بابارکن الدین شیرازی

معرف

عارف‌ قرن‌ هشتم‌.
متن

بابارکن الدین شیرازی، مسعودبنعبدالله، عارف قرن هشتم. اصلاً از مردم بیضای فارس بود و بدین سبب برخی از منابع نسبت «بیضاوی» را هم به لقب او افزودهاند. جابری انصاری (ص 325) نسبت «انصاری» را برای بابارکنالدین ذکر کرده و او را از خاندان جابری انصاری شمرده است و برخی از مؤلفان متأخر، به تبع او، آن را تکرار کردهاند (قمی، ص 116؛ مدرس، ج 1، ص 213)؛ ولی این نسبت که در منابع قدیم ذکری از آن نیست پایهای ندارد. بابارکنالدین در عرفان از شاگردان کمالالدین عبدالرزاق* کاشانی (متوفی 736) و داود قیصری* (متوفی 751) و نعمان خوارزمی بود، ودر طریقت به سلسلۀ سهروردیه انتساب داشت. در اصفهان میزیست و در همانجا در 26 ربیع الاول 769 درگذشت.

مهمترین اثر او شرحی است فارسی بر فصوص الحکم ابن عربی* که آن را به تشویق استادش نعمان خوارزمی در سالهای 739ـ743 تألیف کرد و نصوص الخصوص فی ترجمة الفصوص نامید (بخش نخست این کتاب، مشتمل بر سه فصل، به کوشش رجبعلی مظلومی در 1359 ش در تهران به چاپ رسیده است). کتاب دیگری نیز به نام معلوم الخصوص من مفهوم الفصوص داشته که در زمان تألیفِ نصوص الخصوص ناتمام بوده (رکنالدین شیرازی، ص 338)، ولی در فهارس و کتابشناسیها به آن اشارهای نشده است. به گفتۀ شیخ آذری در جواهر الاسرار، بابارکن الدین رسالهای نیز به نام قلندریه داشته است که امروز از آن نشانی در دست نیست (اقبال، ص 46). اثر دیگر او شرح التائیة الکبری از ابنالفارض* (متوفی 632) است به نام کشف الضّر فی نظم الدّر که نسخی از آن موجود است (حاجیخلیفه، ج 1، ص 266؛ منزوی، ج 2، ص 1319). به فارسی نیز شعر میسروده و نمونههایی از آن در نصوص الخصوص آمده است.

بابارکنالدین نه تنها در هنگام حیات مورد احترام همگان بود، پس از مرگ نیز از روحانیت او استمداد میجستند و قبرش همواره زیارتگاه خاص و عام بوده است. شیخ بهاءالدین عاملی (متوفی 1030) به بابا رکنالدین معتقد بوده و شاگردش محمدتقی مجلسی اول (متوفی 1070) در مشیخۀ شرح من لایحضره الفقیه داستان کرامت آمیزی دربارۀ مزار بابارکنالدین و شیخ بهاءالدین نقل کرده است (خوانساری، ج 7، ص 78؛ معصوم علیشاه، ج 1، ص 261؛ گزی برخواری، ص 43ـ44).

آرامگاه بابارکنالدین، که از آثار تاریخی اصفهان است، در دورۀ مغول ساخته شده است و بعداً در زمان شاه عباس اول صفوی، احتمالاً در 1019 یا 1029 (و نه 1039 چنانکه اشتباهاً در کتیبه آمده است)، مرمّتی در آن به عمل آمد و ایوان کاشیکاری و صحن بدان افزوده شد. در زمان شاه سلطان حسین صفوی (1112) نیز تعمیرات و تزییناتی در بقعه انجام شد. پس از آن در قرن سیزدهم برخی معتقدان در آن مرمّتهایی کردند. گنبد آرامگاه هرمی کثیرالاضلاعِ دوازده ترک است. بامی که گنبد روی آن ساخته شده هفت گوشه است و بنا روی پنج پایه قرار دارد. قبر بابارکن الدین در زیر گنبد در صُفه یا ایوان کوچکی در سمت چپِ درِ ورودی قرار دارد و از مرمر یکپارچه به شکل مکعب مستطیل ساخته شده است. عناوین و القاب و تاریخ وفات او در بالای قبر، بر قطعه سنگی مرمرین به خط ثلث نوشته شده است (هنرفر، ص 494). بابارکنالدین نخستین دانشمند معروفی است که در قبرستان تخت فولاد دفن شده است، ازینرو در قدیم تا چندی پیش از صفویه آنجا را «قبرستان بابارکن الدین» مینامیدند (همان، ص 493).

منابع: این مقاله عمدتاً تلخیصی است از تحقیق جلالالدین همایی با عنوان «بابارکن الدین شیرازی متوفی 769 که در بقعۀ تاریخی اصفهان مدفون است» که در نامۀ مینوی گرد آوردۀ حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران 1350 ش، ص 480-510 به چاپ رسیده است. برای مآخذ دیگر← عباس اقبال، «بابارکنالدین و قبر او»، یادگار، سال 2، ش 4 (آذر 1324 ش)، ص 42-46؛ مسعودبنعبدالله بابارکن الدین شیرازی، نصوص الخصوص فی ترجمة الفصوص: شرح فصوص الحکم محیالدین عربی، چاپ رجبعلی مظلومی، تهران 1359 ش؛ محمد حسن جابری انصاری، تاریخ اصفهان وری؛ مصطفیبن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، بیروت 1410/1990؛ محمدباقربن زین العابدین خوانساری، روضات الجنات فیاحوال العلماء و السادات، چاپ اسدالله اسماعیلیان، قم 1390-1392؛ عباس قمی، هدیة الاحباب، تهران 1363 ش؛ عبدالکریمبنمهدی گزی برخواری، تذکرة القبور، چاپ ناصر باقری بید هندی، قم 1371 ش؛ محمد علی مدرس، ریحانة الادب، تهران 1369 ش؛ محمدمعصومبن زینالعابدین معصوم علیشاه، طرائقالحقایق، چاپ محمد جعفر محجوب، تهران 1339ـ1345 ش؛ احمد منزوی، فهرست نسخههای خطی فارسی، ج 2، تهران 1349 ش؛ لطفالله هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان 1344 ش، ص 495-500.

/ احمد طاهری عراقی /

نظر شما
مولفان
احمد طاهری عراقی ,
گروه
فلسفه ,
رده موضوعی
جلد 1
تاریخ 1375
وضعیت چاپ
  • چاپ شده