکتیبهنام«شرکتشاهنشاهیتنباکویایران» فروخت(ایران. وزارتامور خارجه. ادارةآرشیو و اسناد سیاسی، کارتنش، پروندهش؛ کاظمزاده، صـ۲۳۳). موضوعامتیاز نیز احتمالاً بهسببترساز واکنشروسها یا مخالفانداخلی، مدتها فاشنشد (کدی، ص) تا اینکهدولتبا انتشار اعلاننامهایرسماً آنرا بهاطلاععمومرساند و تذکر داد کهزارعینتوتونو تنباکو متحملخسارتنخواهند شد و کمپانیِ صاحبامتیاز، محصولآنانرا بهقیمتعادلانهو نقد خریداریخواهد کرد ( رجوع کنید بهتیموری، صـ۴۰).انتشار خبر اعطایامتیاز تجارتدخانیاتبازتابگستردهایداشتو با ناباوریو انتقاد شدید مواجهشد. مدیر روزنامةاختر (اینروزنامهدر عثمانیمنتشر میشد) در مصاحبهبا تالبوت، هنگامعبور هیئتکمپانیرژیاز استانبول، تفاوتفاحشامتیاز دخانیاتایرانرا با امتیازیکهکمپانیرژیاز عثمانیگرفتهبود یادآور شد و با شگفتیو تأسفنوشتکهچگونهاولیایدولتایرانزیر چنینبار گرانیرفتهاند، معایبو مضراتآنچناناستکهبهقلمنمیآید (اصفهانیکربلایی، ص ۶۸ـ۷۱). روزنامةترکیصباح(چاپعثمانی) نیز با برشمردنمعایبامتیاز، اقدامدولتایرانرا سببایجاد خللدر بنیانتجارت، از بینرفتنرقابتو خوار و زبونشدنصاحبانمحصولتوتونو تنباکو دانستو تأکید کرد کهاگر در اینانحصار رعایتقاعدهمیشد میبایستصرفاً تجارتداخلیمشمولآنمیگردید نهتجارتخارجی(تیموری، صـ۳۵). محرکاصلیروزنامهها محسنخانمعینالملک، سفیرکبیر ایراندر استانبول، بود. ویدر نتیجةمخالفتهایشبا امتیاز، عزلو بهتهراناحضار شد (همان، صـ۵۰).توتونو تنباکو از مهمتریناقلامتجاریو صادراتیایرانبود و حدود دویستهزار تنبهکشتو خرید و فروشآناشتغالداشتند (آدمیت، ۱۳۶۰ش، ص)، بههمینسببنخستیناعتراضها را تاجراندخانیاتکردند، زیرا تجارتشانمستقیماً در معرضتهدید کمپانیرژیبود. در آغاز، عدهایاز بازرگانانبههمراهامینالدولهنزد شاهرفتند و بهانحصار تجارتتنباکو اعتراضکردند (امینالدوله، ص؛ براون، ص). ایناعتراضموجبشد کهدولتبهانگیزةدلجوییاز آنان، مهلتششماههایبرایفروشذخایر توتونو تنباکویتاجرانقایلشود (آدمیت، ۱۳۶۰ش، ص). حکومتروسیهنیز با توجهبهرقابتیکهبا انگلیسبر سر منافعخود در ایرانداشت، بهاینامتیاز اعتراضکرد، چنانکهاشپایر، دبیر اولسفارتروس، پساز اطلاعاز اعطایامتیاز، بهامینالسلطانیادآور شد کهرژیعلاوهبر دخالتدر کشاورزیایران، بهایتوتونو تنباکو را نیز افزایشخواهد داد. ایننگرانیاز آنرو بود کهروسها در منطقةساوجبلاغبهکشتتنباکو اشتغالداشتند و افزایشقیمتبهآنانزیانمیرساند. بوتزوف، وزیر مختار روسدر ایران، نیز اینامتیاز را ناقضعهدنامةترکمانچایخواند و خواستار لغو آنشد (کاظمزاده، همانجا؛ ناطق، ص). مردمنیز پساز اطلاعیافتناز موضوع، خصوصاً بعد از استقرار انگلیسیها در ایران، بهمخالفتبرخاستند و در هماناوانشورشیدر یزد بهوقوعپیوست(فووریه، ص).کمپانیرژیفعالیتخود را با اعزامنمایندگانشبهفارس، در حالیکهسفارشنامهایاز دولتدر اختیار داشتند، آغاز کرد. بهگفتةکرزن(ص) تنباکویفارسبسیار معطر و مرغوببود و بازرگانانفارسکهبا انحصار دخانیاتخسارتمیدیدند، همراهبا مردمبهعلما متوسلشدند. مخالفتعلما با اعطایامتیاز بهکمپانیرژی، بر شدتاعتراضتأثیر مهمیگذاشت. دلیلعلما برایمخالفتبا اینامتیاز، افزونبر جنبةتجاریآنو اختلالدر نظامبازرگانیکشور، نگرانیاز نفوذ تدریجیو سلطةکاملبیگانگانبر ایرانبود (ناظمالاسلامکرمانی، ج، ص). تجربةکمپانیهند شرقی(تأسیسدر ۱۰۰۸ـ۱۰۰۹/ ۱۶۰۰) کهزمینهساز سلطةاستعماریانگلیسبر شبهقارةهند در طولنزدیکبهیکونیمقرن(۱۲۱۵ـ۱۳۶۶ ( ۱۳۲۶ ش) / ۱۸۰۰ـ ۱۹۴۷) شد، ایننگرانیرا تقویتمیکرد و علما را نسبتبهمقاماتدولتیکهعاملورود اروپاییانبهایرانو در دستگرفتناقتصاد کشور بودند، بدبینمیساخت. اعتراضحاجملاعلیکنی و سیدصالحعرببهمیرزا حسینخانسپهسالار بهسبباعطایامتیاز رویتر و واداشتنناصرالدینشاهبهعزلوی، از همیننگرانیناشیمیشد، همچنانکههمانامتیاز، نگرانیعلما را نسبتبهامتیاز دارسیو کمپانیرژی، بویژهبا توجهبهحضور تعداد زیادیاز انگلیسیها در شهرهایایران، عمیقتر کرد ( رجوع کنید به آدمیت، ۱۳۵۶ ش، ص ۲۶۴ـ ۲۶۸؛ جلالینائینی، صـ۵۹).در پیوقایعفارس، سر لاسلز سفیر جدید انگلیسکهبهجایوولفمنصوبشدهبود، همراهبا صاحبامتیاز توتونو تنباکو از امینالسلطانخواستند کهبرایفرونشاندنآشوباقدامکند. تدبیر دولت، دستگیریپنهانیسیدعلیاکبر فالاسیری، از علمایشیراز و مخالفانامتیاز، بود. میرزا رضاخانقوامالملک، حاکمفارس، برایاعادةنظماو را بهعراقتبعید کرد و شورشیرا کهپساز تبعید او در شیراز بهوقوعپیوست، سرکوبنمود (اصفهانیکربلایی، صـ۸۱؛ تیموری، صـ۷۳). بازرگانانتبریز نیز با علما همراهیکردند. اینشهر دومینکانونمخالفتبا امتیاز تنباکو شد و اینمخالفتتا زمانلغو امتیاز تداومداشت. تبریزیها بهعواید ناچیز ایراناز قرارداد تنباکو اشارهداشتند و معتقد بودند کهمنافعسالانةکمپانیرژیبا توجهبهکشتو مصرفگستردةتنباکو در ایران، حدود هشتصد هزار لیرهخواهد بود، ازینرو بر اینباور بودند کهاگر مردمآذربایجاندر برابر امتیاز مقاومتکنند، رژینابود خواهد شد (کدی، ص۹۶). مردمآذربایجانمخالفتخود را بهپیشواییمیرزا جوادآقا مجتهد و میرزا یوسفمجتهد آغاز کردند و ابتدا مانعورود اعضایکمپانیبهشهر شدند و تماماعلانهایکمپانیرا پارهکردند، سپسدرهفتممحرّم۱۳۰۹ با ارسالتلگرامیبهسفارتانگلیسو روسو عثمانی، خبر دادند کهدر صورتفسخنکردنقرارداد، اقداماتتلافیجویانهخواهند کرد (اعتمادالسلطنه، ۱ش، ص). امیرنظامگروسی، پیشکار آذربایجان، با ارسالتلگرامبهامینالسلطان، ناتوانیخود را از برقراریآرامشاعلامکرد و بهسببمخالفتشبا خواستمظفرالدینمیرزا ولیعهد مبنیبر سرکوبمردم، درصدد استعفا برآمد (کسروی، ص ۱۵ـ۱۶؛ اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ش، همانجا). ادامةشورشدر تبریز سببشد کهشاه، آقاعلیآشتیانیملقببهامینحضور را برایبیانمنافعو محاسنامتیاز انحصار تجارتتنباکو بهتبریز اعزامکند، ولیاو با استهزا و واکنشمنفیو صریحمردممواجهشد.ناصرالدینشاهپساز با خبر شدناز وقایعتبریز و رفتار مردمبا امینحضور، براینخستینبار بهفکر فسخقرارداد افتاد و در تلگرامیبهامیرنظامدر اواخر محرّم۱۳۰۹، اطلاعداد کهدولتبهرغممتضرر شدن، درصدد الغایامتیاز استو در تلگرامدیگریدر اوایلصفر ۱۳۰۹، خبر داد کهکمپانی رژیموافقتکردهاستکهتجارتتنباکو در آنمنطقهبهبازرگانانآذربایجانیواگذار شود. تبریزیها با اینوعدهها قانعنشدند و جداً خواستار لغو امتیاز گردیدند. سرانجام، مقاومتمردمسببشد تا با توافقدولتو کمپانی، عملیاتشرکتمذکور در تبریز متوقفشود ( اسناد سیاسیدورانقاجاریه، صـ۱۹؛ براون، ص).دامنةمخالفتها بتدریجبیشتر شهرهایایرانرا فراگرفت. در اینمیان، اصفهانکهتجار و علمایآنهمکاریبیشتریداشتند، بهپیشواییآقانجفیاصفهانیو برادرششیخمحمدعلیو ملامحمدباقر فشارکیمرکز دیگریبرایمخالفتبا قرارداد بود. بازرگانان، حاضر بهمعاملهبا کمپانیرژینبودند، چنانکهیکیاز معتبرترینتجار اصفهانهمةتنباکوییرا کهخریدهبود بهآتشکشید (فووریه، ص). شاهپساز دریافتتلگرامظلالسلطان، حاکماصفهان، کهحاکیاز وحشتاو از وقوعشورشمردمبود، در تلگرامیبهآقانجفیبهاو توصیهکرد کهبهدعاگوییو رعیتیمشغولباشد و بیجهتآشوببهپا نکند ( اسناد سیاسیدورانقاجاریه، صـ۲۳؛ امیری، ص، پانویس۲)، ایندر حالیبود کهآقانجفیو برادرشعلاوهبر اعتراضبهقرارداد مذکور و مخالفتبا کمپانیرژی، بهشاهو ظلالسلطاننیز میتاختند (آدمیت، ۱۳۶۰ش، صـ۵۶).علمایاصفهانبرایرویاروییجدّیتر تصمیمعاجلیگرفتند و استعمالتنباکو را در آنمنطقهتحریمو هرگونهداد و ستد دخانیاترا ممنوعاعلامکردند. حاکماصفهانبرایلغو اینحکمبا علما مذاکرهکرد، اما با مخالفتآنانروبرو گردید. فشار روزافزونبر علما، بسیاریاز آنانرا وادار بهترکاصفهانکرد، از آنجملهآقامنیرالدینبروجردیاصفهانیبود کهشبانهبهعراقنزد میرزایشیرازیرفت(اصفهانیکربلایی، صـ ۱۰۸).لحنسیاسیو شبهانقلابیاعتراضات، تهدیدیجدّیبرایحکومتبود. بهگفتةفووریههر روز نامههایتهدیدآمیز بهشاهمیرسید و توطئهاینیز بر ضد او در شرفتکوینبود (ص).در مشهد جریانکاملاً سیاسیبود و معترضانعلاوهبر اعتراضبهامتیاز دخانیات، بهسلطةسیاسیانگلیستاختند (آدمیت، ۱۳۶۰ش، صـ۶۵).همزمانبا سایر شهرها نارضایتیدر تهراننیز آشکار شد. میرزا حسنآشتیانی، از علمایبزرگتهران، بارها با شاهو امینالسلطانملاقاتو مضار امتیاز را گوشزد کرد، ولیآنانبهاینبهانهکهامضایشاهمعتبر و طرفمقابلنیز دولتانگلیساست، بهایناعتراضها وقعیننهادند (تیموری، صـ۸۴). یکیاز مخالفانامتیاز، سیدجمالالدیناسدآبادیبود کهدر اینزمانبهدعوتناصرالدینشاهدر تهرانبهسر میبرد. بتدریجکهاعتراضها در تهرانعلنیشد، شبانهاعلامیهایبر درِ مساجد و کاروانسراها و سفارتخانهها نصبکردند کهدر آنبهسیاستانحصار تجارتتنباکو اعتراضو گفتهشدهبود «بهچهحقیخرید و فروشتنباکوییکهخریدار و مصرفکنندةآنایرانیاست، بهبیگانهواگذار شدهاست.» دولت، صدور ایناعلامیهرا بهسیدجمالالدیننسبتداد و او را از ایراناخراجکرد (سیاح، ص ۳۲۹ـ۳۳۱).اقداماتعلما بینتیجهماند و آنانچارهرا در آندیدند کهبهمیرزا محمدحسنشیرازی، مرجعتقلید وقتکهدر سامرا ساکنبود، متوسلشوند. میرزایشیرازیاز همانابتدا بهواسطةنامههاییکهاز علمایایراندریافتمیکرد و اخباریکهسیدعلیاکبر فالاسیریو آقامنیرالدینبروجرودیبهویمیدادند، از اعطایامتیاز انحصار تجارتتنباکو و پیامدهایآنمطّلعبود. او همزمانبا شروعناآرامیدر تبریز با ارسالتلگرامیبهشاه، مداخلةبیگانگاندر امور داخلیکشور و قرارداد مذکور را منافیصریحقرآنخواند و از شاهخواستاز ایناعمالدستبردارد و نیز توهینیرا کهبهفالاسیریشدهبود، جبرانکند (اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ش، صـ۷۸۱). شاهبهتلگراممیرزا پاسخنداد، ولیحکمبازگرداندنفالاسیریرا صادر نمود. ویبرایتوجیهاقداماتدولتو ذکر دلایلاعطایامتیاز و مشکلاتناشیاز لغو آن، میرزا محمودخانمشیرالوزاره، کارپرداز ایراندر بغداد، را نزد میرزایشیرازیدر سامرا فرستاد. مشیرالوزارهصراحتاً از ناتوانیدولتدر فسخامتیاز و خساراتهنگفتایناقدامسخنگفت، ولیمیرزا قاطعانهپاسخداد که«دولتاگر از عهدهجواببیروننتوانآید ملتاز جوابحسابیعاجز نیست» (اصفهانیکربلایی، صـ۹۳). از سویدیگر، سیدجمالالدیناسدآبادیکهدر بصرهدر تبعید بود، از طریقفالاسیرینامهایدر بارةمظالمشاهبهمیرزایشیرازینوشتو در آنمسئولیتبزرگیرا کهعلمایدیندر دفاعاز حقوقمسلماناندارند، یادآور شد ( رجوع کنید به زنجانی، صـ۶۶). گفتهشدهاستکهایننامهدر اقداممیرزایشیرازیو تلگرامبهشاهو حتیصدور حکمتحریممؤثر بودهاست(بریتانیا. وزارتامور خارجه، ص ۷۶؛ براون، ص ۲۲؛ حِتّی، ص ۵۷۳)، اما برخیمعتقدند کهنامهپساز حکممیرزا مبنیبر تحریماستعمالتنباکو بهدستمیرزایشیرازیرسیدهاست(زنجانی، ص ۵۸؛ امین، ج ۴، ص ۲۱۳ـ۲۱۵؛ محلاتی، ج ۲، ص ۲۸ـ۳۴). نوادگانآقامنیرالدینبروجردینیز بعدها مدعیشدند که مقابلةصریحاو با امتیاز تنباکو در برانگیختنمیرزایشیرازیمؤثر بودهاست( اسناد سیاسیدورانقاجاریه، صـ۶۴؛ الگار، ص ۴۰۳).شدتعملکمپانیپساز سرآمدنمهلتششماهه، مردمرا مضطربکرد و موجباستفتایپیدرپیآناناز میرزایشیرازیگردید. گسترشآشوبدر کشور و در کنار آن، توقعروسها از دولتبرایلغو انحصار با اینادعا کهدستور رسمیبرایالغایامتیاز دارند و نیز مقاومتانگلیسیها، سببشد کهشاهنتواند تصمیممناسببگیرد. مذاکرهبا انگلیسیها و روسها نیز کهاز اشتغالاتدایمدولتبود بهسببپیشنهادهایغرضآلودشاننتیجهاینداشت(فووریه، صـ۲۲۴؛ لمتون، ص۲۹۵).دادخواهیبیوقفةمردمو بیاعتناییشاهبهتلگراممیرزایشیرازی، سببصدور تلگرامیدیگر بهشاهشد، کهآننیز بیحاصلبود. سرانجاممیرزا حکمتحریماستعمالتوتونو تنباکو را صادر کرد. در اواخر ربیعالثانی۱۳۰۹، در تهرانشایعشد کهحکمیاز میرزایشیرازیدر بابتحریماستعمالدخانیاتصادر و بهاصفهانمخابرهشدهاست. در اوایلجمادیالاولیبا رسیدنمحمولةپستیبهتهران، صورتیاز حکمدر میانمردممنتشر شد با اینتوضیحکهنسخةاصلیآنرا فقطمیرزا حسنآشتیانیمشاهدهکردهاست. متنحکمچنینبود: «بسماللّهالرحمنالرحیم، اَلْیوماستعمالتنباکو و توتونبِاَیّ نحوٍ کانَ در حکممحاربهبا امامزمانعلیهالسلاماست» (اصفهانیکربلایی، صـ ۱۱۸).با انتشار اینحکم، مردماز همةاصناف، بیدرنگو با انضباطتمام، کهتحسینخارجیانرا نیز برانگیخت، دکانها را بستند و قلیانها را برچیدند، حتیاندرونیانشاهنیز از استعمالدخانیاتپرهیز کردند. اینحرکتهمگانیو تبعیتآشکار مردماز مرجعتقلید، موجبنگرانیمدیر کمپانیرژیو سفیر انگلیسشد، بدانحد کهادامةکار کمپانیرا بیفایدهدانستند (اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ش، ص۷۸۱؛ فووریه، ص ۲۳۱؛ شوستر، ص ۱۹).وحدتمردمدر اطاعتاز حکمچنانبود کهاولیایدولترا بر آنداشتبهمنظور ایجاد خللدر رفتار معترضانةمردم، شایعةجعلیبودنحکمرا مطرحو برایخنثیکردنتأثیر آنتلاشکنند، ازینرو حاجمحمدکاظمملکالتجار را منشأ جعلحکممعرفیو او را بهقزوینتبعید کردند. ایناقدامبیاثر ماند و ناگزیر بهسراغمیرزایآشتیانیرفتند و از او خواستند کهچوناو نیز همانند میرزایشیرازیمجتهد است، حکمیبر اباحهو تجویز استعمالدخانیاتصادر کند، اما با مخالفتو استنکافویروبرو شدند (دولتآبادی، ج، صـ۱۰۹؛ اصفهانیکربلایی، ص، ۱۳۲). القایشُبهاتگوناگوندر بارةحکم، بویژهاز سویمقاماتدولتی، ادامهپیدا کرد و بهآثار مورخاننیز راهیافت. عدهایمدعیشدند کهحکممذکور از میرزایآشتیانیبودهاستو معترضان، آنرا بهمیرزایشیرازیمنتسبکردهاند (ناظمالاسلامکرمانی، ج، ص؛ مستوفی، ج، ص). در اسناد سیاسیدورانقاجاریه(ص)، گزارشمذاکرةامینالسلطانبا میرزایآشتیانینقلشدهاست. بنا بر اینگزارش، آشتیانیدر برابر پافشاریامینالسلطانبرایدیدناصلحکممیرزایشیرازی، گفتهبود بر فرضکهچنینتلگرامینرسیدهباشد، اما تلگراماعتراضمیرزایشیرازیبهشاه، بهسببقرارداد انحصار دخانیات، بهتوسطنایبالسلطنهبهویرسیدهاست. اینسخنآشتیانیــ کهامینالسلطانآنرا برایشاهروایتکردهبود ــ بهطور ضمنیمؤید صدور حکماز جانبمیرزایشیرازیاستو دیدگاهویرا نسبتبهاعطایامتیاز بهبیگانگاننشانمیدهد (قسهمانجا، کهتعبیر آشتیانیرا حاکیاز انکار وینسبتبهصدور حکمتلقیکردهاست).در هر حال، مردمو علما برایکسباطمیناناز صحتحکم، تلگرامها و نامههاییبهسامرا فرستادند. در پاسخآنانمیرزا حسیننوری(متوفی۱۳۲۰)، محدّثو فقیهمشهور کهاز شاگردانو معتمدانمیرزایشیرازیبود، در تلگرامیبرایداماد خود شیخفضلاللّهنوریصحتحکمو صدور آنرا تأیید کرد. همچنینشیخفضلاللّهنوریدر نامهایبهمیرزایشیرازیاز ویدر باببقایحکمپساز الغایامتیاز سؤالکرد و میرزا در پاسخصریحخود تأکید نمود کهدر صورتلغو امتیاز (بهتعبیر وی: اختصاص)، رفعحکمنیز بلامانعاست(اصفهانیکربلایی، صـ۱۳۰؛ ناظمالاسلامکرمانی، ج، ص). اینسند کهنشانةصدور پیشینحکماست، مبنایعلما در پایاندادنبهتحریمدخانیاتپساز لغو امتیاز بود ( ”رجوع کنید بهادامةمقاله).سند دیگریکهبر صحتصدور حکممذکور صراحتدارد، پاسخهایمتعدد میرزایشیرازیبهتلگرامهایعلما، از جملهمیرزایآشتیانیو امامجمعةتهرانو علمایتبریز و علمایاصفهان، پساز لغو امتیاز است. آناناز میرزا کسبتکلیفکردهبودند و او در پاسخ، با تأکید بر اینکهاستعمالدخانیاترا پیشاز اینتحریمکرده(مانند اینعبارت: «بلی، حکمکردهام»)، شرطلغو حکمرا «رفعید فرنگیبالمرّهاز داخلهو خارجه» قرار دادهو گفتهبود تا برایخود او «بهطریقتحقیقمعلومنشود، حکممنع، باقی] و اجتناباز استعمالدخانیات[ لازم] است[ ، و رخصتنیست» (اصفهانیکربلایی، ص ۱۹۲ـ ۱۹۵؛ ناظمالاسلامکرمانی، ج، صـ۴۶).علاوهبر مناقشهدر بارةصحتحکم، برخیمورخاناز موجباتتحریکمیرزایشیرازیبهصدور حکمسخنگفتند. بهادعایمعیّرالممالک، نوةناصرالدینشاه، صدور حکماز جانبمیرزا بهپیشنهاد شخصناصرالدینشاهبود کهاز سر استیصالو برایرد تقاضایروسیهنسبتبهاخذ امتیازی مشابهدر قبالامتیاز دخانیاتصورتگرفت(ص). اینادعا هیچگونهشاهد و قرینهتاریخیندارد و با توجه بهمجموعةمذاکراتشاهو دولتیانو علما، خلافواقعمینماید. همةگزارشها، از تلاشدربار و شخصشاهدر حفظقرارداد و فرونشاندناعتراضمردمو خاموشکردنعلما و بعضاً تهدید و اهانتبهآنانحکایتدارد (براینمونهرجوع کنید بهناظمالاسلامکرمانی، ج، صـ۲۴). ناظمالدولهدیبا، سفیر ایراندر استانبول، ادعایدیگریکرد و در نامةمحرمانهبهامینالسلطان، روسها را محرکمیرزایشیرازیدر صدور حکممعرفینمود ( اسناد سیاسیدورانقاجاریه، صـ۶۴)، در حالیکهبنا بر برخیاسناد، دولتروساز اوجگیریاعتراضمردمنگرانبودهاست.براینمونه، میرزانصراللّهخانمشیرالدولهدر نامهایبهامینالسلطانشرحملاقاتخود را با شارژ دافرِ (کاردار) روسآوردهکهویبا اظهار اطلاعاز حوادثتبریز بهدولتایرانتوصیهکردهاستکهحاجیمیرزا جواد مجتهد را «از تبریز بخواهد و بهشیراز بفرستد». توصیةدیگر او اینبودهاستکه«باید یکنفر کهاو را از طرفدولتندانند» نزد میرزایشیرازیبرود و «مخاطراتاینوضعحالیهرا بفهماند... تا اگر وقتیدولتمجبور بهبعضیاقداماتشد ملاها نتوانند دستبهپارهایوسایلبزنند». از اینگذشته، شارژ دافر مذکور معتقد بودهاستکهبرایپیشگیریاز نفوذ علما باید کتابچهایدر «مفاسد حالات» آناننوشتهشود. در پایانایندیدار، او آمادگیخود را برایآنکهمطالبرا به واسطةکنسولروسبهمیرزا اطلاعدهد، اعلامکردهبود (گلبن، صـ۱۲۵). عباسمیرزا ملکآرا (ص) نیز در گزارشقیاممردمتهراندر اعتراضبهتبعید آشتیانی( رجوع کنید به ادامةمقاله)، نوشتهکهکلنلروسیرئیسقزاقخانهچند مرتبهبهنایبالسلطنهپیغامداد کهقزاقها با توپو تفنگحاضرند اوامر دولترا اجرا کنند. بهنظر میرسد کهدر شکلگیریاینفرضیهها، بیشاز هر عاملی، مقاماتدولتیو برخیاز مورخانیکهگرایشبهانتسابسررشتةهمةامور بهدولتهایبیگانهدارند، مؤثر بودهاند ( رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۷ش، ص؛ نیز رجوع کنید به اسناد سیاسیدورانقاجاریه، صکهبا بررسیمحتوایبعضیاسناد دریافتهاستکه«سررشتةتحریکاتدر دستروسها بودهاست»).آخریناقدامدولتبرایخنثیکردنحکم، تشکیلجلسهایبا حضور دولتیانو علما ــ کهشماریاز آناناز جملهمیرزاحسنآشتیانیو شیخهادینجمآبادیدر آنشرکتنکردند ــ در منزلنایبالسلطنهبرایگرفتنحکمحلیّتاستعمالتنباکو بود کهبا پاسخصریححاضرانبهشکستانجامید. در اینمیان، امینالسلطانراهدیگریدر پیشگرفتو بهعلما وعدهداد کهبرایلغو امتیاز اقداماتیخواهد کرد و در برابر، از آنانخواستکهصریحاً استعمالدخانیاترا مجاز اعلامکنند (اصفهانیکربلایی، ص ۱۳۲ـ۱۳۷؛ اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ ش، ص؛ ناظمالاسلامکرمانی، ج، صـ۲۳). ویپساز مذاکرهبا شاهو مدیر کمپانی، در جلسةدیگریمتشکلاز علما، اعلامکرد کهاز اینپس، انحصار داخلیلغو شدهو مردممیتوانند توتونو تنباکویخود را آزادانهدر داخلکشور خرید و فروشکنند (سازماناسناد ملیایران، سند ش، فیششر۰۰۰۱).با لغو انحصار داخلی، علما در برابر اصرار امینالسلطاناظهار داشتند کهچونامتناعمردماز استعمالدخانیاتمستند بهحکممیرزایشیرازیاست، تنها چارةکار مراجعهبهویو کسباطلاعاز نظر اوست. آنانبا رفعتکلیفاز خود، بهاصرار امینالسلطانتلگرامیحاکیاز لغو امتیاز در داخل، بهمیرزایشیرازیارسالکردند. ظاهراً امینالسلطانمتنتلگرامرا تحریفکردهو تلگرامدیگریبرایمیرزا فرستادهبودهاست، ولیعلما برایآگاهکردنمیرزا از حقیقتامر، نامههاییبهسامرا فرستادند (اصفهانیکربلایی، صـ۱۴۲؛ تیموری، صـ ۱۲۸، ۱۳۰ـ۱۳۱). از سویدیگر، الغایقرارداد امتیاز تنباکو بهمردماعلامشد بیآنکهبهادامةانحصار خارجی اشارهشود. در همینزمان، با انتشار اعلامیهای، ناآرامیو اعتراضمردمشدتگرفت. بنا بر آناعلامیه، شایعشدهبود کهدر صورتلغو نشدنامتیاز دخانیاتظرف۴۸ ساعت، میرزایشیرازیحکمجهاد خواهد داد و جانخارجیاننیز بهخطر خواهد افتاد. با اینتهدید، بسیاریاز خارجیانشبانهاز تهرانگریختند (فووریه، ص ۲۳۴؛ زنجانی، ص ۹۴). میرزایآشتیانیکهاز عواقبچنینشایعهاینگرانبود، از علما و خطبا خواستتا در منابر آنرا تکذیبکنند و مردمرا بهشکیباییفراخوانند. دو هفتهپساز اعلاملغو امتیاز داخلی، پاسخمیرزایشیرازیبهتلگرامعلما، بهتهرانارسالشد. او در اینتلگرامضمنتشکر از شاهبهجهتلغو امتیاز، اظهار امیدواریکردهبود کهدستهایخارجیبهکلیاز ایرانکوتاهشود. پاسخمزبور بههیچوجهمقصود اصلیدولتیانرا کهخواهانصدور حکمحلّیتاستعمالتنباکو بودند، تأمیننکرد (اصفهانیکربلایی، ص) و امتناعمردماز مصرفتوتونو تنباکو همچنانادامهیافت. اغتشاشاتجدّیترینیز هر روز رویمیداد تا آنکهکمپانیتوسطقوامالدوله، وزیر امور خارجه، بهناصرالدینشاهشکایتبرد. دولتکهمیرزایآشتیانیرا عاملناآرامیمیپنداشتاز او خواستتا بهمنبر برود و حلالبودناستعمالتنباکو را اعلامکند. ایندرخواستنیز عملینشد و پاسخآشتیانیهمانبود کهپیشتر بهامینالسلطانگفتهبود («اینکار اصلاحبرنمیدارد، باید موقوفشود» رجوع کنید به نامههایتاریخی، ص ۸۲). شاهبرایپایاندادنبهاوضاعنامساعد، شدتعملبیشترینشانداد؛ از یک سو فرمانبازگشاییتمامقهوهخانهها را صادر نمود و از سویدیگر میرزایآشتیانیرا در انتخابیکیاز ایندو کار مختار کرد: کشیدنقلیانیا خروجاز دارالخلافه(تهران). آشتیانیبیدرنگترکتهرانرا بر مخالفتبا حکممیرزایشیرازیترجیحداد و آمادةحرکتشد (اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۷ش، صـ۲۲۴؛ عباسمیرزا قاجار، صـ۱۸۶؛ اعظامقدسی، ج، صـ۴۴).در سومجمادیالا´خرة۱۳۰۹، مردمپساز آگاهیاز تصمیممیرزایآشتیانیمبنیبر خروجاز دارالخلافه، در منزلوی، در محلةسنگلج، اجتماعکردند و از آنجا بهسمتمیدانارگو کاخگلستانرفتند. زنانپیشاپیشمردان، خطاببهشاهفریاد میزدند و نگرانیخود را نسبتبهبیرونکردنعلما از شهر اعلامو تأکید میکردند کهدولتقصد دارد دینآنها را از بینببرد تا فرنگیانبر مردمسلطهیابند. پیشرویمردم، دربار را وحشتزدهکرد و کوششکامرانمیرزا نایبالسلطنهبرایآرامکردنمردمحاصلینداشت. او بهنیابتاز شاهوعدهمیداد که«فرنگیها را بیرونمیکنیم» و از آنبالاتر دستخطشاهخطاببهویبود: «امتیاز داخلهرا کهبرداشتهبودیم، حالامتیاز از خارجهرا همبرداشتیمو مردممجبور در کشیدنقلیاننیستند تا حکماز جنابمیرزایشیرازیبرسد» (اصفهانیکربلایی، صبهبعد؛ رجوع کنید بهبرایگزارشمستند از آشفتگیو وحشت شاهو درباریانبهسبباجتماعمردمرجوع کنید به فووریه، صـ۲۳۹). بینتیجهماندنوعدهها سببشد کهمحمدعلیخانمعیننظامفرمانتیراندازیصادر کند، در اینتیراندازیعدهایکشتهشدند. گفتنیاستکهمعیننظامابتدا بهفوجسربازانتبریزیدستور تیراندازیداد و چونآناننافرمانیکردند، سربازانمخصوصنایبالسلطنه، معروفبه«بیپدران»، را مأمور تیراندازیبهمردمکرد (اصفهانیکربلایی، ص ۱۷۵). بهگزارشکاساگوفسکی(ص ۱۸۹ـ ۱۹۰)، فرماندهبریگاد قزاقدر ۱۳۱۲ـ۱۳۲۱/ ۱۸۹۴ـ ۱۹۰۳، فرماندهانروسیقزاقنیز بهاشارةسفارتروس، از فرمانناصرالدینشاهمبنیبر دفاعاز شهر سر باز زدند. اینگزارش، بویژهبا توجهبهاینکهکاساگوفسکیچهار سالبعد از واقعهبهایرانآمد و مستقیماً از موضوعمطّلعنبود، مورد مناقشهقرار گرفتهاست. شاه، عبداللّهخانوالیرا نزد میرزایآشتیانیفرستاد تا نظر ویرا جویا شود و میرزا اعلامکرد کهمقصود علما و مردم، برداشتنانحصار از داخلو خارجو کوتاهکردندستخارجیاستو شاهکهپیشتر در یادداشتیبرایامینالسلطاناز آشتیانیبا زشتییاد کردهبود ( رجوع کنید به نامههایتاریخی، ص ۸۳)، ناگزیر دستخطیبراینایبالسلطنهصادر نمود و لغو کاملامتیاز را اعلامکرد، ولیشورشیانآرامنگرفتند و عزلامینالسلطانــ کهاز نظر آنانحامیامتیاز بود ــ و لغو تمامقراردادهاییرا کهبا خارجیانمنعقد شدهبود، خواستار شدند (اصفهانیکربلایی، صـ۱۷۳؛ عباسمیرزا قاجار، ص ۱۸۶).سرانجامشاهدر پنجمجمادیالا´خرة۱۳۰۹ برای اطمینانبیشتر در دستخطیبهامینالسلطان، لغو کاملامتیاز را اعلامکرد تا ویبهآگاهیعلما و مردمبرساند. چند تناز علما جداگانه، برایمیرزایشیرازیتلگرامفرستادند، اما ویبرایحصولاطمیناناز قطعیبودنِ تصمیمدولت، در نامهایبهمیرزایآشتیانیتصریحکرد: «چونتلگرافدر اینوقتمحلاعتماد نیستانتظار میرود ویبهخطخود تصریحکند کهاختصاص(انحصار تنباکو) بالکلّیهاز داخلهو خارجه، بهحسبواقع، از ایرانمرتفع، و دستاجانبرا از اینعملبالمرّهقطعنمودهاند». شاهبرایجلباعتماد مردمو علما، بهارنستین(مدیر کمپانی) دستور داد تا رسماً اطلاعیهایمبنیبر لغو انحصار منتشر نماید.علما بهصدقاعلانهایدولتو فسخامتیاز اطمینانیافتند و برایپایاندادنبهانتظار مردمو برقراریآرامشدر جامعه، در ۲۵ جمادیالا´خرة۱۳۰۹ ــ بهاستناد تلگراممیرزایشیرازیبهشیخفضلاللّهنوریدر مورد اجازةاستعمالدخانیاتدر صورتالغایامتیاز ــ پایانحکمتحریمرا اعلامکردند. بعلاوه،تلگرامدوممیرزایشیرازیبهآشتیانینیز متضمنرفعتحریمبود، ویاز آشتیانیخواستکهاز «کیفیت لاجی»کهاولیایدولت«در اینبابمتصدیمیشوند» اطلاعکافیبهدستآورد تا «گرفتاریجدیدیبرایدینو دولتدستندهد... و دیگر اجانبامیدیدر مملکتایراننداشتهباشند» (اصفهانیکربلایی، صـ۲۰۱؛ اعتمادالسلطنه، ۱۳۵۰ش، ص؛ ناظمالاسلامکرمانی، صـ۴۱، ۴۴).پساز لغو امتیاز مجادلاتزیادیدر بابپرداختغرامتدرگرفت. علما و برخیرجالدولتمعتقد بودند کهغرامترا باید کسانیبدهند کهاز کمپانیرشوهگرفتهاند (فووریه، صـ۲۳۳). در اینمیانامینالسلطانو نایبالسلطنهبرایکتمانرشوهگیریخود، بهرئیسکمپانیاطمیناندادند کهاگر رشوهگیریآنها را بروز ندهد، منافعویرا تأمینکنند و مانعاز خسارتاو شوند. ارنستینمدعیبود کهامتیاز را بهمبلغ۰۰۰ ، ۶۰ لیرهاز تالبوتخریداریو مبلغ۰۰۰ ، ۴۴۰ لیرههمهزینهکردهاستو دولتباید تمامیاینمبلغرا بپردازد (عباسمیرزا قاجار، صـ۱۸۹). میزانخسارتپساز مذاکراتطولانی۰۰۰ ، ۵۰۰ لیرهتعیینشد. روسها تمایلزیادیبهپرداختوامبهدولتایرانداشتند، ولیدر پیمخالفتانگلیسیها کههمچنانخواهانحفظموقعیتخود بودند، وزیر مختار انگلیسبدوناطلاعکمپانیقرارداد پرداختواماز سویبانکشاهنشاهیایرانرا با دولتایرانمنعقد کرد و بدینترتیببانکمتعهد پرداختمبلغ۰۰۰ ، ۵۰۰ لیرهبهکمپانیشد و دولتایرانبازپرداختآنرا طیچهلسالدر چهلقسطبا بهرة۶%، برعهدهگرفت. طبقمادّةپنجمقرارداد، درآمد گمرکبنادر خلیجفارس، بوشهر، بندرعباس، بندرلنگهو شیراز بهعنوانضَمانبازپرداختاینوامتعیینشد (کاظمزاده، صـ۲۵۳) و اولینوامایراناز دولتخارجیشکلگرفت.بهگفتةمورگانشوستر (ص) تنها سودیکهاز امتیاز تنباکو عاید ایران شد، ۰۰۰ ، ۳۰ لیرهخسارتسالانهاز سود وامبود کهبر ذمةملتنهادهشد. سیدجمالالدیناسدآبادیدر نامةمعروفشبهنام«الحجّةالبالغة» ( رجوع کنید به جمالالدیناسدآبادی، ص)، نسبتبهاینقرارداد وامهشدار داد و آنرا «بدبختیدیگری» دانستکهشاهبر بدبختیهایگذشتهاشافزودهاست. در برابر، برخیمورخاندر مقامدفاعاز واگذاریچنینامتیازیبرآمدهو آنرا اقدامیمثبتاز سویشاهو اتابکبرایجلبسرمایههایخارجیتلقیکردهو نهضتتحریمتنباکو را قیامیتحریکشدهو کورکورانهخواندهاند ( رجوع کنید به صفائی، ج ۲، ص ۶۷ـ ۶۸). با اینهمه، بنا بهتحلیلنشریاتانگلیسی، حاصلامتیاز تنباکو انزجار ملتایراناز انگلیسو خللدر اعتباریبود کهآناناز زمانسر جانملکمدر اینکشور کسبکردهبودند (سازماناسناد ملیایران، سند ش ۲۹۶۰۰۰۷۰۹، فیشش ۰۰۰۱۰۷۰۹).نهضتتحریمتنباکو بهسببویژگیهایبارز آنمحلتوجهمورخانو وقایعنویسانو نمایندگانو مأمورانخارجیمقیمایرانقرار گرفتهو بسیاریاز جزئیاتآنثبتشدهاست. محققانغیرایرانینیز در مطالعةتاریخدو قرناخیر در ایران، اینجنبشرا از جهاتگوناگونتحلیلکردهاند. برخیاز جنبههایایننهضت، نظیر حضور زناندر صحنةمبارزه، بویژهبا انگیزةدفاعدینیو بیگانهستیزی، براینخستینبار در تاریخایرانبهوقوعپیوست. از همان ابتدا مقاومتآناندر برابر بیگانهو پذیرشفراخوانعلما برایمقاومتبهطور شایستهایمشهود بود و در اعتراضمردمدر سومجمادیالا´خرهبهحمایتاز میرزایآشتیانینمود بیشترییافت. در اعتراضیکهپساز تبعید فالاسیریدر شیراز صورتگرفتو عدهایکشتهشدند، دو تناز کشتگانزنبودند. در تبریز نیز زنیبهنامزینبپاشا رهبریزنانرا در اعتراضبهامتیاز تنباکو برعهدهداشت(برایاطلاعاتبیشتر رجوع کنید به زنجانی، صبهبعد؛ براون، ص؛ طاهرزادهبهزاد، ص). نکاتدیگریکهبدان توجهشده، بدینقرار است: همگانیبودننهضتو اتحاد گروهها و اصنافمختلف، از بازرگانانو متجددانو علما و دیگران، در اجرایحکمتحریمو تبعیتاز میرزایشیرازیکهدر مقاماتدولتیو دربار نیز تأثیر گذاشت؛ امتناعسربازاناز تیراندازیبهسویمعترضان؛ وجود انگیزةقویِ مذهبیدر مقابلهبا استیلایبیگانهو بهتباهیکشیدهشدندینمردم؛ پیوند و همدلیعلما در مواجههبا تهدیدها و ترفندهایدولتیانو تأکید آنانبر ضرورتالتزامبهاحکامدینو رعایتحکممرجع تقلید (برایپاسخ«رئیسشیخیةکرمان» بهپیروانشدر بارةاجرایحکمتحریمرجوع کنید بهناظمالاسلامکرمانی، ج، ص؛ برایسایر موارد رجوع کنید به اعظامقدسی، ج ۱، ص ۴۳؛ کدی، ص ۱، ۸۲؛ عباسمیرزاقاجار، صـ۱۸۴، ۱۸۷). از همهمهمتر آنکه، نهضتتنباکو در تاریخمعاصر ایراننخستینحرکتگستردةموفقیتآمیز در برابر قدرتمطلقحکومتبود و پانزدهسال بعد، نهضتمشروطیتاز آننشئتگرفت.

منابع: فریدونآدمیت، اندیشةترقیو حکومتقانونعصر سپهسالار ، تهران۱۳۵۶ش؛ همو، شورشبر امتیازنامةرژی: تحلیلسیاسی، تهران۱۳۶۰ش؛ اسناد سیاسیدورانقاجاریه، تألیفابراهیمصفائی، تهران۱۳۴۶ش؛ حسینبنعلیاصفهانیکربلایی، تاریخدخانیه، یا، تاریخوقایعتحریمتنباکو ، چاپرسولجعفریان، قم۱۳۷۷ش؛ محمدحسنبنعلیاعتمادالسلطنه، خلسهمشهور به خوابنامه، چاپمحمود کتیرائی، تهران۱۳۵۷ش؛ همو، روزنامةخاطراتاعتمادالسلطنه، چاپایرجافشار، تهران۱۳۵۰ش؛ حسناعظامقدسی، خاطراتمن، یا، روشنشدنتاریخصد ساله، تهران۱۳۴۹ش؛ غلامحسینافضلالملک، کراسهالمعی، نسخةخطیکتابخانةشمارة۱ مجلسشورایاسلامی، ش۱۵۱۶؛ حامد الگار، دینو دولتدر ایران: نقشعالماندر دورةقاجار، ترجمةابوالقاسمسری، تهران۱۳۶۹ش؛ مهرابامیری، زندگیسیاسیاتابکاعظم، تهران۱۳۴۶ش؛ امین؛ علیبنمحمد امینالدوله، خاطراتسیاسیمیرزا علیخانامینالدوله، چاپحافظفرمانفرمائیان، ] تهران[ ۱۳۴۱ش؛ ادوارد گرانویلبراون، انقلابایران، ترجمهو حواشیاحمد پژوه، تهران۱۳۳۸ش؛ بریتانیا. وزارتامور خارجه، ترجمةگزیدهایاز: اسناد وزارتخارجةانگلیسدر بارةسیدجمالالدیناسدآبادی، بهکوششهادیخسروشاهی، تهران۱۳۷۹ش؛ ابراهیمتیموری، تحریمتنباکو: اولینمقاومتمنفیدر ایران، تهران۱۳۶۱ش؛ محمدرضا جلالینائینی، هند در یکنگاه، تهران۱۳۷۵ش؛ جمالالدیناسدآبادی، نامهها و اسناد سیاسیـ تاریخی، تهیه، تنظیم، تحقیقو ترجمههادیخسروشاهی، تهران۱۳۷۹ش؛ فیلیپخوریحتی، شرقنزدیکدر تاریخ: یکسرگذشتپنجهزار ساله، ترجمةقمر آریان، تهران۱۳۵۰ش؛ یحییدولتآبادی، حیاتیحیی، تهران۱۳۶۲ش؛ محمدرضا زنجانی، تحریمتنباکو ، تهران۱۳۳۳ش؛ محمدعلیبنمحمدرضا سیاح، خاطراتحاجسیاح، یا، دورةخوفو وحشت، چاپحمید سیاحو سیفاللّهگلگار، تهران۱۳۵۹ش؛ ویلیاممورگانشوستر، اختناقایران، ترجمةابوالحسنموسویشوشتری، تهران۱۳۵۱ش؛ ابراهیمصفائی، رهبرانمشروطه، ج، تهران ۱۳۶۳ش؛ کریمطاهرزادهبهزاد، قیامآذربایجاندر انقلابمشروطیتایران، تهران۱۳۳۴ش؛ عباسمیرزا قاجار (ملکآرا)، شرححالعباس میرزا ملکآراء: برادر ناصرالدینشاه، چاپعبدالحسیننوائی، تهران۱۳۶۱ش؛ ژوانسفووریه، سهسالدر دربار ایران، ترجمةعباساقبالآشتیانی، تهران۱۳۶۳ش؛ ولادیمیر آندرییویچکاساگوفسکی، خاطراتکلنلکاساکوفسکی، ترجمةعباسقلیجلی، تهران۱۳۵۵ش؛ فیروز کاظمزاده، روسو انگلیسدر ایران۱۸۶۴ـ۱۹۱۴ ، پژوهشیدر بارة امپریالیسم، ترجمةمنوچهر امیری، تهران۱۳۵۴ش؛ نیکیکدی، تحریمتنباکو در ایران، ترجمةشاهرخقائممقامی، تهران۱۳۵۶ش؛ جرجناتانیلکرزن، ایرانو مسئلهایران، ترجمهعلیجواهرکلام، تهران۱۳۴۷ش؛ احمد کسروی، تاریخمشروطهایران، تهران۱۳۶۳ش؛ محمد گلبن، «چند سند در بارةسیدجمالالدین»، در یادنامةعلاّ مةامینی: مجموعهمقالاتتحقیقی، بهاهتمامجعفر شهیدیو محمدرضا حکیمی، تهران۱۳۶۱ش؛ آنکاترینسواینلمتون، ایرانعصر قاجار ، ترجمةسیمینفصیحی، تهران۱۳۷۵ش؛ ذبیحاللّهمحلاتی، مآثر الکبراء فیتاریخالسامراء ، نجف۱۳۶۸؛ عبداللّهمستوفی، شرحزندگانیمن، یا، تاریخاجتماعیواداریدورةقاجاریه، تهران۱۳۶۰ش؛ دوستعلیمعیرالممالک، یادداشتهاییاز زندگانیخصوصیناصرالدینشاه، تهران۱۳۶۲ش؛ هما ناطق، بازرگاناندر داد و ستد با بانکشاهیو رژیتنباکو ، تهران۱۳۷۳ش؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخبیداریایرانیان، چاپعلیاکبر سعیدیسیرجانی، تهران۱۳۶۲ش؛ نامههایتاریخی، تألیفو تحقیقاز ابراهیمصفائی، ] بیجا، ? ۱۳۴۸ش[ ؛ محمد نهاوندیان، پیکار پیروز تنباکو ، تهران۱۳۵۷ش.

نظر شما
مولفان
پروین قدسی زاد ,
گروه
رده موضوعی
جلد 6
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده