زنیان

معرف

ميوه گياه Ammi c./Carum c.) Trachyspermum copticum) با مصارف دارويى و ادويه‌اى.
متن


 



زِنيان (نانخواه)، ميوه گياه Trachyspermum copticum (Ammi c./Carum c.) با مصارف دارويى و ادويهاى. اين گياه متعلق به تيره چتريان، يكساله، پهنك برگهاى آن منقسم به بريدگيهاى نازك، داراى گلهاى سفيد مجتمع بهصورت چتر   مركّب و ميوه كوچك بيضوى قهوهاى مايل به زرد و معطر است. اين گياه خودرو در افريقا، برخى كشورهاى مديترانهاى، مصر، اتيوپى، عراق، افغانستان، پاكستان، هند و اكثر نقاط ايران مىرويد و در نواحى مختلف پرورش مىيابد (زرگرى، ج ۲، ص ۵۱۶، ۵۱۸؛ دايماك[۱] و همكاران، ج ۲، ص ۱۱۶، ۱۱۸ـ۱۱۹؛ رشينگر[۲] ، ص ۳۳۸؛ بتانونى، ص ۳۵۲؛ پيكرزگيل[۳] ، ص ۱۵۶؛ بمبر[۴] ، ص ۳۹۲). ديوسكوريدس[۵] (ص ۲۶۸) آن را با نامهاى اامى ammi) يا (ami، كومينون ايثيوبيقون يا كمونالرطانى، باسليقون يا  كمون ملوكى آوردهاست (نيز ← ابوريحان بيرونى، ص ۶۰۰؛ ابنميمون، ص ۲۸، ش ۲۵۹). به شيرازى آن را زنيان خواندهاند ( انصارى شيرازى، ص۴۳۰). ديگر شكلهاى آن زينيان (حكيم مؤمن، ص ۲۵۲) و زينان است و به هندى آن را اَجْواين/ اَجُوان (عقيلى علوى خراسانى، ص ۸۶۲) ناميدهاند. در پارسى، نغز خالان/ خوالان و نيز نانخواه گفته شده و واژه نانخواه به عربى نيز راه يافتهاست (← ابوريحان بيرونى، همانجا؛ انطاكى، ج ۱، ص ۳۷۳). در عربى، اندلسيها بهصورت محرّف، آن را نانخه، نانوخيه، نانخاه و به سريانى التينيا گويند (← ابنابيطار، ۱۲۹۱، ج ۴، ص ۱۷۳؛ همو، ۱۹۸۹، ص ۲۳۳، ش ۵۸). اين گياه با نام Ptychotis ajowan در آثار نويسندگان اروپايى اخير در بخش مواد دارويى هند آمدهاست (دايماك و همكاران، ج ۲، ص ۱۱۷). مايرهوف[۶] در شرح اسماءالعقار ابنميمون (ترجمه فرانسوى، ص ۱۲۶ـ۱۲۷، ش ۲۵۹، توضيحات مايرهوف) نانخواه را مركّب از دو واژه «نان» و «خواه» به معناى آنچه نان مىخواهد (لازم دارد)، مىداند. آنندراج آن را تخمى خوشبو، هضمكننده و اشتهاآور دانستهاست كه بر روى نان مىريزند (شاد، ذيل «زنيان»، «زينان»، «زينيان»، «نانخه» و «نانخواه»). ديوسكوريدس (همانجا) طبع زنيان را گرم و خشك و آن را براى دلپيچه، سوزش ادرار و خونمردگى زير چشم، مفيد و آن را پادزهر جانوران گزنده دانستهاست. زنيان مُدرّ بول (رازى، ج ۲۱، ص ۶۰۵، به نقل از جالينوس) است و با بَلَسان*، براى دفع رطوبت معده، پاككردن اندامهاى باطن و نيز براى كسى كه سمّ خورده و با انگبين براى ازبينبردن نوعى تب سودمند است (هروى، ص ۶۲، ۱۴۱، ۳۳۰). زنيان در عين خشكانندگى، نرمكننده است و در داروهاى بَهَق و بَرَص* بهكار مىرود. معجونش با عسل پاككننده لكههاى سياهخونى است و در درمان ناراحتيهاى سينه، تهوع، دفع سنگ، پاككردن كليهها و مثانه، تسكين درد و پيچ روده و رفع نفخ و تبهاى كهنه، كارآمد و براى كبد و معده سرد مفيد است (ابنسينا، ج ۱، كتاب ۲، ص ۶۲۳). زنيان بازدارنده تهوع بلغمى و بازكننده گرفتگيها و هضمكننده دانسته شدهاست (جرجانى، ص ۵۹۵). همچنين براى رفع ورمها مفيد و چكاندن آب آن در چشم ازبينبرنده خون بسته (← انصارى شيرازى، ص۴۳۰ـ۴۳۱) و همراه با عسل براى درمان كرم و حبالقرع مفيد است (غسّانى، ص ۱۸۵ـ ۱۸۶). به نوشته انطاكى (همانجا)، زنيان سوزاننده رطوبات لزج معده است و براى سكسكه، فلج، رعشه و سختى كبد و طحال، و با عسل براى سردمزاجان و با سكنجبين براى افراد گرممزاج، مفيد است. خوردن آن گرممزاجان را به سردرد مبتلا مىكند و مصلح آن گشنيز است. مدرّ شير و عرق است و براى رفع عادات افيون و بيماريهاى عصبى سودمند و چكاندن آن در گوش براى درمان سنگينى گوش كارآمد است (حكيم مؤمن، همانجا). استسقا را درمان مىكند و قوّت آن تا چهار سال باقى مىماند (عقيلى علوى خراسانى، ص ۸۶۲ـ۸۶۳). در منابع جديد نيز زنيان عمدتآ تقويتكننده، ضدعفونىكننده و خلطآور و بنابراين مفيد براى برونشيت دانسته شده و استفاده از آن براى مقابله با وبا توصيه شدهاست (← شليمر[۷] ، ص۵۱۰؛ زرگرى، ج ۲، ص ۵۱۸؛ دايماك و همكاران، همانجا؛ آئينهچى، ص ۱۰۴۴؛ بمبر، همانجا؛ پيكرزگيل، ص ۱۵۶ـ۱۵۷؛ براى تركيبات شيميايى ← زرگرى، ج ۲، ص ۵۱۶ـ۵۱۸؛ دايماك و همكاران، ج ۲، ص ۱۱۸؛ بتانونى، ص ۳۵۳؛ پيكرزگيل، همانجا). زنيان از سبزيهايى است كه در تهيه برخى انواع ترشى و كاچى نيز بهكار مىرود (آشپزباشى، ص ۶۱، ۶۵، ۶۷، ۸۲). در هند ميوه اين گياه ادويه شاخص در تهيه غذاهاى تند، ترشيجات و آشاميدنيهاست (پيكرزگيل، ص ۱۵۶). هنگام تهيه نانهاى خانگى روى خمير نان پاشيده و از آن عرقيات دارويى تهيه مىشود (مظلومزاده، ص ۷۶، ۲۵۵). درباره خواص زنيان احاديثى از معصومين عليهمالسلام ذكر شدهاست. ازجمله آن را هضمكننده، مقوى معده، ازبينبرنده بلغم، مانع لقوه و تقويتكننده بينايى دانستهاند (طبرِسى، ص ۲۱۴، ۲۱۸ـ۲۱۹).



منابع : علىاكبربن مهدى آشپزباشى، سفره اطعمه، چاپ عكسى تهران ۱۳۵۳ش؛ يعقوب آئينهچى، مفردات پزشكى و گياهان داروئى ايران، تهران ۱۳۶۵ش؛ ابنبيطار، تفسير كتاب دياسقوريدوس فى الادوية المفردة، چاپ ابراهيمبن مراد، بيروت ۱۹۸۹؛ همو، الجامع لِمفردات الادوية و الاغذية، بولاق ۱۲۹۱، چاپ افست بغداد ]بىتا.[؛ ابنسينا؛ ابنميمون، شرح اسماءالعقّار، ]متن، همراه با ترجمه فرانسوى و شرحِ [ماكس مايرهوف، قاهره ۱۹۴۰؛ ابوريحان بيرونى، كتاب الصيدنة فى الطب، چاپ عباس زرياب، تهران ۱۳۷۰ش؛ علىبن حسين انصارى شيرازى، اختيارات بديعى (قسمت مفردات)، چاپ محمدتقى مير، تهران ۱۳۷۱ش؛ داوودبن عمر انطاكى، تذكرة اولىالالباب ]و [الجامعللعجب و العُجاب، ]قاهره[ ۱۴۱۶/۱۹۹۶؛ كمالالدين حسن بتانونى، اسرارالتداوى بالعقار بين العلم الحديث و العطار، كويت ۱۹۹۴؛ اسماعيلبن حسين (حسن) جرجانى، كتاب الاغراض الطبية و المباحث العلائية، عكس نسخه مكتوب در سال ۷۸۹ هجرى محفوظ در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، تهران ۱۳۴۵ش؛ محمدمؤمنبن محمدزمان حكيم مؤمن، تحفه حكيم مؤمن، چاپ سنگى تهران ۱۲۷۷، چاپ افست ۱۳۷۸؛ پدانيوس ديوسكوريدس، هيولىالطب فى الحشائش و السموم، ترجمة اِصْطِفَنبن بَسيل و اصلاححنينبن اسحاق، چاپ سزار ا. دوبلر و الياس تِرِس، تطوان ۱۹۵۲؛ محمدبن زكريا رازى، كتاب الحاوى فىالطب، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۴ـ۱۳۹۳/ ۱۹۵۵ـ۱۹۷۳؛ على زرگرى، گياهان داروئى، ج ۲، تهران ۱۳۶۷ش؛ محمدپادشاهبن غلام محيىالدين شاد، آنندراج: فرهنگ جامع فارسى، چاپ محمد دبيرسياقى، تهران ۱۳۶۳ش؛ حسنبن فضل طبرِسى، مكارمالاخلاق، چاپ علاءالدين علوى طالقانى، كربلا ]بىتا.[؛ محمدحسينبن محمدهادى عقيلى علوى خراسانى، مخزنالادويه، كلكته ۱۸۴۴، چاپ افست تهران ۱۳۷۱ش؛   ابوالقاسمبن محمد غسّانى، حديقةالازهار فى ماهية العُشب و العَقّار، چاپ محمد عربى خطّابى، بيروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ محمدمهدى مظلومزاده، آشپزى در فرهنگ مردم كازرون، تهران ۱۳۸۳ش؛ موفقبن على هروى، الابنية عن حقايقالادوية، تصحيح احمد بهمنيار، چاپ حسين محبوبى اردكانى، تهران ۱۳۷۱ش؛



Charles Jemes Bamber, Plants of Punjab, Lahore ۱۹۱۶; William Dymock, C.J. Warden, and David Hooper, Pharmacographia Indica, London ۱۸۹۰-۱۸۹۳, repr. Karachi ۱۹۷۲; Barbara Pickersgill, "Spices", in The Cultural history of plants, ed. Ghillean Prance & Mark Nesbitt, New York: Routlege, ۲۰۰۵; Karl Heinz Rechinger, Umbelliferae (Flora Iranica, ed. K. H. Rechinger, no. ۱۶۲), Graz ۱۹۸۷; J. L. Schlimmer, Terminologie médico-pharmaceutique et anthropologique: française-persane, Litho. ed., Tehran ۱۸۷۴, typo.repr. ۱۹۷۰.



/ مرضيه كاظمى / 



۱. Dymock ۲. Rechinger ۳. Pickersgill ۴. Bamber ۵. Pedanius Dioscorides ۶. Meyerhof ۷. Schlimmer



 


نظر شما
مولفان
مرضیه کاظمی ,
گروه
ادبیات و زبان ها , تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده