زلزال رازی

معرف

موسيقى‌دان و عودنواز قرن دوم.
متن

 


زلزل رازى، منصوربن جعفر الضارب، موسيقىدان و عودنواز قرن دوم. او مشهور به زَلزَل يا زُلزُل (فارمر[۱] ، ص ۱۱۸، پانويس ۲) و از موالى عيسىبن جعفربن منصور عباسى بود (خطيب بغدادى، ج ۱، ص ۴۰۱) و در روزگار خلفاى عباسى (مهدى و هادى و هارون) مىزيست (ياقوت حَمَوى، ذيل «بركة زلزل»). زلزل از چيرهدستترين نوازندگان عود در عصر خود بود و به همين سبب به «الضارب» ملقب شد (ابنعبدربّه، ج ۷، ص ۴۱؛ ابوالفرج اصفهانى، ج ۵، ص ۲۲۷؛ نيز  فارمر، ص ۱۱۸). او برادرِ همسر ابراهيم موصلى* (متوفى ۱۸۸) و دايى و استاد عودنوازى اسحاق موصلى* (۱۵۰ـ۲۳۵) بود. گفته شده اسحاق براى فراگيرى عودنوازى از زلزل، بيش از صدهزار درهم حقالزحمه به وى پرداخت كرد (ابوالفرج اصفهانى، ج ۵، ص ۲۰۲، ۲۷۲). خواهر زلزل و مادر اسحاقْ شاهك نام داشت و اهل رى بود (همان، ج ۵، ص ۲۷۱). براساس گزارشهايى از مجالس هارونالرشيد، عود زلزل گاه با آواز ابراهيم موصلى و مزمار بَرصَوما زاهر* همراه بودهاست ( همان، ج ۵، ص ۲۲۷، ۲۴۱، ج ۶، ص ۳۰۴). گفته شده هارونالرشيد بهسببى بر زلزل خشم گرفت و حدود ده سال او را زندانى كرد. روزى ابراهيم موصلى در مجلس هارونالرشيد بود و هارون در پى حاجتى از مجلس خارج شد. ابراهيم به خواندن شعر و آهنگى كه به ياد زلزل ساخته بود پرداخت با اين مطلع كه «هَل دهرُنا بِكَ راجعٌ يا زلزلُ» (آيا روزگارى كه با هم بوديم بازمىگردد اى زلزل). هنگامى كه هارون بازگشت، ابراهيم خاموش شد. هارون از او خواست آنچه مىخوانده را بازخواند و قول داد هيچ آسيبى به او نرساند. ابراهيم شعرش را خواند و هارون دستور داد زلزل را كه موى سر و ريشش سپيد شده بود، به مجلس بياورند. ابراهيم با نوازندگى زلزل آواز خواند و آن دو ولولهاى برپا كردند؛ هارون دستور داد زلزل را آزاد كنند و هدايايى به هر دو آنها بخشيد (همان، ج ۵، ص ۲۰۱ـ۲۰۲). فارمر (همانجا) مرگ زلزل را در ۱۷۴ دانستهاست. با توجه به زندانىشدن زلزل بهمدت ده سال در زمان خلافت هارون (۱۷۰ـ۱۹۳)، او مىبايستى پس از ۱۸۰ درگذشته باشد. همچنين با توجه به نوشته ياقوت حموى (همانجا)، كه زلزل را همزمان با مهدى و هادى و هارونالرشيد دانسته، مىتوان گمان كرد زلزل پيش از پايان خلافت هارون درگذشته باشد. ابنعبدربّه (همانجا) به حضور زلزل در يكى از مجالس مأمون اشاره كردهاست كه احتمالا اين حضور در دوره پيش از خلافت مأمون بودهاست. زلزل بركهاى در بغداد احداث و آن را وقف كرده بود؛ ازاينرو، محلهاى در بغداد به نام بركه زلزل خوانده شد (خطيب بغدادى، ج ۱، ص ۴۰۱، ج ۴، ص۶۰، ج ۶، ص۶۱؛ ياقوت حموى، همانجا). ابداع نوعى عود به نام شَبّوط يا شُبّوط نيز به او منسوب است، كه گويا نزد ايرانيان هم رايج بودهاست ( ابوالفرج اصفهانى، ج ۵، ص ۲۰۲). شبّوط نوعى ماهى با سر و دم باريك و بخش ميانى پهن است كه در رودهاى دجله و فرات هم يافت مىشود (جواليقى، ص ۲۹۱). شايد مشابهت ساز ابداعى زلزل با اين ماهى موجب اين نامگذارى بودهاست. ابوهلال عسكرى (ج ۱، ص ۶۱۸) عودى را وصف كرده كه كاسه باريك و پشت محدب و وترهاى صاف و پوست نازك و گوشيهاى محكم داشته و آن را «عمل زلزل» خواندهاست؛ شايد منظور او عودى است كه مطابق الگوى زلزل ساخته شده باشد. نام يكى از دستانهاى عود نيز به وسطاى زلزل معروف بودهاست؛ فارابى (ج ۱، ص ۱۳۴) نسبت آن را به وتر دستباز (نغمه مبنا) برابر ۲۲ر۲۷ (۳۵۴ سِنْت) دانسته كه به نسبت ميان نت «دو» و «مىِكُرُن» در موسيقى امروز ايران بسيار نزديك است. ابنزَيله (متوفى ۴۴۰؛ ص ۷۷) نيز از دستان زلزل نام برده و جاى آن را بر دسته ساز نزديك به وسط دستانهاى سبابه و خِنصِر ذكر كردهاست كه با جايى كه فارابى تعيين كرده هماهنگ بهنظر مىرسد، اما نظر صفىالدين ارموى (متوفى ۶۹۳) براى اين دستان قدرى متفاوت است. او وسطاى زلزل را با حرف «و» نشان مىدهد و مطابق تقسيمبندى او، نسبت اين دستان به نغمه مبنا (الف) برابر ۴۰۹۶ر۲۱۸۷ (۳۸۴ سنت) است ( ص۱۰، ۴۰، نيز  خضرائى، ص ۶۵).


منابع : ابنزَيله، الكافى فى الموسيقى، چاپ زكريا يوسف، قاهره ۱۹۶۴؛ ابنعبدربّه، العقد الفريد، ج ۷، چاپ عبدالمجيد ترحينى، بيروت ۱۴۰۴/ ۱۹۸۳؛ ابوالفرج اصفهانى؛ ابوهلال عسكرى، كتاب ديوان المعانى، چاپ احمد سليم غانم، بيروت ۱۴۲۴/ ۲۰۰۳؛ موهوببن احمد جواليقى، شرح ادب الكاتب، قاهره ۱۳۵۰، چاپ افست تهران ]بىتا.[؛ بابك خضرائى، «تقسيم وتر و دستانبندى ساز از ديدگاه عبدالقادر مراغى: شرح باب دوم كتاب جامعالالحان»، تاريخ علم، ش ۷ (پاييز و زمستان ۱۳۸۷)؛ خطيب بغدادى؛ عبدالمؤمنبن يوسف صفىالدين ارموى، كتاب الادوار فى الموسيقى، ترجمه فارسى بهانضمام متن عربى آن، از مترجمى ناشناخته، چاپ آريو رستمى، تهران ۱۳۸۰ش؛ محمدبن محمد فارابى، كتاب الموسيقى الكبير، چاپ غطاس عبدالملك خشبه، قاهره ] ۱۹۶۷[؛ ياقوت حَمَوى؛


 


Henry George Farmer, A history of A rabian music to the XIIIth century, New Delhi ۲۰۰۱.


/ بابك خضرائى /



۱. Farmer



 

نظر شما
مولفان
بابک خضرایی ,
گروه
هنرومعماری ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده