زمين(۱)، جرمى كه در نجوم دوره اسلامى مركز عالم پنداشته مى شد و در قرآن، به مثابه يكى از آيات و آفريده هاى خداوندى و زيستگاه انسان از آن ياد شده است. در احاديث نيز مضامين گوناگونى درباره زمين آمده است.
۱) در تاريخ علم. در نجوم دوره اسلامى، به تبع نجوم بطلميوسى، زمين جرمى در مركز عالم تصور مى شد. واژه زمين در پهلوى به صورت زَميگ (مكنزى[۱] ، ذيل "Zam¦âg")، زميك/ ژميك/ دميك (فره وشى، ذيل واژه) و در اوستايى به صورت زِم (بهرامى، دفتر۲، ص ۵۹۱) آمده است. پيشينه آگاهى از كروى بودن زمين به يونان باستان بازمى گردد. به نظر مى رسد فيثاغورس*[۲] (متوفى ۴۹۶ يا ۴۹۵ق م) از اين موضوع آگاه بوده است ( ← دراير[۳] ، ص ۳۸)، باوجوداين ثاوفِرَسطس*[۴] (متوفى ۲۸۸ق م) كشف كرويت زمين را به پارمنيدس[۵] (قرن پنجم پيش از ميلاد) نسبت داده است. همچنين پارمنيدس را نخستين كسى دانسته اند كه زمين را متشكل از پنج لايه مى دانست و معتقد بود شكل زمين بايد مانند شكل لايه هاى متحدالمركز احاطه كننده آن باشد و به اين ترتيب نظريه نظام افلاك متحدالمركز را مطرح كرد كه در تاريخ نجوم بسيار تأثيرگذار بود. افزون بر فيلسوفان و منجمان، سياحان و دريانوردان نيز به دورِ قطبى[۶] بودن برخى ستاره ها از ديد ناظر نيمكره شمالى توجه كرده و براساس رؤيت ناپذيرى ستاره اى روشن در يونان باوجود رؤيت پذيرى آن بر فراز افق در ناحيه اى ديگر و نيز تغيير يكنواخت ارتفاع ستاره اى معيّن هنگام حركت به سوى شمال يا جنوب به كرويت زمين پى برده بودند ( ← همان، ص ۲۰-۲۱). ارسطو[۷] نخستين كسى بود كه به گونه اى روشمند، با استدلالهاى هندسى، فلسفى، و به ويژه طبيعى، كرويت زمين را ثابت كرد، اما او موضوع شكل زمين را از مسائل مورد اختلاف ميان فيلسوفان باستان دانسته است ( ← ادامه مقاله). برخى زمين را پهن و طبل مانند ( ← ارسطو، ص ۲۲۳) يا، براساس نظريه اى منسوب به طالس ملطى*[۸] (متوفى ۵۴۸ يا ۵۴۹ ق م)، شناور بر آب دانسته اند ( ← همان، ص ۲۲۵؛ براى آگاهى از باورها درباره جايگاه زمين و ارتباط آنها با زلزله ← زلزله*). ارسطو با هر دو نظريه مذكور مخالف بوده و دلايلى بر نادرستى آنها بيان كرده است ( ← همان، ص ۲۲۳-۲۲۷). او (ص ۲۵۳)، براى اثبات كرويت زمين، علاوه بر استدلال فلسفى، از استدلالهاى رصدى، ازجمله دايره اى بودن سايه زمين در ماه گرفتگيها استفاده كرده است. بطلميوس*[۹] (سده دوم ميلادى؛ ص ۴۰ـ۴۱) نيز با دلايلى چون هم زمان نبودن طلوع و غروب اجرام آسمانى در افقهاى مختلف و اختلاف زمانى وقوع پديده هاى نجومى هم زمان (مثل خسوف) در طولهاى جغرافيايى مختلف، كرويت زمين را ثابت كرده و امكان وجود اشكال ديگرى چون مقعر، مسطح يا استوانه اى را براى زمين با استدلال رد كرده است. نمايان شدن تدريجى كشتيهاى شناور در دريا از دوردست ــچنان كه ابتدا بالاترين نقطه دكل آنها و با نزديك ترشدن آنها به ناظر، به تدريج قسمتهاى پايين تر آشكار مى شودــ از ديگر دلايل پيشينيان در اثبات كرويت زمين بود (ابن سينا، ۱۴۰۵، ج ۲، فن ۴، ص۲۰ـ۲۱؛ نيز ← نالينو[۱۰] ، ص ۲۶۴ـ۲۶۵). مسئله ديگر، حركت يا سكون زمين بود. در يونان باستان، همه فيلسوفانِ معتقد به تناهىِ آسمان جايگاه زمين را ثابت و در مركز عالم مى دانستند، اما فيثاغوريان با اين عقيده مخالف بودند. برخى از ديگر فيلسوفان زمين را در مركز جهان و گرد محورى گذرنده از دو قطب آسمان، در نوسان، مى دانستند ( ← ارسطو، ص ۲۱۷ـ۲۲۱). از ميان هنديان، اَرجَبهَد[۱۱] (اواخر قرن پنجم ميلادى) نيز به گردش زمين حول محور خودش معتقد بوده است ( ← نالينو، ص۲۵۱). آناكسيماندروس[۱۲] / انكسيمندروس* (متوفى حـ ۵۴۷ق م) معتقد بود به جهت مشاهده نشدن اختلاف منظر در موضع ستاره ها، زمين در مركز عالم ساكن است، اما ارسطو اين استدلال را رد كرده است ( ← ارسطو، ص ۲۳۵). آناكسيمنس[۱۳] (متوفى ۵۲۵ق م)، آناكساگوراس[۱۴] / انكساغورس* (متوفى ۴۲۸ق م) و ذيمقراطيس*[۱۵] (متوفى ح ۳۷۰ق م) علت سكون زمين را پهن بودن آن مى دانستند ( ← همان، ص ۲۲۷ـ ۲۲۹). امپدوكلس[۱۶] / انباذقلس* (متوفى ۴۳۵ يا ۴۳۲ق م) و پيروانش معتقد بودند حركت دورانى آسمان بر گرد زمين با سرعتى نسبتآ زياد انجام مى شود كه مانع حركت زمين است ( ← همان، ص ۲۳۱ـ۲۳۳). هيكتاس[۱۷] (قرن پنجم پيش از ميلاد)، از فيلسوفان مكتب فيثاغورس، به حركت زمين حول محورش ( ← دراير، ص ۴۹، ۳۱۱) و هراكليدس[۱۸] (قرن چهارم پيش از ميلاد) به ساكن بودن كره آسمان، حركت وضعى زمين و گردش انتقالى آن در دايره اى بر گرد مركز عالم معتقد بودند ( ← هيث[۱۹] ، ص ۲۵۴ـ۲۵۵). آريستارخوس[۲۰] (قرن سوم پيش از ميلاد) اعتقاد هراكليدس درباره حركت وضعى زمين را پى گرفت، اما درباره حركت انتقالى آن معتقد بود خورشيد در ميان ستاره ها قرار دارد و زمين بر دايره اى گرد آن حركت مى كند ( ← همان، ص ۳۰۴ـ۳۰۵). او براى اثبات نظريه خود از برهانهاى محاسباتى ناظر بر اندازه خورشيد، ماه و زمين و فاصله آنها از يكديگر استفاده كرد ( ← همان، ص ۳۵۱ـ۴۱۴). اصل اثر آريستارخوس در اين باره برجانمانده است (اونز[۲۱] ، ص ۳۶). باوجود طرح اين نظريات، اعتقاد به مركزيت و سكون زمين همچنان نظريه غالب باقى ماند. پلينيوس*/ پلينى اكبر[۲۲] (متوفى ۷۹م؛ ج ۱، كتاب ۲، ص ۲۹۵ـ۲۹۹) نيز شكل كلى زمين را، باوجود پستيها و بلنديهاى آن از قبيل كوهها و درياها، كروى مى دانست و در توجيه سكون زمين و پرتاب نشدن ساكنان آن، به استدلال گروهى اشاره مى كرد كه فشار هواى اطراف زمين را مانع حركت آن و پرتاب شدن ساكنان آن مى دانستند. او مركز عالم را جايگاه طبيعى زمين دانسته است. پس از وى، بطلميوس (ص ۴۱ـ۴۲) با دلايلى رصدى و نظرى، قرارداشتن زمين در مركز عالم را ثابت كرد. وى، براساس شواهد رصدى، زمين را به اندازه نقطه اى در قياس با عالم درنظر گرفته و سپس دلايلى را در رد حركت وضعى و انتقالى زمين و بنابراين اثبات سكون زمين بيان كرده است ( ← ص ۴۳ـ۴۵). البته منجمان متقدم، باوجود اعتقاد به مركزيت زمين، به جهت مشاهده اوج و حضيض در حركت مدارى سيارات برگرد زمين، از وجود فاصله اى بين مركز فلك حامل هريك از سيارات و موضع زمين آگاه بودند (براى محاسبه خروج از مركز و اوج برخى از سيارات ← همان، ص ۴۶۹ـ۴۷۹، ۴۸۴ـ۴۹۹، ۵۰۷ـ۵۱۹، ۵۲۵ـ۵۳۸). اندازه زمين از ديگر مواردى بود كه كنجكاوى پيشينيان را برانگيخته بود. يونانيان و هنديان محيط زمين را با مقياسهاى خود اندازه گرفته بودند، چنان كه به گزارش ارسطو (ص ۲۵۵)، رياضى دانان متقدم يونان باستان اندازه محيط زمين را ۰۰۰، ۴۰۰ اِستاد[۲۳] (حدود ۰۰۰،۷۴ كيلومتر) به دست آورده بودند كه تقريبآ دوبرابر مقدار واقعى است. اراتستن[۲۴] (متوفى ح ۱۹۲ق م) نيز در شهر اسكندريه با استفاده از سايه يك شاخص آفتابى، كه داخل نيم كره اى مدرج نصب شده و رأس آن منطبق بر مركز نيم كره بود، در لحظه اى كه خورشيد به سمت الرأس شهر اسوان مى رسيد، با محاسبه زاويه مركزى كمانى از زمين، كه بين اين دو شهر قرار داشت، و با آگاهى از مسافت بين اين دو شهر محيط زمين را حدود ۰۰۰، ۲۵۲ استاد (معادل ۶۲۰،۴۶ كيلومتر) به دست آورد ( ← نالينو، ص ۲۶۹ـ۲۷۵). باوجوداين، اَبَرخس*[۲۵] (قرن دوم پيش از ميلاد) در كتابى با عنوان >برضد اراتستن<[۲۶] ، كه برجا نمانده، تأكيد كرده است كه يافتن اختلاف طول جغرافيايى ميان دو شهر با روشى جز رصد هم زمان ماه گرفتگى معيّن در آن دو شهر ممكن نيست (اونز، ص ۵۰). اشاره قرآن به آسمانها و زمين به عنوان آيات الهى و تشويق به تأمل در آنها، انگيزه اى براى منجمان دوره اسلامى در بررسى مطالب مرتبط با اين موضوع شد. اين نكته در مقدمه زيج حاكمىِ ابن يونس (ص ۷ـ۸) مشهود است. اعتقاد به كرويت و سكون زمين در مركز عالم، در منابع نجومى و جغرافيايى دوره اسلامى نيز پى گرفته شد. در هيئت دوره اسلامى، زمين را كره اى صلب و ساكن و مركز آن را بر مركز عالم منطبق مى دانستند ( ← بتّانى، ج ۳، ص ۲۵؛ مسعودى مروزى، ص ۱۹؛ قطان مروزى، ص ۱۷۴). شمس الدين آملى (ج ۳، ص ۳۶۷ـ۳۶۸) زمين را متشكل از سه لايه كروى متحدالمركز دانسته است. همچنين در اين دوره به درستى معتقد بودند كه وجود كوهها، به سبب كوچك بودن اندازه آنها نسبت به قطر زمين، بر كرويت زمين تأثيرى ندارد، چنان كه جرجانى (ج ۷، ص ۱۴۲) نسبت ارتفاع بلندترين كوه به قطر زمين را مانند نسبت كسرى از پهناى يك دانه جو به يك ذراع دانسته است. شرف الدين مسعودى مروزى (ص ۱۹ـ۲۰) براى اثبات كرويت زمين دلايلى شبيه آنچه در آثار ارسطو و بطلميوس آمده برشمرده است. استدلالهاى مربوط به اثبات سكون و كرويت زمين در برخى آثار فلسفى دوره اسلامى نيز يافت مى شود. ابن سينا (۱۴۰۴، ج ۲، فن ۲، ص ۵۳ـ۵۵) نظر كسانى را كه با استدلالهاى فلسفى به وجود چندين زمين در جهان معتقد بودند مردود دانسته و در ادامه، با ردّ نظر سقوط زمين به سوى مبدأ ديگر و نيز وجود حركت وضعى (دورانى) براى آن، با برهانهاى فلسفى ثابت كرده كه زمين در مكان طبيعى خود قرار گرفته و ساكن است. وى (۱۴۰۴، ج ۲، فن ۲، ص ۵۶ـ۶۳) با اشاره به دلايل مختلفى كه برخى از پيشينيان درباره سكون زمين اظهار كرده بودند، ازجمله وجود زمين در خلأ، نامتناهى بودن زمين، توخالى بودن زمين و شناوربودن آن بر آب، و طبلى شكل بودن آن، تمام آنها را با استدلالهايى رد كرده است. به گزارش ابوريحان بيرونى (۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۴۹)، برخى از دانشمندان هندى براى زمين حركتى وضعى از غرب به شرق قائل بودند. او (۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۵۰) اين فرضيه را مردود دانسته است، زيرا به باور وى، در اين صورت اشيا معلق مى شوند و همگى به سمت غرب حركت مى كنند. به گفته ابوريحان بيرونى (۱۳۷۳ـ ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۴۲ـ۴۳)، اگر زمين حركت انتقالى داشت، سنگين تربودن زمين از اشياى روى آن موجب جداشدن آنها از يكديگر در حين اين حركت مى شد، ازاين رو وجود چنين حركتى را نيز رد كرده است. باوجوداين، وى (۱۳۸۰ش، ص ۱۲۸) اثبات قطعى حركت يا سكون زمين را براساس رصد ناممكن دانسته و آن را به فيلسوفان طبيعى دان واگذار كرده است. فخر رازى (ج ۲، ص ۱۱۶ـ۱۱۹) نيز پس از برشمردن اعتقادات نحله هاى مختلف فكرى درباره حركت و شكل زمين، هرگونه حركت فضايى زمين را رد كرده و شكلى به جز كره را نيز براى آن ناممكن دانسته است. نصيرالدين طوسى[۲۷] (متن عربى، ج ۱، ص ۱۰۷) نيز با رد فرض حركت وضعى زمين اشاره كرده است كه درصورت حركت زمين، پرتابه اى كه به سمت شمال پرتاب شود بايد در غرب نقطه پرتاب فرود آيد. حال آنكه نقطه فرود پرتابه با نقطه پرتاب آن در يك خط است. پس از ترجمه مطالب درباره اندازه گيرى محيط زمين به عربى، مقدار مقياسهاى به كاررفته در آنها براى مسلمانان مشخص نبود، از اين رو گروهى مشتمل بر خالدبن عبدالملك مَروَروذى، على ابوالبُختَرى مساح و على بن عيسى اصطرلابى*، به دستور مأمون عباسى (حك : ۱۹۸ـ۲۱۸) با زمين پيمايى و اندازه گيرى ارتفاع نصف النهارى خورشيد به كمك برخى ابزارهاى نجومى، طول يك درجه از كمان محيط زمين را حدود ۵۷ ميل عربى (معادل ۸ر۱۱۱ كيلومتر) محاسبه كردند؛ براساس آن محيط زمين حدود ۲۵۳،۴۰ كيلومتر به دست مى آيد كه به مقدار واقعى آن بسيار نزديك است (ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۱۶۰ـ۱۶۴؛ قس قطان مروزى، ص ۱۸۸؛ براى معادل سازى اندازه گيريهاى مذكور به كيلومتر ← گياهى يزدى، ص ۷۹؛ قس نالينو، ص ۲۸۱ـ۲۸۹، كه پيشتر معادل سازيهاى مزبور را اشتباه محاسبه كرده بود؛ نيز ← مساحى*، علم؛ علم الارض*). ابوريحان بيرونى (۱۴۱۳، ص ۲۱۸ـ۲۲۳) نيز روشى را از سَنَدبن على* (قرن سوم) براى محاسبه شعاع و محيط زمين، با استفاده از حلقه عِضاده دار و اندازه گيرى انحطاط خورشيد (ارتفاع آن در زير افق) از بالاى كوه بلندى مشرف بر دريا يا صحرايى هموار نقل كرده است. بيان امروزى اين روش ( ← نالينو، ص ۲۸۹ـ۲۹۲) چنين است: اگر ارتفاع كوه موردنظر را h (كه اين مقدار نيز قابل محاسبه بوده است)، زاويه انحطاط خورشيد هنگام غروب يا طلوع را a (كه با استفاده از حلقه عضادهدار از نقطه Aيعنى قله كوه رصد مى شود) و شعاع زمين را rدرنظر بگيريم، به جهت عمودبودن خط مماس AB بر شعاع زمين در نقطه B، مثلث قائم الزاويه OABتشكيل خواهد شد كه طبق تصوير خواهيم داشت : Cos ar+hr= Cosr=ha۱-Cosa در منابع نجوم يونانى و دوره اسلامى، سه دايره عظيمه اصلى بر روى سطح زمين درنظر گرفته شده است: دايره نخست استوا است، كه تصوير آن بر آسمان، استواى سماوى را تشكيل مى دهد و در جهت شرقى ـ غربى، زمين را به دو نيمه شمالى و جنوبى تقسيم مى كند. طول شب و روز در استوا با هم برابر است و قطب شمال و جنوب دقيقآ بر افق آن قرار دارد. دايره دوم از دو قطب زمين مى گذرد و بر دايره استوا عمود است. تقاطع اين دو دايره، زمين را به چهار قسمت برابر تقسيم مى كند كه به باور آنها ربع معمور (بخش مسكون زمين، كه آن را ربع مكشوف، ربع مسكون يا ربع مسلوك نيز مى خواندند؛ براى وجه تسميه ربع مكشوف ← نظامى عروضى، ص ۴ـ۵) مانند جزيره اى ميان درياهاى كره زمين، در يكى از اين چهار قسمت، در نيمه شرقى خط استوا، قرار گرفته است. سومين دايره، كه از قطبهاى دو دايره ديگر مى گذرد و بر آنها عمود است، بخش مسكون زمين را به دو نيمه شرقى و غربى تقسيم مى كند. نقطه تقاطع دايره سوم و استوا را قُبّة الارض* مى خواندند ( ← ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۱۶۶، ۱۷۱؛ قطان مروزى، ص ۱۷۴؛ مسعودى مروزى، ص ۱۲۳ـ۱۲۴). ابوريحان بيرونى (۱۳۷۷، ص ۲۲۱، ۲۲۴؛ ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵، ج ۲، ص ۵۳۶) وجود خشكى ديگرى را در موضع متناظر ربع مسكون، يعنى جايى در ربع شمالى ديگر يا نيمه جنوبى زمين، واقع در مغرب آن، حدس زده بود. بعدها در اين ناحيه، قاره امريكا كشف شد. همچنين نقطه آغاز ربع معمور، ساحل مغرب يا جزاير خالدات* (جزاير قنارى، كه حدود ۱۰ درجه با ساحل مغرب اختلاف طول دارد) درنظر گرفته مى شد و طول بخش شمالى آن ۱۸۰ درجه و عرض آن ۶۳ درجه، طول بخش جنوبى كسرى از ۱۸۰ درجه و عرض آن ۱۷ درجه جنوبى و بنابراين مجموع مساحت هر دو بخش، ۹ ۱ زمين ذكر شده است. بر اين اساس، همه شهرها، درياها، كوهها، رودها و محل زندگى تمام جانوران در اين بخش قرار داشت و محل سكونت زنگيان، حبشيان و اقوام نامتمدن در نيمه جنوبى اين بخش بود و در نقاط جنوبى تر، به جهت گرماى شديد، و در عرضهاى جغرافيايى بيشتر از ۶۳ درجه، به سبب سرماى زياد كسى زندگى نمى كرد (ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۱۷۲ـ۱۷۳؛ حدودالعالم، ص ۹ـ۱۰؛ مسعودى مروزى، ص ۱۲۴؛ قس قطب الدين شيرازى، گ ۱۰۳پ؛ نيز ← اقليم*؛ قبة الارض*). بخش آبادان زمين به هفت اقليم (بخش) تقسيم مى شد، كه مرز ميان هريك با ديگرى خطى موازى با استوا، تفاوت زمانى طول روز بين دو اقليم متوالى نيم ساعت مُعْوَجه و طولانى ترين روز در ميانه اقليم نخست ۱۳ ساعت و در ميانه اقليم هفتم ۱۶ ساعت بود ( ← بطلميوس، ص ۱۲۲ـ۱۳۰؛ ابوريحان بيرونى، ۱۳۶۲ش، ص ۱۸۸؛ نيز ← همو، ۱۴۱۳، ص ۱۴۱؛ اقليم*). در قرن چهارم، جغرافى دانانى چون ابن حَوقَل (ص ۵ـ۱۷) و مقدسى (ص ۱۰ـ۲۴)، با عرضه نقشه هايى از زمين، نواحى، رودها، درياها و خليجهاى اصلى زمين را وصف كردند. همچنين فهرستى از مهم ترين درياها (با اشاره به شيرينى و شورى آب آنها)، جزيره ها (ازجمله جزاير مالديو كه در آن زمان جزيره ناره يا جزيره استوايى الليل و النهار خوانده مى شد و اهميت آن به جهت واقع شدن در ميانه بخش آبادان زمين بود) و كوههاى زمين در حدودالعالم (ص ۱۱ـ۳۷) آمده است. قطب الدين شيرازى (گ ۱۰۲پ ـ ۱۱۱پ) نيز به تفصيل ربع معمور زمين را وصف كرده و پس از ذكر نام، مختصات و مساحت مهم ترين خليجها و جزاير به اقاليم هفت گانه پرداخته است. در مجامع علمى اروپا، پس از انتشار كتاب >گردش اجرام آسمانى<[۲۸] نيكلاس كوپرنيك[۲۹] در قرن دهم/ شانزدهم، بحث بر سر مركزيت يا عدم مركزيت زمين گسترش يافت (اميرارجمند، ص ۴). وى نخستين كسى بود كه در آغاز دوره نوزايى، براساس برخى آثار كهن و نيز پاره اى از رصدها، الگوى خورشيدمركزى را مطرح كرد كه براساس آن، زمين و سيارات بر گرد خورشيد در گردش اند. برخى به استناد بررسيهاى تاريخى و متنى بر اين باورند كه مكتب نجومى مراغه بر انديشه كوپرنيك تأثير داشته است (سوردلو[۳۰] و نويگه باوئر[۳۱] ، ج ۱، ص ۴۷ـ۴۸؛ رجب[۳۲] ، ص ۱۴۶ـ۱۶۱؛ نيز ← نصيرالدين طوسى، ج ۱، مقدمه رجب، ص ۵۷ـ ۵۸؛ رابرتس[۳۳] ، ص۵۰ـ۵۴؛ جفت طوسى*)، با اين ملاحظه كه در اين باره ترديدهايى هم شده است ( ← بلاسيو[۳۴] ، ص ۱۸۳ـ ۱۹۵). كوپرنيك كوشيد الگويى به جامعيت الگوى بطلميوسى طراحى كند (دراير، ص ۳۱۰ـ۳۱۶). سپس منجمانى چون تيكو براهه[۳۵] (متوفى ۱۰۱۰/۱۶۰۱) دانماركى، گاليله[۳۶] (متوفى ۱۰۵۱/۱۶۴۲) ايتاليايى و يوهانس كپلر[۳۷] (متوفى ۱۰۴۰/۱۶۳۰) آلمانى ( ← همان، ص ۳۴۵ـ۴۱۲؛ شى[۳۸] و آرتيگاس[۳۹] ، ص ۵۳ـ۵۵) نظريات كوپرنيك را با تغييراتى پى گرفتند و به ويژه گاليله آنها را با رصدهايى تأييد كرد. اين نظريه كه سرچشمه شكل گيرى نجوم جديد شد، در دوره صفوى (حك : ح ۹۰۷ ـ۱۱۳۵) به ايران راه يافت. به نظر مى رسد كهن ترين سند فارسى موجود، درباره شرح اين نظام سياره اى جديد، نامه اى از پيترو دلاواله[۴۰] (متوفى ۱۶۰۲/ ۱۶۵۲) سياح ايتاليايى، به زين الدين لارى در دوران شاه عباس اول است ( ← اميرارجمند، ص ۲، ۷ـ۲۴). ژان فوكو[۴۱] (دانشمند فرانسوى) با طراحى آونگى در ۱۲۶۷/۱۸۵۱ حركت وضعى زمين را به تأييد نهايى رساند (اپرى[۴۲] ، ص ۵۱۵ـ۵۲۲؛ دگانى[۴۳] ، ج ۲، ص ۲۱۵ـ۲۱۶). در عهد عتيق (كتاب مزامير، ۲:۲۴، ۳:۷۵، ۶:۱۳۶) زمين به صورت سطحى گسترده شده بر بالاى آب و بر ستونهايى استوار وصف شده است (نيز ← هاكس[۴۴] ، ذيل واژه). در آيات متعددى از قرآن كريم نيز به زمين اشاره شده است ( ← بخش :۲ در قرآن و حديث). در اسطوره هاى ايران باستان، زمين جايگاه و حرمتى ويژه داشته است ( ← اوستا، ونديداد، فرگرد۳، نيز ← ج ۲، توضيحات رضى، ص ۸۲۵ـ۸۲۶، ش ۲۴۹). براساس بندهش (ص ۳۹ـ۴۰)، اهورامزدا پس از شكست اهريمن، نخست آسمان، پس از آن آب را از گوهر آسمان و سپس زمين را كروى شكل و در سه لايه از گوهر آب آفريد و آن را دقيقآ در ميانه آسمان جاى داد. او لايه زيرين را از سنگ سخت، لايه دوم را بر روى آن از گَرد و لايه سوم را بر روى آن از گِل نرم آفريد و گوهر كوهها را در زمين نهاد و كوهها از زمين روييدند. در ادبيات فارسى نيز نمونه هاى بسيارى از كاربرد واژه زمين ديده مى شود (براى نمونه هاى كاربرد واژه زمين در ادبيات ← دهخدا، ۱۳۶۳ش، ج ۲، ص ۹۱۷ـ۹۱۸؛ همو، ۱۳۷۷ش، ذيل «زمى» و واژه)؛ چنان كه در چهار مقاله نظامى عروضى سمرقندى (ص ۴ـ۵)، بخشى درباره مركزيت زمين و شكل گيرى معادن و نبات و حيوان بر سطح زمين است. در نجوم جديد، زمين از حيث فاصله از خورشيد، سومين سياره در منظومه شمسى به شمار مى آيد. حال آنكه در نجوم قديم (زمين مركزى) خورشيد از لحاظ فاصله از زمين، در مرتبه چهارم قرار داشت.
منابع : علاوه بر كتاب مقدس. عهد عتيق؛ شمس الدين محمدبن محمود آملى، نفائس الفنون فى عرايس العيون، ج ۳، چاپ ابوالحسن شعرانى، تهران ۱۳۷۹؛ ابن حَوقَل؛ ابن سينا، الشفاء، الرياضيات، ج ۲، الفن الرابع : علم الهيئة، چاپ محمدرضا مدور و امام ابراهيم احمد، ]قاهره، بى تا.[، چاپ افست قم ۱۴۰۵؛ همو، الشفاء، الطبيعيات، ج ۲، الفن الثانى : السماء و العالم، چاپ ابراهيم مدكور و محمود قاسم، قاهره ۱۳۸۵/۱۹۶۵، چاپ افست قم ۱۴۰۴؛ ابن يونس، الزيج الكبير الحاكمى، نسخه خطى كتابخانه ليدن، ش ۱۴۳Or.، نسخه عكسى كتابخانه بنياد دايرة المعارف اسلامى؛ ابوريحان بيرونى، استيعاب الوجوه الممكنة فى صنعة الاصطرلاب، چاپ محمداكبر جوادى حسينى، مشهد ۱۳۸۰ش؛ همو، كتاب البيرونى فى تحقيق ماللهند، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۷/۱۹۵۸؛ همو، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلال الدين همائى، تهران ۱۳۶۲ش؛ همو، كتاب القانون المسعودى، حيدرآباد، دكن ۱۳۷۳ـ۱۳۷۵/۱۹۵۴ـ۱۹۵۶؛ همو، كتاب تحديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكن، چاپ پ. بولجاكوف، در الجغرافيا الاسلامية، ج ۲۵، چاپ فؤاد سزگين، فرانكفورت : معهد تاريخ العلوم العربية و الاسلامية، ۱۴۱۳/۱۹۹۲؛ كامران اميرارجمند، «انتقال علم در عهد صفوى: رساله اى فارسى در تشريح علم هيئت جديد براساس نظر تيكو براهه»، مجله تاريخ علم، ش ۱۰ (۱۳۹۰ش)؛ اوستا، ونديداد، ترجمه هاشم رضى، تهران ۱۳۷۶ش؛ محمدبن جابر بتّانى، كتاب الزيج الصابى، اعتنى بطبعه و تصحيحه و ترجمه الى اللغة اللاتينية و علّق حواشيه كارلو آلفونسو نالينو، رم ۱۸۹۹ـ۱۹۰۷، چاپ افست هيلدسهايم ۱۹۷۷؛ بندهش، ]گردآورى[ فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، ۱۳۶۹ش؛ احسان بهرامى، فرهنگ واژه هاى اوستائى، تهران ۱۳۶۹ش؛ على بن محمد جرجانى، شرح المواقف، ويليه حاشيتى السيالكوتى و الچلبى، چاپ محمد بدرالدين نعسانى حلبى، مصر ۱۳۲۵/۱۹۰۷، چاپ افست قم ۱۳۷۰ش؛ حدودالعالم؛ ماير دگانى، نجوم به زبان ساده، ترجمه محمدرضا خواجه پور، تهران ۱۳۶۹ش؛ على اكبر دهخدا، امثال و حكم، تهران ۱۳۶۳ش؛ همو، لغت نامه، زيرنظر محمدمعين و جعفر شهيدى، تهران ۱۳۷۷ش؛ محمدبن عمر فخر رازى، المباحث المشرقية فى علم الالهيات والطبيعيات، چاپ محمد معتصم باللّه بغدادى، بيروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰؛ بهرام فره وشى، فرهنگ فارسى به پهلوى، تهران ۱۳۵۸ش؛ حسن بن على قطان مروزى، گيهان شناخت، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه آيت اللّه مرعشى نجفى، چاپ محمود مرعشى، قم ۱۳۷۹ش؛ محمودبن مسعود قطب الدين شيرازى، التحفة الشاهية، نسخه خطى كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، ش ۶۱۳۰؛ حميدرضا گياهى يزدى، تاريخ نجوم در ايران، تهران ۱۳۸۸ش؛ محمدبن مسعود مسعودى مروزى، جهان دانش، چاپ جليل اخوان زنجانى، تهران ۱۳۸۲ش؛ مقدسى؛ كارلو آلفونسو نالينو، علم الفلك، تاريخه عند العرب فى القرون الوسطى، رم ۱۹۱۱؛ احمدبن عمر نظامى عروضى، كتاب چهار مقاله، چاپ محمدبن عبدالوهاب قزوينى، ليدن ۱۳۲۷/۱۹۰۹، چاپ افست تهران ]بى تا.[؛ جيمز هاكس، قاموس كتاب مقدس، بيروت ۱۹۲۸، چاپ افست تهران ۱۳۴۹ش؛
Aristoteles, On the heavens, with an English translation byW.K.C.Guthrie,Cambridge,Mass.۱۹۷۱; Viktor Blasjö, "A critique of the arguments for Maragha influence on Copernicus", Journal for the history of astronomy, vol. ۴۵, no. ۲ (May ۲۰۱۴); John Louis Emil Dreyer, A history of astronomy from Thales to Kepler, New York ۱۹۵۳; James Evans, The history and practice of ancient astronomy, NewYork ۱۹۹۸; Thomas L. Heath, A ristarchus of Samos: the ancient Copernicus, a history of Greek astronomy to A ristarchus, together with A ristarchus’s treatise on the sizes and distances of thesunandmoon, Cambridge ۱۹۱۳; David NeilMacKenzie,A concisePahlavi dictionary,London ۱۹۹۰; Mu¤hammad b.Mu¤hammad Na¤s¦ âr al-D¦ ân Tu¦ s¦ â, Na¤s¦ ir al-D¦ in al-T¤ u¦ s¦ i’smemoironastronomy=A l-Tadhkira f¦ i‘ilmal-hay’a, ed. and tr. F. J. Ragep, New York ۱۹۹۳; John Oprea, "Geometry and the Foucault pendulum", The American mathematical monthly, vol.۱۰۲, no.۶ (June-July ۱۹۹۵); Plinius/Pliny [the Elder], Natural history, vol.۱, with an English translation by H. Rackham, Cambridge, Mass. ۱۹۶۷; Claudius Ptolemy, Ptolemy’s A lmagest, translated and annotated by G. J. Toomer, London ۱۹۸۴; F. Jamil Ragep, "¤Tu¦ s¦ â and Copernicus: the earth’s motion in context", Science in context, vol. ۱۴, no.۱-۲ (۲۰۰۱); Viktor Roberts, "The solar and lunar theory of Ibn ash-Sh¦a¤ tir: a pre-Copernican Copernical model", Isis, vol. ۴۸ (۱۹۵۷), repr. in Edward Stewart Kennedy, Studies in the Islamic exact sciences, Beirut ۱۹۸۳; William R. Shea and Mariano Artigas, Galileo in Rome: the rise and fall of a troublesome genius, Oxford ۲۰۰۴; N. M. Swerdlow and O.Neugebauer, Mathematical astronomy in Copernicus’s De revolutionibus, New York ۱۹۸۴.
/ پويان رضوانى /
۲) در قرآن و حديث. واژه زمين (الارض) در قرآن همواره به صورت مفرد و با بسامد فراوان (افزون بر چهارصد بار) به كار رفته است ( ← محمدفؤاد عبدالباقى، ذيل «الأرض»). در كتب «وجوه و نظاير» براى واژه ارض در قرآن چندين كاربرد برشمرده شده است ازجمله سراسر زمين، سرزمينى خاص و زمين بهشت ( ← دامغانى، ج ۱، ص ۱۰۳ـ۱۰۶؛ حبيش تفليسى، ص ۱۴ـ۱۶؛ براى دسته بندى جديد ← >دايرة المعارف قرآن<[۴۵] ، ذيل "Earth"). همچنين در دو تعبير ارض اللّه (زمين خدا) و أرضى (زمين من) زمين به خدا نسبت داده شده ( ← نساء: ۹۷؛ اعراف : ۷۳؛ هود: ۶۴؛ عنكبوت: ۵۶)، و دو بار به زمين (طارق: ۱۲؛ شمس: ۶) و چند بار به بخشهايى از آن و سرزمينهايى خاص ( ← طور: ۱؛ بلد: ۱؛ تين: ۲ـ۳) سوگند ياد شده است. بعضى از زمينها نيز با صفت مقدس ( ← مائده: ۲۱؛ طه: ۱۲؛ نازعات : ۱۶)، پاك (اعراف: ۵۸؛ سبأ: ۱۵) يا مبارك (انبياء: ۷۱، ۸۱؛ قصص: ۳۰؛ سبأ: ۱۸) وصف شده اند. در قرآن، خلقت آسمان و زمين نشانه اى بر وجود و يگانگى خدا ( ← بقره: ۱۶۴؛ آل عمران: ۱۹۰؛ روم: ۲۲، ۲۵؛ غاشيه : ۲۰)، و آفرينش آنها عظيم تر از آفرينش انسان دانسته شده است (غافر: ۵۷). همچنين بنابر قرآن، آفرينش آسمانها و زمين (و آنچه ميان آنهاست) شش روز به طول انجاميد ( ← اعراف: ۵۴؛ يونس: ۳؛ هود: ۷؛ فرقان: ۵۹؛ سجده: ۴) و زمين در دو روز خلق شد (فصّلت: ۹؛ نيز ← طبرى؛ قرطبى، ذيل بقره: ۲۹، كه اين دو روز، يكشنبه و دوشنبه دانسته شده است). برپايه آيه ۳۰ سوره نازعات، پس از خلق آسمان و روز و شب، زمين گسترده شد. در ظاهر، اين آيه با آيه ۲۹ سوره بقره و آيات ۹ تا ۱۱ سوره فصّلت، كه در آنها آفرينش زمين پيش از آسمان دانسته شده است، تعارض دارد، اما به اين اشكال پاسخهايى داده اند؛ ازجمله اينكه زمين پيش از آسمان آفريده شده، اما گسترده شدن آن ( ← دَحْوُالارض*) پس از آفرينش آسمان صورت گرفته است. به نظر فخررازى (ذيل نازعات: ۳۰)، دحوالارض فقط بسط زمين نيست بلكه گسترش آن به گونه اى است كه براى رويش گياهان آماده شود و اين آمادگى جز با وجود آسمان فراهم نمى آيد، زيرا آسمان مانند پدر و زمين مانند مادر است و زندگى و محصولات زمين از با هم بودن اين دو ايجاد مى شود. نظر ديگر آن است كه «بَعد» در آيه ۳۰ نازعات به معنى همراهى است؛ يعنى خلق و بسط زمين همراه با خلق آسمان صورت گرفته است. راغب اصفهانى (ذيل «دحا» و «طحا») تعابير «دحا» و «طحا» را، كه درباره زمين به كار رفته، افزون بر بسط دادن، به معنى جابه جاكردن و حركت دادن زمين دانسته است (براى تفصيل بحث ← ثعلبى؛ فخررازى، ذيل نازعات: ۳۰؛ مجلسى، ج ۵۴، ص ۲۲ـ۲۵). برخى نيز با اشاره به آيه ۳۰ نازعات و آياتى ديگر ( ← ق: ۷؛ رعد: ۳؛ غاشيه: ۲۰؛ شمس: ۶) برآن اند كه در قرآن كريم، زمينْ مسطح و غيركروى انگاشته شده است (براى اين نظر و نقد آن ← نجفى و جلالى، ص ۱۴۵ـ۱۷۰). بنابر قرآن، آسمانها و زمين در آغاز بسته بودند و سپس خدا آنها را گشود ( ← انبياء: ۳۰). در توضيح اين آيه چند نظر ذكر شده است: يكى اينكه آسمان شكافته شد و باران فروآمد و زمين شكافت و گياهان از آن سربرآوردند، معتقدان به اين قول به ادامه آيه استناد كرده اند كه آفرينش همه موجودات زنده را از آب دانسته است ( ← ملاحظه طباطبائى درباره اين قول، ذيل آيه). بنابر حديثى از امام باقر عليه السلام كه در احتجاج طبرِسى (ج ۲، ص ۶۱) آمده، امام عليه السلام رتق وفتق آسمانها و زمين را به همين معناى شكافتن و باريدن و روييدن توضيح داده اند. ديگر اينكه فقط يك آسمان و يك زمين بود و پس از شكافته شدن به هفت آسمان و هفت زمين تبديل شدند يا اينكه آسمانها و زمين به هم چسبيده بودند و خدا با هوا آنها را از هم جدا كرد و آسمان را در جايگاه كنونى قرار داد. قول ديگر آن است كه آسمانها و زمين تاريك بودند و خداوند با آفريدن روز آنها را از هم جدا كرد و روشنى بخشيد ( ← ابن انبارى، ج ۱، ص ۶۰۳؛ طوسى؛ فخررازى، ذيل آيه). طباطبائى (ذيل آيه) با تذكار اين نكته كه هدف اصلى آيه بيان توحيد ربوبى است، در ابطال عقيده مشركان كه خدا را خالق عالم و بتها را مدبر آن مى دانستند، گفته است طبق اين آيه تكوين و توسعه مستمر پديده هاى زمينى و فضايى (مثل تولد انسان از انسان و برآمدن نباتات از زمين)، علاوه بر آنكه گواه بر يكى بودن خالق و مدبر است، دلالت بر آن دارد كه در آغاز، حتى زمين و آسمان نيز متمايز از هم نبوده و از يك چيز پديد آمده اند. به باور او، مباحث علم جديد كه منشأ همه عالم مادّه را چند عنصر مى داند، مؤيد اين قول است. برخى نيز نظريه به هم پيوسته بودن اجزاى كيهان و وقوع انفجار خورشيدى و جداشدن آنها از هم و شكل گيرى كرات و سيارات از اين انفجار را قابل تطبيق بر تعبير اين آيه دانسته اند ( ← مراغى؛ زُحَيلى، ذيل آيه). براساس قرآن، منشأ انسان خاك (زمين) است و آدم عليه السلام از خاك/ گل آفريده شده (خَلَقَهُ مِن ترابٍ، من طينٍ، خلقتَ طينآ ← اعراف: ۱۲؛ اسراء: ۶۱؛ ص : ۷۱، ۷۶) و سپس نسل او (بنى آدم، بشر) از طريق توالد گسترش يافته است (من ترابٍ ثمَّ من نطفةٍ؛ آل عمران: ۵۹؛ كهف: ۳۷؛ حج: ۵؛ روم: ۲۰؛ فاطر: ۱۱؛ غافر: ۶۷). در آيات ديگرى نيز به زمينى بودن انسان (اَنْشَأَكُم من الارض، هود: ۶۱؛ نجم: ۳۲) تصريح و پديدآوردن انسان از زمين با تعبير روياندن (اَنْبَتَكُم مِنَالارضِ، نوح: ۱۷) بيان شده است (دراين باره ← طباطبائى، ذيل نوح: ۱۷). پس از مرگ نيز آنها به زمين بازگردانده و بار ديگر از زمين زنده و خارج مى شوند ( ← طه: ۵۵). درواقع، زمين همچون ظرفى زندگان و مردگان را در خود جاى داده است (مرسلات: ۲۵ـ۲۶). خداوند با فرستادن باران از آسمان و روياندن گياهان، زمين را زنده و سرسبز مى كند ( ← بقره: ۱۶۴؛ نحل: ۶۵؛ حج: ۶۳؛ عنكبوت : ۶۳؛ روم: ۱۹، ۵۰). هرچه بر زمين است به سان زينت و پيرايه آن است ( ← كهف: ۷). خداوند آسمان را همچون سقفى برافراشته و استوار بر روى زمين قرار داده است ( ← انبياء: ۳۲؛ طور: ۵؛ نازعات: ۲۷ـ۲۸) و آن را از افتادن بر زمين بازمى دارد (حج: ۶۵) و هريك از آنها را در جاى خود نگاه مى دارد (فاطر: ۴۱). آسمانها و زمين و هرچه در آنهاست خدا را تسبيح مى گويند ( ← اسراء: ۴۴) و انسانها به سير در زمين براى عبرت آموزى فراخوانده شده اند (انعام: ۱۱؛ يوسف: ۱۰۹؛ نحل : ۳۶؛ حج : ۴۶؛ نمل: ۶۹؛ روم: ۹). بنابر قرآن، انسان به حكمت الهى در زمين به خلافت رسيده است و اين خلافت از نسلى به نسل ديگر منتقل مى شود ( ← بقره: ۳۰؛ انعام: ۱۶۵). خداوند زمين و هرچه را در آن است براى مردمان خلق كرده ( ← بقره: ۲۹؛ الرحمن: ۱۰) و آن را همچون فرشى براى انسان گسترده (بقره: ۲۲؛ ذاريات: ۴۸) و رام او گردانيده است (ملك: ۱۵). او زمين را محل استقرار و آسايش انسانها و به سان گهواره اى براى آنها قرار داده است ( ← طه: ۵۳؛ نمل: ۶۱؛ زخرف: ۱۰؛ نبأ: ۶) و كوهها را در آن همچون لنگر نهاده است تا از لرزش و اضطراب زمين جلوگيرى كنند (نحل: ۱۵؛ انبياء: ۳۱؛ لقمان: ۱۰؛ نازعات: ۳۲). در توضيح اين مطلب بيان شده كه گويى زمين بر آب گسترده شده است و همانند كشتى بر آب قرار دارد و خداوند كوهها را لنگر قرار داده است تا ثبات زمين حفظ شود، يا اينكه كوهها مانند رشته هايى در اعماق زمين به هم پيوسته اند و مانع از جداشدن و پراكندگى اجزاى زمين مى شوند. نظر ديگر آن است كه مراد از زمين در اين آيه بخشهاى مختلف و سرزمينهاى جدا از هم است نه كره زمين، و كوهها مانند ميخهايى اين سرزمينها را از لرزش و زلزله محافظت مى كند ( ← فخررازى، ذيل نحل: ۱۵؛ مجلسى، ج ۵۷، ص ۱۰۱ـ۱۰۷؛ مراغى، ذيل نحل: ۱۵). فخررازى (ذيل نحل: ۱۵)، برپايه كروى بودن زمين، وجود كوهها را همانند ميخهايى به شمار آورده كه ثِقل آنها به سوى مركز كره است و مانع از حركت و لرزش آن مى شوند. بنابر قرآن، در قيامت زلزله اى عظيم رخ مى دهد و زمين به سختى مى لرزد و متلاشى مى شود ( ← واقعه: ۴؛ حاقه: ۱۴؛ مزمل: ۱۴؛ فجر: ۲۱؛ زلزله: ۱؛ قس انشقاق: ۳، كه در آن از كشيده شدن زمين در قيامت سخن به ميان آمده است) و كوهها نيز به حركت درمى آيند (كهف: ۴۷). در اين هنگام، زمين شكافته مى شود و هرچه در آن است از گنجها و پيكرهاى مردگان بيرون مى ريزد ( ← ق: ۴۴؛ انشقاق: ۴؛ زلزله : ۲؛ نيز ← فضل بن حسن طبرِسى؛ طباطبائى، ذيل انشقاق: ۴) و زمين با نور پروردگار روشن مى شود (زمر: ۶۹). همچنين در قيامت، زمين به غير آن تبديل مى شود ( ← ابراهيم: ۴۸). اين تبديل و تغيير را تغيير در ذات زمين يا صفات آن دانسته اند ( ← زمخشرى؛ فخررازى، ذيل ابراهيم: ۴۸). فخررازى (ذيل ابراهيم : ۴۸) با توجه به اين آيه و نيز آيات ۷ و ۱۸ سوره مُطفِّفين احتمال داده است كه در پايان جهان، آسمانها به بهشت و زمين به جهنم تبديل مى شود. در حديثى از رسول اكرم صلى اللّه عليه وآله وسلم روايت شده است كه در قيامت، زمين به نان تبديل مى شود ( ← بخارى، ج ۷، ص ۱۹۴؛ مسلم بن حجاج، ج ۸، ص ۱۲۸) و بنابر روايتى از امام باقر عليه السلام مردم تا پايان حسابرسى، از زمين كه به نانى سپيد و پاك تبديل شده است، مى خورند (برقى، ج ۲، ص ۳۹۷؛ قمى، ج ۱، ص ۲۳۳). در روايتى از على عليه السلام نيز آمده است كه زمين به نقره تبديل مى شود ( ← زمخشرى، ذيل ابراهيم: ۴۸). طباطبائى (ذيل ابراهيم: ۴۸) توضيح داده كه اين روايات در مقام تمثيل و تقريب به ذهن است، و اين آيه از تغييرات بسيار ژرف و در حقيقت تغيير نظام جهان كه ما آن را مى شناسيم، خبر مى دهد. در آيه ۱۲ سوره طلاق، از هفت زمين، مانند هفت آسمان، سخن رفته ( ← فضل بن حسن طبرسى، ذيل آيه) و در توضيح آن چند نظر مطرح شده است. مطابق يك نظر، زمين نيز همانند آسمان، هفت طبقه عمودى دارد كه در همه آنها نيز، مانند آسمان، مخلوقاتى زندگى مى كنند. براساس نظر ديگر، مقصود از اين هفت زمين، هفت اقليم است كه درياها ميان آنها جدايى افكنده اند، يا اينكه هفت كره همانند زمين وجود دارد ( ← همانجا؛ فخررازى؛ قرطبى؛ طباطبائى، ذيل آيه؛ براى تفصيل بيشتر درباره مفهوم هفت اقليم ← مجلسى، ج ۵۷، ص ۱۳۰ـ ۱۴۱؛ پاكتچى، ص ۱۷ـ۴۲). هبة الدين شهرستانى* از دانشمندان معاصر شيعه در عراق (متوفى ۱۳۸۶/ ۱۳۴۵ش) در الهيئة و الاسلام باب چهارم تا هفتم را به ذكر و شرح شواهد قرآنى و حديثى بر وجود چند زمين و چيستى و نسبت آنها با آسمانها اختصاص داده و آنها را با توجه به يافته هاى جديد كيهان شناسى توضيح داده و يادآور شده است كه ذكر عدد هفت زمين افاده انحصار نمى كند؛ ضمن آنكه از نظر او به گمان قوى هفت زمين عبارت است از: كره زمينِ ما، زهره، عطارد، مريخ، مشترى، زحل و اورانوس ( ← ص ۱۱۴ـ۱۸۶). در قرآن از كاسته شدن از «اطراف» زمين سخن به ميان آمده است ( ← رعد: ۴۱؛ انبياء: ۴۴) كه مفسران مقصود از آن را مرگ مردمان يا علما و صالحان، تخريب زمين يا فتح سرزمين كفار به دست مسلمانان دانسته اند ( ← طوسى؛ قرطبى، ذيل آيات). از آياتى چون آيه ۶۴ سوره غافر، آيه ۶۱ سوره نمل و آيه ۴۱ سوره فاطر، كه در آنها از ثبات و استقرار زمين سخن به ميان آمده، و نيز از آيه ۳۸ سوره ياسين، كه از حركت خورشيد سخن گفته است، برخى مؤلفان چنين اظهار كرده اند كه قرآن باور گذشتگان به ساكن بودن زمين را تأييد كرده است ( ← فضائى، ج ۱، ص ۱۵۷؛ كامل نجار، ص ۱۵۴). اين درحالى است كه برخى ديگر، اشاره قرآن به جارى بودن خورشيد را ناظر به حركت واقعى خورشيد در فضا دانسته اند ( ← خورشيد*؛ نيز ← نجفى، ص ۱۱۸ـ۱۲۰). همچنين، آلوسى (ذيل فاطر: ۴۱) از اتفاق مسلمانان بر ساكن بودن زمين سخن گفته است. سيدهبة الدين شهرستانى نيز به نوشته خودش ( ← حسنى، ص ۳۸۹، تصوير اجازه شهرستانى به اردوبادى) نخست كتابى با عنوان أداء الفرض فى سكون الأرض در اثبات ساكن بودن زمين نوشت، اما مدتى بعد تغيير عقيده داد و كتاب نقض الفرض فى تحرّك الأرض را در رد كتاب پيشين خود نگاشت (نيز ← آقابزرگ طهرانى، ج ۱، ص ۳۸۵ـ۳۸۶). سپس در الهيئة و الاسلام (ص ۸۹ـ۱۱۳) به تفصيل از نظريه حركت زمين دفاع كرد و آيات و احاديثى را كه به حركت زمين اشاره دارد، توضيح داد. در آيه ۱۵ سوره ملك براى زمين وصف ذلول (مركب رام و راهوار) به كار رفته است و در تفسير اين آيه وجوهى را برشمرده اند؛ ازجمله اينكه مقصود آن است كه زمين صخره اى و سخت نيست و راه رفتن بر آن آسان است يا اينكه چنان نرم است كه مى توان آن را شكافت و خانه و بنا بر روى آن ساخت درحالى كه اگر صلب و سخت بود اين امر امكان نداشت. همچنين اگر صخره اى يا فلزى بود در زمستان بسيار سرد و در تابستان بسيار گرم مى شد و امكان زندگى بر آن و نيز زراعت و كشاورزى وجود نداشت ( ← فخر رازى؛ قرطبى، ذيل آيه). در دوران معاصر، پس از پى بردن دانشمندان به گردش وضعى زمين، توضيح ديگرى براى اين تعبير قرآنى مطرح شد: ذلول وصف مركبى است تندرو و نرم كه لرزش و نوسان ندارد به گونه اى كه گويى بى حركت و آرام است و زمين نيز با آنكه به سرعت مى چرخد براى ساكنانش آرام است و تكانه اى ايجاد نمى كند ( ← شهرستانى، ص ۹۶ـ۹۷؛ سيدقطب؛ طباطبائى، ذيل آيه). همچنين برخى از مفسران، تعبير «المشارق» در آيه ۵ صافات را ناظر به حركت زمين، در مقابل نظريه معروف سكون، دانسته اند ( ← سيدقطب؛ مدرسى، ذيل آيه). شهرستانى (ص ۹۲ـ۱۰۲) به آيات ۳۰ تا ۳۲ نازعات، ۵۳ طه، ۱۰ زخرف و ۸۸ نمل نيز در اثبات حركت زمين استناد كرده است. در احاديث نيز به موضوعاتى نظير چگونگى آفرينش زمين، سرگذشت آن، مادّه اى كه زمين از آن پديد آمده، استمرار و بقاى آن، عوامل و اركان ثبات زمين، طبقات و لايه هاى زمين و موجودات ساكن در آنها، سرزمينهاى مبارك و برگزيده و سرزمينهاى نكوهيده، و پايان كار زمين توجه شده است. براساس احاديث، خدا زمين را پيش از آسمان خلق كرد ( ← كلينى، ج ۸، ص ۱۴۵؛ احمدبن على طبرسى، ج ۲، ص۱۰۰). بنابر قرآن (آل عمران: ۹۶)، كعبه نخستين خانه اى است كه در زمين براى مردم ــو بنابر روايتى از امام على عليه السلام : براى هدايت و عبادت ــ بنيان نهاده شده است؛ بر اين اساس، بيت اللّه الحرام نخستين «بقعه» ايجادشده در زمين است ( ← ابن بابويه، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۳۹۶، ۳۹۸، ۵۹۳؛ قس طبرى؛ فضل بن حسن طبرسى، ذيل آل عمران: ۹۶؛ براى تفصيل بيشتر ← شريف رضى، ج۵، ص۱۷۴ـ۱۷۷)، و چون دحوالارض* از مكه آغاز شد آن را امّالقرى ناميدند (ابن بابويه، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۵۹۳؛ نيز ← بيت المعمور*). بنابر روايات، هفت زمين وجود دارد كه همگى خداوند را تسبيح مى گويند ( ← ابن طاووس، ص ۱۸۳؛ حرّ عاملى، ج ۶، ص ۲۵۷). در روايات همچنين آمده است كه زمين هيچ گاه بدون حجت و امام نمى ماند، زيرا دراين صورت زمين و عالَم انسانى نابود مى شود ( ← برقى، ج ۱، ص ۲۳۴ـ۲۳۶؛ كلينى، ج ۱، ص ۱۷۸ـ۱۸۰). امامان اركان زمين اند تا زمين فرونپاشد ( ← كلينى، ج ۱، ص ۱۹۶ـ۱۹۷). آنان همچنين امان اهل زمين و نور خدا در ظلمات زمين اند (ابن قولويه، ص ۸۶، ۵۰۲). زمين از آنِ امامان است و آنان وارث زمين اند (كلينى، ج ۱، ص ۴۰۷ـ۴۱۰). اين حجت و امام در آخر جهان ظاهر مى شود و شرق و غرب عالم را فتح مى كند و زمين را، كه پر از ظلم شده است، از عدل آكنده مى سازد (همان، ج ۱، ص ۳۴۱؛ ابن بابويه، ۱۳۶۳ش، ج ۲، ص ۶۶). موضع سجده در نماز بايد زمين باشد و زمين، برطبق احاديث نبوى، پاك و پاك كننده است ( ← سجود*). مساجدْ خانه هاى خدا بر روى زمين اند و براى اهل آسمانْ درخشنده و تابان اند (برقى، ج ۱، ص ۴۷). بنابر روايتى ديگر، پيامبراكرم فرموده است زمين را نوازش كنيد زيرا كه مادر شماست و به شما نيكى كرده است ( ← راوندى، ص ۱۰۴). زمين در واكنش به اعمال زشت قوم لوط چنان گريست كه اشكهايش به آسمان رسيد و خدا به او دستور داد كه آنان را در خود فرو برد (برقى، ج ۱، ص۱۱۰). همچنين زمين بر شهادت حضرت يحيى، اميرالمؤمنين و امام حسين عليهم السلام گريست (ابن قولويه، ص ۱۸۴ـ۱۸۸، ۲۰۴، ۴۸۶). مطابق روايتى از امام على، بهترين سرزمينْ سرانديب است كه آدم از آسمان بر آن فرود آمد، و بدترين وادى، زمين برهوت در يمن است كه از واديهاى جهنم است ( ← ابن بابويه، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۵۹۵). بنابر حديثى از امام صادق عليه السلام، زمين كربلا نخستين زمين متبرك شده به امر خداست كه در تربت و آب آن شفاست ( ← ابن قولويه، ص ۴۵۵). همچنين خداوند از ميان سرزمينها چهار شهر مدينه، بيت المقدس، كوفه و مكه را برگزيده است (ابن بابويه، ۱۳۶۲ش، ج ۱، ص ۲۲۵؛ نيز ← ابن قولويه، ص ۲۴۱). در اين ميان، سرزمينهايى همچون مصر، بصره و شام نكوهش شده اند ( ← مجلسى، ج ۵۷، ص ۲۰۸ـ۲۱۱). در احاديث به مسافرت در شب توصيه شده است، با اين توضيح كه زمين در شب درهم پيچيده مى شود و مسيرها كوتاه تر مى گردد ( ← برقى، ج ۲، ص ۳۴۶؛ ابن خُزَيمه، ج ۴، ص ۱۴۷؛ كلينى، ج ۸، ص ۳۱۴). ابن منظور (ذيل «طوى») اين احاديث را اين گونه تفسير كرده است كه انسان در شب بانشاط تر از روز است و به سبب نبودن گرما و ديگر مشكلات سريع تر حركت مى كند. اما مازندرانى (ج ۱۲، ص۴۴۰) تأويل اين احاديث را روا نمى داند و معتقد به تفسير ظاهرى آنهاست. او به سخن كسانى استناد كرده است كه قائل به قبض و بسط در زمان و مكان اند.
منابع : علاوه بر قرآن؛ آقابزرگ طهرانى؛ محمودبن عبداللّه آلوسى، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم و السبع المثانى، چاپ على عبدالبارى عطيه، بيروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۴؛ ابن انبارى، الزاهر فى معانى كلمات الناس، چاپ حاتم صالح ضامن، دمشق ۱۴۲۴/ ۲۰۰۴؛ ابن بابويه، علل الشرايع، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم ]بى تا.[؛ همو، عيون اخبار الرضا، چاپ مهدى لاجوردى، قم ۱۳۶۳ش؛ همو، كتاب الخصال، چاپ على اكبر غفارى، قم ۱۳۶۲ش؛ ابن خُزَيمه، صحيح ابن خُزيمه، چاپ محمد مصطفى اعظمى، بيروت ۱۴۱۲/ ۱۹۹۲؛ ابن طاووس، جمال الاسبوع بكمال العمل المشروع، چاپ جواد قيومى اصفهانى، ]قم[ ۱۳۷۱ش؛ ابن قولويه، كامل الزيارات، چاپ جواد قيومى اصفهانى، قم ۱۴۱۷؛ ابن منظور؛ بخارى؛ احمدبن محمد برقى، كتاب المحاسن، چاپ جلال الدين محدث ارموى، تهران ۱۳۳۰ش؛ احمد پاكتچى، «انديشه هفت اقليم و ارزيابى يادكردهاى آن در احاديث»، مطالعات اسلامى، ش ۶۵ و ۶۶ (پاييز و زمستان ۱۳۸۳)؛ احمدبن محمد ثعلبى، الكشف و البيان، المعروف تفسير الثعلبى، چاپ على عاشور، بيروت ۱۴۲۲/ ۲۰۰۲؛ حبيش بن ابراهيم حبيش تفليسى، وجوه قرآن، چاپ مهدى محقق، تهران ?] ۱۳۴۰ش[؛ حرّعاملى؛ عبدالستار حسنى، السيد هبة الدين الحسينى الشهرستانى: حياته و نشاطه العلمى و الاجتماعى، قم ۱۳۸۷ش؛ حسين بن محمد دامغانى، الوجوه و النظائر لالفاظ كتاب اللّه العزيز، چاپ محمدحسن ابوالعزم زفيتى، قاهره ۱۴۱۲ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۲ـ۲۰۰۰؛ حسين بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غريب القرآن، چاپ محمد سيدكيلانى، بيروت ]بى تا.[؛ فضل اللّه بن على راوندى، النوادر، چاپ سعيدرضا على عسكرى، قم ۱۳۷۷ش؛ وهبه زُحَيلى، التفسير المنير فى العقيدة و الشريعة و المنهج، بيروت ۱۴۱۸/ ۱۹۹۸؛ زمخشرى؛ محمدبن حسين شريف رضى، حقائق التأويل فى متشابه التنزيل، ج ۵، شرح محمدرضا آل كاشف الغطاء، بيروت ?] ۱۳۵۵[، چاپ افست قم ]بى تا.[؛ هبة الدين شهرستانى، الهيئة و الاسلام، نجف ۱۳۸۴/ ۱۹۶۵؛ طباطبائى؛ احمدبن على طبرِسى، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوى خرسان، نجف ۱۳۸۶/ ۱۹۶۶، چاپ افست قم ]بى تا.[؛ فضل بن حسن طبرِسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسير الكبير، او، مفاتيح الغيب، بيروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰؛ يوسف فضائى، پيدايش انسان و آغاز شهرنشينى، ج ۱، تهران ۱۳۵۶ش؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، بيروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ على بن ابراهيم قمى، تفسير القمى، چاپ طيب موسوى جزائرى، قم ۱۴۰۴؛ كامل نجار، قراءة منهجية للاسلام، طرابلس ۱۴۲۵/۲۰۰۵؛ كلينى (بيروت)؛ محمدصالح بن احمد مازندرانى، شرح اصول الكافى، مع تعاليق ابوالحسن شعرانى، چاپ على عاشور، بيروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰؛ مجلسى؛ محمدفؤاد عبدالباقى، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الكريم، قاهره ۱۳۶۴، چاپ افست تهران ?] ۱۳۹۷[؛ محمدتقى مدرسى، مِن هدى القرآن، تهران ۱۴۱۹؛ احمد مصطفى مراغى، تفسيرالمراغى، بيروت ?] ۱۳۶۵[؛ مسلم بن حجاج، الجامع الصحيح، بيروت: دارالفكر، ]بى تا.[؛ روح اللّه نجفى، «بررسى سه نمونه از دعاوى ناسازگارى قرآن و علم»، پژوهش هاى علم و دين، سال ۴، ش ۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۲)؛ روح اللّه نجفى و مهدى جلالى، «ادعاى مسطح انگارى زمين در قرآن»، تحقيقات علوم قرآن و حديث، سال۱۰، ش ۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۲)؛
Encyclopaedia of the Qur’¦an, ed. Jane Dammen Mc Auliffe, Leiden: Brill, ۲۰۰۱-۲۰۰۶, s.v. "Earth" (by Heidi Toelle).
/ سعيد زعفرانى زاده /
۱. MacKenzie ۲. Pythagoras ۳. Dreyer ۴. Theophrast ۵. Parmenides ۶. circumpolar ۷. Aristoteles ۸. Thales of Miletus ۹. Ptolemy ۱۰. Carlo Alfonso Nallino ۱۱. Aryabhatta ۱۲. Anaximander ۱۳. Anaximenes ۱۴. Anaxagoras ۱۵. Democritus ۱۶. Empedocles ۱۷. Hicetas ۱۸. Heraclides ۱۹. Heath ۲۰. Aristarchus ۲۱. Evans ۲۲. Plinius/Pliny [the Elder] ۲۳. Stade ۲۴. Eratosthenes ۲۵. Hipparchus ۲۶. Against Eratosthenes ۲۷. Nas ¤ â ¦ r al-Dâ ¦ n al-T¤ ¦us¦ â ۲۸. De revolutionibus orbium coelestium ۲۹. Nicholas Copernicus ۳۰. Swerdlow ۳۱. Neugebauer ۳۲. Ragep ۳۳. Roberts ۳۴. Blasjö ۳۵. Tycho Brahe ۳۶. Galileo/ Galilee ۳۷. Johannes Kepler ۳۸. Shea ۳۹. Artigas ۴۰. Pietro Della Valle ۴۱. Jean Foucault ۴۲. Oprea ۴۳. Meir Degani ۴۴. James Hawkes ۴۵. Encyclopaedia of the Qur’¦ an