زهراوی ، ابوالقاسم

معرف

پزشك اهل اندلس در قرن چهارم.
متن

زَهراوى، ابوالقاسم خلفبن عباس، پزشك اهل اندلس در قرن چهارم. دانستهها درباره زندگى زهراوى بسيار اندك است. براساس شهرت او به زهراوى، مىدانيم كه در شهر الزهرا در نزديكى قُرطُبه (امروزه كوردوبا[۱] در جنوب اسپانيا) زاده شد. نام زهراوى در زبانهاى اروپايى به صورتهاى گوناگونى ضبط شدهاست، ازجمله Bucasis, Albucasis, Abulcasis (سزگين[۲] ، ۱۹۶۷، ج ۳، ص ۳۲۳ـ۳۲۴) كه همگى آنها ضبطهاى مختلفى از كنيه اوست. اعقاب او گروهى از انصار بودند كه از مدينه به اندلس مهاجرت كرده بودند (زندگينامه علمى دانشوران[۳] ، ذيل مادّه). نزديكترين منبع به زمان زندگى او نوشتههاى ابومحمدعلىبن احمدبن سعيد، مشهور به ابنحزم (متوفى ۴۵۶)، بوده كه يگانه اثر باقيمانده از زهراوى، التصريف لِمن عجز عن التأليف ( ادامه مقاله)، در حوزه پزشكى را بسيار ستودهاست ( ابنحزم، ص ۱۸). ديگر آگاهيها درباره زندگى زهراوى كمابيش تكرار همان نوشتههاى ابنحزم درباره اهميت كتاب التصريف و نيز بعضى دادههاى مبهم درباره زندگى اوست، ازجمله وفاتش بعد از ۴۰۰ در اندلس (← حُمَيْدى، ج ۱، ص ۳۲۵؛ ابنبَشْكُوال، ج ۱، ص ۱۴۸؛ ضَبّى، ص ۲۷۱؛ ذهبى، حوادث و وفيات ۴۰۱ـ۴۱۰ه .، ص ۲۲۲). در اين ميان، نوشتههاى لئوى افريقايى[۴] (متوفى ۹۵۷/۱۵۵۲) درباره زهراوى حاوى اطلاعات تكميلى ديگرى است، ازجمله اينكه زهراوى ۱۰۱ سال زندگى كرده و پزشك خاص منصورباللّه بودهاست (د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه؛ هوتينگر[۵] ، ص ۲۵۶). بهنظر مىرسد منصور باللّه همان ابنابىعامر منصور، وزير هشام دوم و حاكم اندلس (حك : ۳۶۸ـ۳۹۲) باشد (براى گزارشى درباره زندگى و فعاليتهاى سياسى او ← ابنعذارى، ج ۲، ص ۲۵۱ـ۳۰۱). گزارشهاى ديگر درباره زهراوى تقريبآ همگى معطوف به اهميت آراى او در پزشكى و تحتتأثير تأليف كتاب التصريف است ( ابنبشكوال، همانجا؛ ابنابىاُصَيبعه، ج ۲، ص ۵۲؛ صَفَدى، ج ۱۳، ص۳۷۰؛ مَقَّرى، ج ۲، ص ۱۷۵). در منابع، به دو تن از كسانى كه احتمالا شاگرد زهراوى بودهاند اشاره شدهاست: عبدالرحمانبن محمدبن عبدالكبيربن يحيىبن وافِد لَخمى، مشهور به ابنوافد* (پزشك و داروساز اندلسى، متوفى ۴۶۷؛ ← ابناَبّار، ج ۳، ص ۱۳) و احمدبن يحيىبن سُمَيق قرطبى، مشهور به ابنسميق (نويسنده و پزشك اندلسى، متوفى ۴۵۱؛ ← ابنبشكوال، همانجا). بهگفته زهراوى در ابتداى كتاب التصريف (ج ۱، ص ۲ـ۳)، اين كتاب براى استفاده همه افراد جامعه، اعم از مرد و زن و عام و خاص، تأليف شدهاست. كتاب مشتملبر سى مقاله است (براى گزارشى درباره عنوان مقالات كتاب ← خطّابى، ج ۱، ص ۱۲۹ـ۱۳۱)، اما مىتوان ساختار كل كتاب را به چهار بخش تقسيم كرد. نخست، مقاله اول كتاب كه شامل كلياتى درباره دانش پزشكى و نيز علت نامگذارى كتاب و غرض مؤلف از تأليف آن است. دومين بخش، مقاله دوم كتاب است كه به موضوع بيمارىشناسى و طبقهبندى بيماريها در دانش پزشكى دوره اسلامى اختصاص دارد. زهراوى، در اين مقاله، در وصف مجموعه وسيعى از بيماريهاى بدن انسان، ابتدا به بيماريهاى بدن از سر تا پا و سپس به بيماريهاى زنان، كودكان، بزرگسالان، بيماريهاى مفاصل، بيماريهايى كه بهسبب عوامل خارج از بدن حادث مىشوند، ازجمله جراحات و شكستگيها و مسموميتها، و نيز بيماريهاى پوستى پرداختهاست. آخرين موضوع اين مقاله درباره انواع تبهاست. سومين بخش كتاب مقالههاى سوم تا بيستونهم را شامل مىشود كه زهراوى در اين مقالات به موضوع داروشناسى و شرح مجموعه وسيعى از داروها ازجمله انواع پادزهرها، مسهلها، شربتها، سَفوف (گردها)، قرصها و مرهمها پرداختهاست. چهارمين بخش كتاب (كه التصريف را از همه كتابهاى پيش و پس از آن در پزشكى دوره اسلامى متمايز مىسازد) مقاله سىام آن مشتمل بر سه باب است و بهطور كامل به موضوع كارهاى درمانى با دست (= العمل باليد، زهراوى، ج ۲، ص ۴۶۱)، در مقابل درمانهاى دارويى، اختصاص دارد. او در باب اول به مجموعهاى از درمانها شامل داغكردن (=كَىّ)، در باب دوم به درمان از طريق شكافتن (= بَطّ) و روشهاى جراحى، و در باب سوم به درمان شكستگيها (= جَبر) پرداختهاست. در اين بخش از كتاب، استفاده زهراوى از تصويرهاى مجموعه وسيعى از ابزارهاى داغ كردن، شكافتن و جراحى و انواع وسايل درمان شكستگيها بههمراه توضيحات منحصربهفرد است. البته تعداد اين تصاوير در دستنويسهاى مختلف كتاب متفاوت است. در يگانه چاپ كامل كتاب (بهصورت چاپ عكسى از روى دستنويسى از قرن دهم)، اين اثر مشتمل بر ۱۹۸ تصوير ساده و مركّب است. در پى ترجمه مقاله سىام به لاتين، در قرون وسطا، تصاوير متن عربى كتاب در پزشكى اروپايى رواج يافت ( ادامه مقاله). زهراوى در التصريف از آثار و آراى مجموعه وسيعى از پزشكان پيش از خود، شامل پزشكان يونانى و دوره اسلامى، سود جستهاست، ازجمله ديوسكوريدس*[۶] ( زهراوى، ج ۱، ص ۳۰۷)، بقراط* (همان، ج ۱، ص ۵۴)، اقريطُن/ اقريطون (همان، ج ۲، ص ۱۸۴) و جالينوس*، همگى از پزشكان يونانى، كه بيشترين ارجاع او به جالينوس و يازده عنوان از آثارش ازجمله الادوية المركبة (همان، ج ۱، ص ۵۳۶) بودهاست؛ و از پزشكان دوره اسلامى، ابنجَزّار* (← همان، ج ۱، ص ۳۹۹، ۴۳۲، ۴۶۲ـ۴۶۳) و مجموعهاى از هفت كتاب او ازجمله فىالباه (همان، ج ۱، ص ۴۹۶)، ابوزكريا يوحنابن ماسَوَيه/ ابنماسويه* (همان، ج ۱، ص۴۰۰، ۴۰۲) و پنج كتاب او ازجمله فى الاسهال (همان، ج ۱، ص۵۸۰)، اسحاقبن سليمان اسرائيلى* (همان، ج ۱، ص ۳۵۹) و كتاب الحُمَّيات او (همان، ج ۱، ص ۳۶۴). بيشترين ارجاع زهراوى به پزشك تقريبآ همعصرش، محمدبن زكريا رازى* (← همان، ج ۱، ص ۲۸۲، ۳۶۹، ۴۱۴، ۴۴۴)، و مجموعهاى از ده كتاب او ازجمله تقاسيمالعلل (يا التقسيم و التشجير؛ همان، ج ۲، ص ۱۰۸) و الجُدَرى و الحَصْبه (همان، ج ۱، ص ۵۱۵) است. بااينحال، نقلقولهاى زهراوى از بُولُس* اجانيطى[۷] (پزشك يونانى) بيش از همه مورد توجه قرار گرفتهاست و روش كلى درمانهاى زهراوى را همانند روش بولس دانستهاند ( واندايك[۸] ، ج ۱، ص ۲۲۰؛ اولمان[۹] ، ص۱۵۰؛ براى گزارشى از دستاوردهاى زهراوى در پزشكى زندگينامه علمى دانشوران، همانجا؛ براى فهرستى از پزشكان اسلامى اندلس از قرن دهم تا دوازدهم ← خطّابى، ج ۱، ص ۳۹ـ۸۲؛ براى گزارشى درباره تأثير زهراوى در تكوين پزشكى دوره اسلامى در اندلس و گزارشى از مهمترين منابع التصريف و نوآوريهاى جراحى زهراوى ← همان، ج ۱، ص ۱۱۳ـ۱۲۸). از التصريف، دستنويسهاى بسيارى باقى ماندهاست (براى گزارشى از اين دستنويسها در خارج از ايران ← سزگين، ۱۹۶۷، ج ۳، ص ۳۲۴ـ۳۲۵؛ براى گزارشى از دستنويسهاى موجود در ايران ← فهرستواره مشترك نسخههاى خطى پزشكى، ص ۳۶۲ـ۳۶۳). در اين ميان، در موارد متعددى، كتابى با نامهاى عقاقير، اَعمارالعقاقير و اَعمار الادوية المفردة به وى نسبت داده شدهاست (← حائرى، ج ۱۹، ص ۱۸۸ـ۱۸۹؛ درايتى، ج ۲، ص۵۰ـ۵۱؛ فهرستواره مشترك نسخههاى خطى پزشكى، همانجا)، اما همه آنها شامل بخشى از مقاله ۲۹ التصريف ( زهراوى، ج ۲، ص ۴۵۴ـ۴۵۶) با موضوع مدت زمان پايدارى اثر درمانى داروها هستند. همچنين، دستنويس مقاله سىام، در قالب رسالهاى جدا با عنوان كتاب فى الجراحة معرفى شدهاست (← دانشپژوه و علمى انوارى، ج ۱، ص ۲۴۱). بهجز چاپ عكسى از متن كامل كتاب التصريف (فرانكفورت ۱۹۸۶، ۲ج)، چاپهاى ديگر كتاب، شامل بخش يا بخشهايى از آن (ازجمله، چاپ سنگى لكهنو ۱۳۲۶، فقط مقاله سىام و چاپ صبحى محمود حمامى، كويت ۲۰۰۴ شامل مقالههاى اول و دوم) است. افزونبراين، كهنترين چاپ از متن عربى بخشى از كتاب، چاپ مقاله سىام بههمراه ترجمه لاتين ژرار كرمونايى/ گراردوس كرمونايى[۱۰] (متوفى ۵۸۳/۱۱۸۷؛ ← ادامه مقاله) است كه چنينگ[۱۱] آن را در ۱۱۹۲/۱۷۷۸ منتشر كردهاست (درباره اين چاپ ← كولانت[۱۲] ، بخش ۱، ص ۳۷۴). بهجز ترجمههاى لاتين اين كتاب (← ادامه مقاله)، ترجمههاى كتاب التصريف ازجمله شامل ترجمه تركى و فارسى مقاله سىام است. ترجمه تركى آن را به نام جراحية ايلخانية (يا جراحية خانية)، در قرن نهم، شرفالدينبن علىبن الياس آماسى متطبب، مشهور به صابونچىاوغلو، انجام دادهاست. او، علاوهبر ترجمه متن مقاله سىام، در مواردى بعضى دادهها درباره جراحى را براساس دانش خود به متن افزودهاست. او همچنين، علاوه بر تصاوير متن اصلى، بعضى تصاوير كارهاى درمانى با دست را به كتاب افزودهاست (براى گزارشى درباره اين ترجمه ← ششن و همكاران، ص ۲۷۴ـ۲۷۵؛ >تاريخ ادبيات علوم پزشكى در دوره عثمانى<[۱۳] ، ج ۱، ص ۵۶ـ۵۸). مهدى محقق نيز آن را با عنوان جراحى و ابزارهاى آن: ترجمه فارسى بخش سىام از كتاب التصريف لمن عجز عن التأليف (چاپ اول، تهران ۱۳۷۴ش) به فارسى ترجمه كردهاست. لكلر[۱۴] مقاله سىام را در ۱۲۷۷/۱۸۶۱ به فرانسه[۱۵] ترجمه كردهاست (تجديدچاپ بهوسيله فؤاد سزگين، مجموعه >طب اسلامى<[۱۶] ، ج ۳۶، فرانكفورت ۱۹۹۶). ترجمه انگليسى[۱۷] همين مقاله را اسپنيك[۱۸] و جفرى لوئيس[۱۹] در ۱۳۵۲ش/۱۹۷۳ در لندن انجام دادهاند (براى گزارشى درباره ترجمههاى اروپايى جديد از مقالههاى مختلف كتاب التصريف آرويده كامبرا[۲۰] ، ص ۱۲۳ـ۱۳۸). كهنترين ترجمه لاتين از مقاله سىام متعلق به قرون وسطا و از ژرار كرمونايى* است. اين ترجمه به همراه تصاويرى كه از روى ترجمه متن عربى به اروپا انتقال يافت، تأثير زيادى در آشنايى اروپاييها با پزشكى دوره اسلامى گذاشت (براى گزارشى درباره چگونگى راهيافتن تصاوير، محتوا و كيفيت آنها در ترجمه لاتين بههمراه نمونههايى از تصاوير كتاب در متن لاتين زوتهوف[۲۱] ، بخش ۲، ص ۱۶ـ۹۷). اين ترجمه، بههمراه متنى درباره جراحى، تأليف پزشك فرانسوى، گى دو شولياك[۲۲] (متوفى ۷۷۲/۱۳۷۰)، چندينبار در اروپا بهچاپ رسيد. همراهى ترجمه ژرار با متن شولياك بيش از هرچيز تأثيرپذيرى او را از اين متن ژرار نشان مىدهد (براى گزارشى درباره چاپهاى اين دو متن كريواتسى[۲۳] ، ص ۳؛ پوينتر[۲۴] ، ص ۵۹؛ استيلول[۲۵] ، ص ۸۳). مقاله ۲۸ در موضوع دارو و داروشناسى را نيز سيمون جنووايى[۲۶] و آبراهام تورتوسايى[۲۷] به لاتين ترجمه كردند و بارها در قرون وسطا بهچاپ رسيدهاست (براى آگاهى درباره چاپهاى اين كتاب ← اسلر[۲۸] ، ص ۴۳، ۱۰۹؛ براى گزارشى درباره تأثيرپذيرى مجموعهاى از پزشكان قرون وسطاى اروپا از دستاوردهاى پزشكى زهراوى ← اولمان، ص ۱۵۱). پژوهشهاى متعددى درباره زهراوى، بهويژه كتاب التصريف، صورت گرفته و بخشهاى مختلف كتاب بررسى شدهاست (براى گزارشى درباره پژوهشهاى انجامشده درباره زهراوى و كتاب او ← عبيد[۲۹] ، ص ۸۹ـ۹۰؛ د.اسلام، همانجا؛ مجموعه مقالات نوشتهشده به زبانهاى اروپايى در اين خصوص را سزگين در جلدهاى ۳۶ و ۳۷ مجموعه >طب اسلامى<، فرانكفورت ۱۹۹۶، تجديدچاپ كردهاست). برخى وسايل جراحى در مقاله سىام را سزگين در نمايشگاهى با استفاده از دانش و مواد امروزى بازسازى كردهاست (براى گزارش و تصاوير اين مجموعه بازسازىشده ← سزگين، ۲۰۰۴، ج ۴، ص ۳۶ـ۹۴؛ نيز ← جراح/ جراحى*، بخش ۳). گزارشى از نُوَيْرى (ج ۱۲، ص ۱۲۲ـ۱۴۱)، كه مشتملبر نقلقولهايى از زهراوى درباره ساختن عطرهاست، احتمال وجود كتاب ديگرى از زهراوى، بهجز التصريف، را قوّت مىبخشد. اين عبارتها و نقلقولهاى نويرى، بهرغم برخى مشابهتهاى ساختارى و موضوعى با آراى زهراوى در برخى قسمتهاى التصريف، عينآ نقلقولهاى التصريف نيستند. از ديگر سو، كمابيش نقلقولهايى درباره ابوالقاسم خلفبن عباس نَهراوى (بهاحتمال، زهراوى) و انتساب كتابى در موضوع كشاورزى به او وجود دارد (ميلياس باليكروسا[۳۰] ، ص ۹۸)، اين كتاب همانند آثار مهم ديگر در اين زمينه، ازجمله آثار ابنعَوّام* (گياهشناس اندلسى) و ابوعمر احمدبن محمدبن حَجّاج اشبيلى بودهاست (همان، ص ۸۷ـ۱۰۵). اصل عربى آن تاكنون بهدست نيامده، اما ترجمه اسپانيايى آن در دسترس است. سامسو[۳۱] و ورنت خينس[۳۲] ، با فرض اينكه نهراوى شكل تصحيفشده نام زهراوى است، بر اين باورند كه زهراوى با تأليف اين اثر (علاوه بر دانش پزشكى) منشأ توليد آثار علمى در زمينه كشاورزى در اندلس نيز بودهاست (ص۱۴۰ـ۱۴۱).


منابع : ابناَبّار، التكملة لكتاب الصلة، چاپ عبدالسلام هراس، بيروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ ابنابىاُصَيبعه، كتاب عيون الانباء فى طبقات الاطباء، چاپ امرؤالقيسبن طحان ]آوگوست مولر[، كونيگسبرگ و قاهره ۱۲۹۹/۱۸۸۲، چاپ افست انگلستان ۱۹۷۲؛ ابنبَشْكُوال، كتاب الصلة فى تاريخ علماءالاندلس: ذيل كتاب تاريخ ابنالفرضى، چاپ صلاحالدين هوارى، ج ۱، صيدا ۱۴۲۳/۲۰۰۳؛ ابنحزم، رسالة ابىمحمد ابنحزم فى فضائلالاندلس، در فضائلالاندلس و اهلها، چاپ صلاحالدين منجد، ]بيروت[: دارالكتاب الجديد، ]بىتا.[؛ ابنعذارى، البيان المُغرِب فى اخبار الاندلس و المَغرِب، ج ۲، چاپ ژ.س. كولن و ا. لوى ـ پرووانسال، بيروت ۱۹۸۳؛ عبدالحسين حائرى، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى، ج ۱۹، تهران ۱۳۵۰ش؛ محمدبن فتوح حُمَيْدى، جَذوَةُالمقتبس فى تاريخ علماءالاندلس، چاپ ابراهيم ابيارى، قاهره ۱۴۱۰/۱۹۸۹؛ محمد عربى خطّابى، الطب و الاطباء فى الاندلس الاسلامية: دراسة و تراجم و نصوص، بيروت ۱۹۸۸؛ محمدتقى دانشپژوه و بهاءالدين علمى انوارى، فهرست كتابهاى خطى كتابخانه مجلس سنا، ج ۱، تهران ]بىتا.[؛ مصطفى درايتى، فهرستواره دستنوشتهاى ايران (دنا)، تهران ۱۳۸۹ش؛ محمدبن احمد ذهبى، تاريخالاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفيات ۴۰۱ـ۴۱۰ه .، بيروت ۱۴۱۷/۱۹۹۷؛ خلفبن عباس زهراوى، التصريف لمن عجز عن التأليف، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه سليمانيه استانبول، مجموعه بشيرآغا، ش ۵۰۲، چاپ فؤاد سزگين، فرانكفورت ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ رمضان ششن، جميل آقپنار، و جواد ايزگى، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى باللغات العربية و التركية و الفارسية فى مكتبات تركيا، استانبول ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ صَفَدى؛ احمدبن يحيى ضَبّى، كتاب بغيةالملتمس فى تاريخ رجال اهلالاندلس، مادريد ۱۸۸۴؛ فهرستواره مشترك نسخههاى خطى پزشكى و علوم وابسته در كتابخانههاى ايران، بهكوشش محمدرضا شمس اردكانى و ديگران، تهران: سبزآرنگ، ۱۳۸۷ش؛ احمدبن محمد مَقَّرى، نفحالطيب، چاپ احسان عباس، بيروت ۱۳۸۸/۱۹۶۸؛ احمدبن عبدالوهاب نُوَيْرى، نهايةالارب فى فنون ادب، ج ۱۲، ]چاپ احمد زين[، قاهره ۱۴۲۸/۲۰۰۷؛ ادوارد واندايك، كتاب اكتفاء القنوع با هو مطبوع، چاپ محمدعلى ببلاوى، مصر ۱۳۱۳/۱۸۹۶، چاپ افست قم ۱۴۰۹؛


 


L. M. Arvide Cambra, "Al-Zahr¦ aw¦ ây el kit¦ab al-Ta¤sr¦ if", Revista del Instituto Egipcio de Estudios Islámicos en Madrid = Majallat al-Ma’had al-Mi¤sr¦ i li-l-Dir¦asa¦ t al-Isl¦am¦ iya f¦ i Madr¦ id, vol. ۲۹ (۱۹۹۷); Ludwig Choulant, Geschichte und Literatur der älteren Medicin, pt.۱, Leipzig ۱۸۴۱; Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner’s Sons, ۱۹۸۱, s.v. "Al-Zahr¦ aw¦ â, Abu’l-Qa¦ sim Khalaf ibn ‘Abba¦ s" (by Sami Hamarneh); R.Y. Ebied, Bibliography of mediaeval A rabic and Jewish medicine and allied sciences, London ۱۹۷۱; EI۲, s.v. "Al-Zahr¦ aw¦ â, Abu’l K¤ ¦asim _K_h_alaf b. al-‘Abba¦ s" (by Emilie Savage-Smith); Johann Heinrich Hottinger, Bibliothecarius quadripartitus, Tiguri ۱۶۶۴; Peter Krivatsy, A catalogue of incunabula and sixteenth century printed books in the National Library of Medicine, first supplement, Bethesda, Maryland ۱۹۷۱; José Maria Millás Vallicrosa, "Aportaciones para el estudio de la obra agronómica de Ibn H¤ ayª yª ¦ayª [H¤ a_d_j_d_j¦a_d_j ] y de Abu¦ -l-Jayr", A l-A ndalus, vol.۲۰, no.۱ (۱۹۵۵); William Oslar, Incunabula medica: a study of the earliest printed medical books, ۱۴۶۷-۱۴۸۰, [Oxford] ۱۹۲۳; Osmanli tibbi bilimler literatürü tarihi, ed. Ekmeleddin Iè hsanog§ lu et al., Iè stanbul; IRCICA, ۲۰۰۸; F.N.L. Poynter, A catalogue of incunabula in the Wellcome Historical Medical Library, London ۱۹۵۴; Jolio Samsó and Juan Vernet Ginés, "Panorama de la ciencia Andalusi en el siglo XI", A ctas de las Jornadas de Cultura A rabe e Islámica, vol.۱ (۱۹۷۸); Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ۱۹۶۷- ; idem, Science et technique en Islam, tr. Farid Benfeghoul, Frankfurt am Main ۲۰۰۴; Margaret Bingham Stillwell, The awakening interest in science during the first century of printing: ۱۴۵۰-۱۵۵۰, NewYork ۱۹۷۰; Karl Sudhoff, Beiträge zur Geschichte der Chirurgie im Mittelalter: graphische und textliche Untersuchungen in mittelalterlichen Handschriften, pt.۲, Leipzig ۱۹۱۸; Manfred Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden ۱۹۷۰.


/ فريد قاسملو /


۱. Cordova ۲. Sezgin ۳. Dictionary of scientific biography ۴. Leo Africanus ۵. Hottinger ۶. Dioscorides ۷. Paul of Aegina ۸. Edward Van Dyck ۹. Ullmann ۱۰. Gerardus Cremonensis ۱۱. J. Channing ۱۲. Choulant ۱۳. Osmanli tibbi bilimler literatürü tarihi ۱۴. Leclerc ۱۵. La chirugie d’Abulcasis ۱۶. Islamic medicine ۱۷. Albucasis on surgery and instruments ۱۸. Martin S. Spink ۱۹. Geoffrey Lewis ۲۰. Arvide Cambra ۲۱. Sudhoff ۲۲. Gay de Chauliac ۲۳. Krivatsy ۲۴. Poynter ۲۵. Stillwell ۲۶. Simon of Genoa ۲۷. Abraham of Tortosa ۲۸. Oslar ۲۹. Ebied ۳۰. Millás Vallicrosa ۳۱. Samsó ۳۲. Vernet Ginés


 
نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده