زنجانی ، میرزا محمد باقر

معرف

فقيه امامى قرن چهاردهم و مدرّس ممتاز فقه و اصول.
متن

زنجانى، ميرزامحمدباقر، فقيه امامى قرن چهاردهم و مدرّس ممتاز فقه و اصول. نام او محمدباقر و لقبش جمالالدين است (← احمدى ابهرى، ص 269؛ نجومى، 1364ش، ص 6؛ همو، 1379ش، ص 83)، ولى گاهى او را باقر خواندهاند (← آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 1، ص 226؛ احمدى ابهرى، ص 361). محمدباقر در 1312 در زنجان بهدنيا آمد و به تشويق پدرش محمدمهدى، كه از تاجران متدين زنجان بود، به تحصيل علوم دينى روى آورد (آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ احمدى ابهرى، ص 269؛ نجومى، 1379ش، همانجا). او در زادگاهش ادبيات را از برادرش محمدحسن زنجانى (خطيب و شاعر)، متخلص به سعيد، و متون فقه و اصول را از عالمان حوزه علميه زنجان فراگرفت و مدتى هم در درس خارج اصول شركت كرد. برخى از استادان او در زنجان عبارتاند از: زينالعابدين زنجانى (متوفى 1348؛ از شاگردان مبرّز آخوند خراسانى و استاد برجسته كفايةالاصول در زنجان، كه ميرزاباقر زنجانى بر تأثير او در شكلگيرى آراى علمى خود تأكيد داشتهاست)، ميرزاعبدالرحيم طارمى زنجانى، عبدالكريم خوئينى زنجانى* و ميرزاابراهيم فلكى رياضى زنجانى. ميرزاباقر در حدود 24سالگى همه درسهاى مذكور را بهاتمام رساند و خود از مدرّسان جوان حوزه علميه زنجان شد و به تدريس متون فقه و اصول پرداخت (احمدى ابهرى، ص 269ـ270، 361؛ نجومى، 1379ش، همانجا؛ نيز ← نجومى، 1364ش، همانجا). زنجانى در 1338 به نجف مهاجرت كرد و تا پايان عمر در همانجا سكنا گزيد. او در مدرسه وسطاى آخوند خراسانى ساكن شد و نزد عالمان ممتاز حوزه نجف به ادامه تحصيل در دروس اجتهادى (درس خارج) پرداخت (آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ همو، 1403، ج 4، ص 371؛ احمدى ابهرى، ص 270؛ نجومى، 1379ش، ص 83ـ84، 87ـ89). به گفته مرتضى نجومى (1379ش، ص 84)، زنجانى در اوايل حضورش در عتبات، مقارن با اواخر حيات ميرزامحمدتقى شيرازى*، به كربلا رفت و مدتى در درس خارج فقه او درباره مبحث وقف شركت كرد. مهمترين و اصلىترين استاد زنجانى، ميرزامحمدحسين نائينى* (متوفى 1315ش) بود كه زنجانى از ابتداى ورود به نجف، در درسهاى خارج فقه و اصول وى شركت كرد و تا پايان عمرِ نائينى از شاگردان ممتاز و اصحاب خاص او بهشمار مىرفت. زنجانى تقريرات درسهاى فقه و اصول نائينى را نوشت (← ادامه مقاله) و در 1313ش، از او اجازه اجتهاد دريافت كرد. زنجانى مدتى نيز در درس خارج سيدابوالحسن اصفهانى*، آقاضياءالدين عراقى* و اسماعيل محلاتى* شركت كرد (آقابزرگ طهرانى، 1404؛ احمدى ابهرى، همانجاها؛ نجومى، 1379ش، ص 84، 87؛ نيز ← انصارى، ص 467). زنجانى از ابتداى حضورش در نجف و شركت در دروس عالى، خود به تدريس متون عالى فقه و اصول (رسائل، مكاسب و كفايه) پرداخت و حوزه درسش پررونق شد و از مدرّسان ممتاز اين دروس بهشمار آمد. او پس از اتمام تحصيلات عالى، به تدريس خارج فقه و اصول پرداخت. درسهاى او در مسجد طوسى نجف برگزار مىشد (احمدى ابهرى، ص 270ـ271؛ نيز ← آقابزرگ طهرانى، 1404، همانجا؛ امينى، ج 2، ص 642) و از درسهاى مشهور و طراز اول نجف بهشمار مىرفت. او در تبيين و تقرير مطالب درسى توانايى و تسلط بسيار داشت و مباحثى تحقيقى و عميق ارائه مىكرد. شركتكنندگان در درسهاى او هرچند پرشمار نبودند، ولى اغلب اهل تحقيق و تتبع بودند (← امينى، همانجا؛ نجومى، 1364ش، ص 6؛ همو، 1379ش، ص 85). زنجانى شاگردان محقق بسيارى تربيت كرد (← امينى، همانجا)، كه شمارى از آنان كه بعدها از عالمان و فقيهان نامدار و مراجع تقليد حوزههاى علميه شدند عبارتاند از: سيدمحمد روحانى*، سيدمحمد شاهرودى، سيديوسف حكيم، سيدمرتضى نجومى* كرمانشاهى، سيدابراهيم موسوى زنجانى (مشهور به احمدى ابهرى؛ مؤلف تاريخ زنجان)، محمدتقى جواهرى، سيداحمد فهرى، كاظم تبريزى، حسين وحيد خراسانى، محمداسحاق فيّاض، سيدمحمدعلى قاضى طباطبايى*، محيىالدين مامقانى، سيدمحمدحسين بادكوبهاى (احمدى ابهرى، ص 271ـ274)، احمدبن ابىالحسن حسينى اشكورى، نورالدينبن حامد واعظى سبزوارى كاظمى (حسينى اشكورى، ج 1، ص 99، ج 4، ص 31) و مصطفى خمينى* (← خمينى، ص 20، 56؛ براى شمارى ديگر از شاگردان او ← احمدى ابهرى، همانجا). زنجانى در 1353ش در نجف درگذشت. پيكر او پس از تشييعى باشكوه در حرم امامعلىعليهالسلام در مقبره شيخالشريعه اصفهانى به خاك سپرده شد. براى زنجانى فضائل و ويژگيهايى فراوان برشمرده شده و فردى پرهيزكار، متواضع، سليمالنفس، شوخطبع، دقيقالنظر و داراى ذهنى وقّاد معرفى شدهاست (← امينى، همانجا؛ نجومى، 1379ش، ص 85، 89ـ90). منابع براى زنجانى آثارى گوناگون برشمردهاند كه هيچيك از آنها بهچاپ نرسيده، و شاگردش احمدى ابهرى (ص 274)، برخى از آثار او را نيازمند تهذيب و تنقيح دانستهاست. تقريرات درسهاى ميرزاى نائينى مشتمل بر دوره كامل اصول فقه و مباحث فقهى طهارت، صلات، بيع و خيارات و نيز قواعدى چون نفى ضرر (لاضرر) و «مَنْ مَلَك» ازجمله آثار اوست (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 4، ص 371؛ همو، 1404، همانجا). شمارى ديگر از آثار زنجانى، كه حاشيه يا شرحِ او بر آثار عالمان پيشين است، عبارتاند از: حاشيه بر دو اثر مهم شيخمرتضى انصارى*، فرائدالاصول مشهور به رسائل* و مكاسب* (از مبحث بيع تا پايان مبحث خيارات)؛ حاشيه بر كفايةالاصول* اثر آخوند ملامحمدكاظم خراسانى* (آقابزرگ طهرانى، 1404، همانجا؛ همو، 1403، ج 4، ص 371، ج 6، ص 154، 187، 217)؛ حاشيه بر رساله اللباس المشكوك اثر استادش نائينى (احمدى ابهرى، همانجا؛ نجومى، 1379ش، ص 84)؛ حاشيه بر مصباح الفقيه اثر حاجآقارضا همدانى* و حاشيه بر العروة الوثقى* اثر فتوايىِ سيدمحمدكاظم طباطبايى يزدى* (امينى، همانجا)، بهويژه شرح 65 مسئله از مسائل باب «خِلَل صلاة» العروة الوثقى و رسالههايى درباره مباحث حج، نكاح، اجاره، مضاربه و شركت كه بهمنزله شرح استدلالى بر العروة الوثقى معرفى شدهاند (← احمدى ابهرى؛ نجومى، 1379ش، همانجاها). زنجانى در دورههاى متأخر تدريس، مطالب درس خود را مىنوشت كه حاصل آن شمارى از آثار اوست، ازجمله رسالههايى در قواعد فقهىِ «تجاوز و فراغ» و «لاتُعاد» (برگرفته از حديث مشهور لاتُعادُ الصَّلاةُ اِلّا مِن خَمسَةٍ الطَّهوُرِ و الوَقتِ و القِبلَةِ و الرُّكوعِ و السُّجُود از امامباقر عليهالسلام) و رسالهاى استدلالى درباره فروع علم اجمالى و مهمتر از همه، تأليف مستقل او در اصول فقه با عنوان تنقيحالقواعد (احمدى ابهرى، همانجا؛ نجومى، 1364ش، ص 7؛ همو، 1379ش، ص 84ـ 85)، كه آقابزرگ طهرانى (1403، ج 4، ص 371، 464؛ 1404، همانجا) بخش مباحث الفاظ آن را به خط مؤلف ديده و گزارش كردهاست. زنجانى همچنين اثرى كشكولمانند درباره مسائل گوناگون نوشت (احمدى ابهرى؛ امينى؛ نجومى، 1364ش، همانجاها؛ براى آثار ديگر زنجانى ← احمدى ابهرى؛ نجومى، 1379ش، همانجاها). برخى از شاگردان زنجانى نيز تقريرات درسهاى فقه و اصول او را نوشتند. تحريرالاصول در اصول فقه اثر سيدمحمد شاهرودى (چاپ نجف 1384 ← فضلى، ص 90ـ 91) و بخش فقهىِ احسن التقريرات اثر سيدابراهيم موسوى ابهرى زنجانى از جمله اين آثار است (آقابزرگ طهرانى، 1403، ج 26، ص 31).

منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيفالشيعة، چاپ علىنقى منزوى و احمد منزوى، بيروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام الشيعة: نقباء البشر فى القرن الرابع عشر، قسم 1ـ4، مشهد 1404؛ ابراهيم احمدى ابهرى، تاريخ زنجان: علماء و دانشمندان، تهران ]1352ش[؛ محمدهادى امينى، معجم رجال الفكر و الادب فى النجف خلال الف عام، ]نجف[ 1413/1992؛ مرتضى انصارى، زندگانى و شخصيت شيخ انصارى قدس سره، قم 1373ش؛ احمد حسينى اشكورى، تراجم الرجال، قم 1422؛ مصطفى خمينى، دروس الاعلام و نقدها، در مصطفى خمينى، ولاية الفقيه، العوائد و الفوائد، دروس الاعلام و نقدها، تهران 1418؛ عبدالهادى فضلى، اصول البحث، قم ?]1410/ 1990[؛ مرتضى نجومى، «استاد نجومى سرآمد ثلثنويسان» (مصاحبه)، كيهان فرهنگى، سال 2، ش 2 (ارديبهشت 1364)؛ همو، كيمياى هستى: زندگينامه خودنوشت، به اهتمام محمدعلى سلطانى، تهران 1379ش.

/ محمد رئيسزاده /

نظر شما
مولفان
محمد رئیس زاده ,
گروه
فقه وحقوق ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده