زرقالی

معرف

منجم اندلسى در قرن پنجم. به‌نظر مى‌رسد زرقالى را مى‌توان مهم‌ترين و اثرگذارترين منجم غرب جهان اسلام به‌شمار آورد.
متن

زرقالى، ابواسحاق ابراهيمبن يحيى نقاش، منجم اندلسى در قرن پنجم. بهنظر مىرسد زرقالى را مىتوان مهمترين و اثرگذارترين منجم غرب جهان اسلام بهشمار آورد. تاريخ تولد او معلوم نيست؛ در نزديكترين منبع به زمان زندگى او، نوشته قاضىصاعد اندلسى (متوفى ۴۶۲؛ ص ۲۵۵ـ۲۵۶)، به فعاليتهاى نجومى و ساخت ابزارهاى رصدى او اشاره شدهاست. در منابع پس از آن، ازجمله آثار ابناَبّار (ج ۱، ص ۱۳۸) و صَفَدى (ج ۶، ص ۱۶۸)، بهترتيب در ادامه نام او تُجيبى و طُلَيطُلى افزوده شدهاست. پيش از همه، قاضى صاعد اندلسى (ص ۲۵۶) شهرت او را ولد زرقيال ذكر كردهاست (نيز قِفْطى، ص ۵۷، كه همين مطلب را تكرار كردهاست). در منابع بعدى، او ابنزرقاله (← ابنابّار؛ صفدى، همانجاها؛ ذهبى، حوادث و وفيات ۴۹۱ـ۵۰۰ه .، ص ۱۴۴) و در منابع معاصر زَرقالى (براى نمونه ← زندگينامه علمى دانشوران[۱] ؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه)، ناميده شدهاست. براساس نوشته قاضى صاعد اندلسى و قفطى، زرقالى به معناى «زادهشده از دارنده يك چشم آبى» است ( زندگينامه علمى دانشوران، همانجا). درباره زندگى او مىدانيم كه ابتدا در طليطله (تولدو[۲] ) و سپس در قُرطُبه (كوردوبا[۳] ) به كارهاى نجومى پرداخته و در ذيحجه ۴۹۳ در قرطبه درگذشتهاست (← ابنابّار، ج ۱، ص ۱۳۸ـ۱۳۹؛ نيز ← صفدى؛ ذهبى، همانجاها). در اروپاى قرون وسطا، ترجمه مجموعهاى از دستاوردهاى نجومى زرقالى به لاتين (درباره اين ترجمهها ادامه مقاله) موجب آشنايى اروپاييان با نام او شد، هرچند در زبانهاى اروپايى، صورت عربى شهرت او به شكلهاى مختلفى ذكر شدهاست[۴] . از اروپاييان غيرمنجم، جفرى چاسر[۵] (متوفى ۸۰۳/۱۴۰۰)، شاعر انگليسى (ج ۳، ص ۲۲۷)، به زيج زرقالى اشاره كردهاست. پژوهشهاى نجومى زرقالى در ميانه راه فعاليتهاى گروهى از منجمان دوره اسلامى در اندلس جاى مىگيرد؛ او در دورهاى از زندگىاش با قاضى صاعد اندلسى همعصر بودهاست. در اين ميان، چند عامل باعث شدهاست تا زرقالى مهمترين منجم دوره اسلامى در اندلس شناخته شود؛ ازجمله كوشش او در عرضه الگوى جديد سيارهاى. دستاوردهاى زرقالى در اين زمينه، علاوهبر نشاندادن سهم منجمان دوره اسلامى اندلس در بررسى آراى بطلميوس، مطالبى از آراى منجمان هند باستان در غرب جهان اسلام را نيز دربردارد (براى گزارشى درخصوص آراى زرقالى در باب تئوريهاى سيارهاى گولدستاين[۶] ، ص ۲۳۲ـ ۲۴۶). همچنين آراى زرقالى بهسبب ترجمههاى مختلف از آثارش، بهويژه اثر مهم نجومىاش، زيج طليطلى، به لاتين، در اروپا بسيار مورد توجه قرار گرفت ( ادامه مقاله). زرقالى در يكى از آثارش، با نام العمل بالصفيحة الزيجية (ص ۲۰۷)، فلك حامل عطارد را بهنحوى متفاوت وصف كرده و بهنظر مىرسد اين وصف براى نخستين بار در نجوم دوره اسلامى انجام شدهاست. زرقالى (همانجا) اين فلك را، ازآنرو كه بيضىشكل است، متفاوت با افلاك مستدير ديگر سيارات ذكر كردهاست. اين نخستين مورد استفاده از مقاطع مخروطى براى وصف افلاك سيارات بهشمار مىرود (براى گزارشى درباره آراى زرقالى در اينباره سامسو[۷] و ميلگو[۸] ، ص ۲۸۹ـ۲۹۳). بر اين اساس، بهنظر مىرسد زرقالى منشأ تغييرات مهمى در ساخت چند گونه اسطرلاب نيز بودهاست، چنانكه مورخان پس از زرقالى به جايگاه او در ساخت اين ابزار نجومى اشاره كردهاند (ازجمله ابنابّار، ج ۱، ص ۱۳۸ـ۱۳۹؛ قفطى، همانجا). دوگونه از اسطرلابهاى دوره اسلامى، كه نمونههاى ساختهشده از آنها وجود دارد، مستقيمآ تحتتأثير آراى زرقالى پديد آمدهاند (براى آگاهى بيشتر درباره اينگونه اسطرلابها د. اسلام، چاپ دوم، ذيل «شكّازيه»؛ براى گزارشى حاوى معرفى يكى از اسطرلابهاى ساختهشده براساس آراى زرقالى ميلياس باليكروسا[۹] ، ۱۹۴۴، ص ۱۱۱ـ۱۱۹). آراى نجومى زرقالى و چند منجم ديگر دوره اسلامى در اندلس باعث بهوجودآمدن سنّتى در نجوم دوره اسلامى شد كه بهويژه تحتتأثير دستاوردهاى رصدخانه طليطله (درباره اين رصدخانه ← صاييلى[۱۰] ، ص ۱۸۰ـ۱۸۱؛ نيز ← رصد و رصدخانه*) زمينهاى فراهم آمد تا با كوششهاى آلفونسوى دهم[۱۱] (حك : ۶۵۱ـ۶۸۲/۱۲۵۳ـ۱۲۸۴)، پادشاه لئون و كاستيل، و به دستور او اين دستاوردها به زبانهاى اروپايى ترجمه و نيز زيج آلفونسى جانشين زيج طليطلىِ زرقالى شود (براى گزارشى درباره دستاوردهاى نجومى آلفونسوى دهم تالگرن[۱۲] ، ۱۹۲۵ب، ص ۳۴۲ـ۳۴۶؛ براى فهرستى از واژگان نجومى عربى راهيافته به آثار نجومى تهيهشده زيرنظر آلفونسوى دهم ← همو، ۱۹۲۵الف، ص ۷۱۳ـ۷۱۷).


آثار ۱) زيج طليطلى، مهمترين اثر زرقالى و جمعى از منجمان است، كه متن كامل عربى آن تاكنون بهدست نيامدهاست. اين زيج را زرقالى احتمالا در نيمه دوم قرن پنجم و در رصدخانه طليطله تهيه كردهاست. و براساس ترجمه لاتين آن نيز زيج طليطلى[۱۳] ناميده مىشود ( ادامه مقاله). اين زيج احتمالا نتيجه اوليه پژوهش گروهى از منجمان اندلسى بودهاست كه به سرپرستى قاضى صاعد اندلسى در رصدخانه طليطله مشغول بهكار بودهاند ( ريشتر ـ برنبورگ[۱۴] ، ص ۳۷۵ـ۳۷۷، ۳۸۵ـ۳۹۰). اگرچه، بهسبب نبود متن عربى آن، صرفآ مىتوان نشانههايى از بهكارگيرى دادههاى نجومى اين زيج را بين ديگر نويسندگان دوره اسلامى يافت كه قراينى بر شناخت اين نويسندگان از اين كتاب تا پيش از مفقودشدن متن عربى آن بهدست مىدهد. ازجمله، علاوهبر اطلاعى كه حاجىخليفه (ج ۲، ستون ۹۷۱) از رصدهاى طليطله و مشاركت زرقالى در اين رصدها دادهاست، در قرن هفتم، محيىالدين مغربى نيز در چند موضع از يكى از زيجهاى خود، به نام تاجالازياج، به زرقالى و دستاوردهاى نجومى زيج طليطلى اشارههايى كردهاست ( محيىالدين مغربى[۱۵] ، ص۱۲۰، ۱۲۶). در اين ميان، نسخهاى خطى از باقيماندههاى متن عربى اين كتاب، كه مجموعهاى شامل پنج جدول درباره بعضى دادههاى نجومى درباره ماه است، در كتابخانه دانشگاه ليدن[۱۶] در هلند نگهدارى مىشود (← ميلياس باليكروسا، ۱۹۵۰، ص ۳۴ـ۳۵؛ براى گزارشى درباره محتويات اين مجموعه ← ويتكام[۱۷] ، ج ۱، ص ۶۳). همچنين بهسبب وجود نسخههاى خطى متعدد از ترجمههاى لاتين اين كتاب و تأثير آن در نجوم قرون وسطاى اروپا، پژوهشهاى متعددى درباره آن انجام شدهاست (براى گزارشى درباره چاپهاى بخشهاى مختلف اين ترجمهها بهوسيله پژوهشگران معاصر ← تومر[۱۸] ، ۱۹۶۸، ص ۵؛ نيز ← ميلياس باليكروسا، ۱۹۵۰، ص ۲۲ـ۷۱، كه بهتفصيل، گزارشى درباره سابقه نجومى منتهى به تهيه اين زيج در اندلس، كسانى كه در تدوين دادههاى نجومى قبل از آن سهيم بودهاند، و نيز همكاران زرقالى در تهيه آن بهدست دادهاست). با انتشار مجموعهاى درباره زيج طليطلى توسط پدرسن[۱۹] (دانمارك ۲۰۰۲)، كه شامل تصحيح و چاپ سه ويرايش مختلف از متن لاتين اين كتاب بههمراه ترجمه انگليسى هركدام از آنها و جدولهاى نجومى كتاب است، مىتوان درباره محتويات متن لاتين (و توسعآ محتواى متن عربى) اظهارنظر كرد (پدرسن (زرقالى[۲۰] ، ۲۰۰۲، ج ۱، مقدمه، ص ۶۱ـ ۸۶)، جدولى مقايسهاى شامل محتواى دادههاى نجومى هر سه ويرايش لاتين كتاب تهيه كرده كه براى آگاهى از محتويات هر ويرايش راهگشاست). بر اين اساس زيج طليطلى، همانند ديگر زيجهاى دوره اسلامى (← زيج*، بخش محتوا)، مشتمل است بر: دادههاى گاهشمارى (ازجمله گاهشماريهاى هجرى قمرى، يزدگرى و ديوكلتيانى)، جدولهاى توابع مثلثاتى، جدولهاى حركت سيارات، ماه و خورشيد، جدولهاى عرض سيارات، جداول اختلاف منظر، گرفتگيهاى ماه و خورشيد، مجموعهاى از طول و عرض جغرافيايى شهرها و گروهى از جدولهاى احكام نجوم (← همان مقدمه، ص ۱۶، نيز ص ۶۱ـ۸۶، مشتمل بر صورت تفصيلى هريك از دادههاى طرحشده در اين زيج؛ تومر، ۱۹۶۸، ص ۱۴ـ۱۵۲). از ويرايشهاى مختلف ترجمه لاتين اين كتاب نسخههاى خطى متعددى وجود دارد (براى گزارشى درباره اين دستنويسها تومر، ۱۹۶۸، ص۱۶۰ـ۱۷۰؛ زرقالى، ۲۰۰۲، ج ۱، همان مقدمه، ص ۳۸ـ۴۳)؛ پدرسن (زرقالى، ۲۰۰۲، ج ۱، مقدمه، ص ۹۰ـ۱۸۷) گزارشى درباره مشخصات و تاريخ تحرير اين نسخهها بهدست دادهاست. بااينحال آراى مختلفى درباره مترجم يا مترجمان ترجمههاى مختلف از زيج طليطلى وجود دارد. پدرسن (همان، ج ۱، مقدمه، ص ۱۹۴ـ۱۹۵) فقط به يوحناى اشبيلى[۲۱] (قرن ششم/ دوازدهم) اشاره كردهاست؛ ولى از مترجمان ديگرى نيز ياد شده كه مشهورترين آنها ژرار كرمونايى*[۲۲] است ( اشتايناشنايدر[۲۳] ، ۱۸۸۷، ص ۵؛ حايك، ص ۵۸۷). ترجمه لاتين زيج طليطلى در قرون وسطا بهچاپ رسيدهاست، ازجمله ترجمه يوهانس شونر[۲۴] (ستارهشناس و رياضىدان آلمانى) در ۱۵۳۴/۹۴۰ ( استيلول[۲۵] ، ص ۹). بخشهايى از اين كتاب از روى ترجمه لاتين، در سالهاى ۷۳۰ تا ۷۴۰/ ۱۳۳۰ـ۱۳۴۰ در قبرس، به يونانى ترجمه شدهاست، ضمن آنكه درباره نام مترجم آن ترديدهايى وجود دارد (براى گزارشى درباره اين ترجمه پينگرى[۲۶] ، ص ۸۷ـ۱۳۲). ۲) كتاب العمل بالصفيحة الزرقالية المُعَدَّة بجميع الآفاق (← درنبورگ[۲۷] ، ج ۲، قسم ۲، ص ۴۰۱)، كه به نام العمل بالصفيحة المشتركة لجميع الآفاق نيز شناخته مىشود ( كينگ[۲۸] ، ج ۲، بخش ۱، ص ۵۲۷)، درباره سازوكار نوعى اسطرلاب است كه براى همه عرضهاى جغرافيايى كاربرد دارد و جهانى است. اين كتاب مشتملبر صد باب است (درنبورگ؛ كينگ، همانجاها؛ براى گزارشى از عنوان بابهاى كتاب ميلياس باليكروسا، ۱۹۳۳، ص ۱۶۶ـ۱۷۲). زرقالى، در مقدمه كتاب، علت تأليف آن و لزوم طراحى اسطرلابى با كاربرد در همه عرضهاى جغرافيايى را توضيح دادهاست (← همان، ص ۱۶۳). ويليام انگليسى[۲۹] ( كارمودى[۳۰] ، ص ۱۶۸) و نيز جان برشايى[۳۱] (لرچ[۳۲] ، ص ۳۱۸) اين رساله را به لاتين ترجمه كردهاند (براى گزارشى درباره اين كتاب، ترجمه لاتين و نسخههاى خطى آن كارمودى، ص ۱۶۱ـ۱۶۲). ترجمهاى عبرى از يعقوببن مَخيربن طِبّون از اين كتاب موجود است (براى آگاهى بيشتر درباره اين ترجمه ← اشتايناشنايدر، ۱۸۸۳، ص ۴۹۶ـ۵۰۴). ابنبنّاى مراكشى* ذيلى بر اين كتاب نوشتهاست ( ادامه مقاله). ۳) الشكازيه، روزنفلد[۳۳] و احساناوغلو[۳۴] ، در گزارش درباره آثار زرقالى، به دو رساله مختلف درباره اسطرلاب شامل ۶۰ و ۶۱ باب اشاره كردهاند (← ص ۱۶۴ـ۱۶۵)، اما در اصل هر دوى اين آثار، متن واحدى از كتاب ]اسطرلاب [الشكازيهاند. در نسخه خطى اين كتاب در كتابخانه ليدن ( ويتكام، ج ۱، ص ۴۴۳)، بخشى از مقدمه كتاب (ص ۳ـ۵) به باب جداگانهاى تقسيم شده و بر اين اساس، اثر مشتملبر ۶۱ باب است، درحالىكه براساس متن چاپى رساله (← زرقالى، ۱۹۸۶، ص ۵ـ۸)، اين بخش جزء مقدمه كتاب بهحساب آمدهاست. اين رساله، همانند العمل بالصفيحة الزرقالية، در وصف سازوكار اسطرلابى جهانى (با كاربرد در همه عرضهاى جغرافيايى) است (← همان، ص ۵). اين دو رساله مشابهتهاى ساختارى زيادى دارند و عنوان بسيارى از بابهاى دو كتاب نيز همانند هم است. ۴) العمل بالصفيحة الزيجية، كه در ميان آثار زرقالى، صرفآ در اين كتاب نام حامى تأليف آن، معتمدبن عبّاد (آخرين شاه سلسله بنوعَبّاد در اندلس، در قرن پنجم) ذكر شدهاست (همو، ۱۹۹۱، ص ۲۰۳). در اين كتاب، مشتملبر يازده باب، سازوكار نوعى اسطرلاب براى بهدستآوردن مقدار تعديل حركت سيارات و ماه و خورشيد شرح داده شدهاست. ۵) قانون اومانيوس/ اوماتيوس (ميلياس باليكروسا، ۱۹۵۰، ص ۲۳۴؛ نيز ← اشتايناشنايدر، ۱۸۸۷، ص ۲)، اين كتاب، كه به يك زيج شبيه است، داراى ۲۵ باب و دربردارنده ۸۳ جدول درباره حركات سيارات، محاسبات استخراج چند تقويم، مطالع بروج، رؤيت هلال، اختلاف منظر، گرفتها و دادههايى از اين دست است. ميلياس باليكروسا در كتابش[۳۵] متن عربى قانون اومانيوس (← ص ۷۵ـ۱۱۵) بههمراه ترجمه اسپانيايى آن (ص ۱۱۶ـ۱۴۸) و بخشى از جداول آن (ص ۱۵۳ـ ۲۳۴) را بهچاپ رساندهاست. همچنين ترجمهاى لاتين از اين كتاب (← اشتايناشنايدر، ۱۸۸۷، ص ۲ـ۳) با نام Almanac وجود دارد (← بوتله[۳۶] ، ص ۱۲؛ براى گزارشى حاوى تحليل بعضى دادههاى نجومى اين كتاب ← همان، ص ۱۳ـ۲۰). ۶) رسالةٌ فى حركات الكواكب السيارة و تدبيرها (كينگ، ج ۲، بخش ۲، ص ۷۱۶)، كه التدبير نيز ناميده شدهاست ( روزنفلد و احساناوغلو، ص ۱۶۵). ۷) المدخل فى علم النجوم (← همانجا). ابنباجه (ص ۷۸) به رسالةٌ فى ابطال الطريق سلكها بطلميوس فى استخراج البعد الابعد لعطارد، تأليف زرقالى، اشاره كردهاست. آراى موردنظر ابنباجه (ص ۷۷ـ۸۱) در مواردى با نوشتههاى زرقالى در العمل بالصفيحة الزيجية درخصوص جايگاه عطارد در بعد ابعد آن مطابقت دارد، اما زرقالى در اين رساله هيچگاه از بطلميوس ذكرى نكردهاست. بنابراين بهنظر مىرسد فى ابطال الطريق... عنوان رسالهاى ديگر از زرقالى باشد كه متن آن تاكنون بهدست نيامدهاست. همچنين ميلياس باليكروسا (۱۹۵۰، ص۲۵۰ـ۲۶۵) ترجمه عبرى رسالهاى از زرقالى درباره محاسبه حركتهاى خورشيد را بهصورت عكسى بهچاپ رساندهاست كه براساس عنوان عبرى آن، نام عربى كتاب احتمالا الرسالة الجامعة فى الشمس است (← تومر، ۱۹۶۹، ص ۳۱۵؛ براى آگاهى بيشتر درباره محتواى متن عبرى رساله ← ميلياس باليكروسا، ۱۹۵۰، ص ۲۳۹ـ ۲۴۹). آراى زرقالى تأثير بسيار زيادى در منجمان پس از او گذاشتهاست، چنانكه ابنبنّا نقدى بر نزديك به بيست باب از كتاب العمل بالصفيحة الزرقالية دارد (← ابنبنّا، ص ۵۳ـ۶۳؛ براى گزارشى درباره اين رساله ابنبنّا و نظرهاى او درباره آراى زرقالى ← پوئيگ آگيلار[۳۷] ، ص ۴۵ـ۵۳). حسنبن على مراكشى (متوفى ۶۶۰) نيز از زرقالى ياد كردهاست (براى نمونه ← ج ۲، ص ۸۸ـ۹۹، ۱۹۲). مراكشى (ج ۲، ص ۲۹۳ـ ۳۳۶) گزارشى از بابهاى مختلف كتابهاى الشكازية و العمل بالصفيحة الزرقالية، مشتملبر ۱۳۰ باب، بهدست داده كه عملا چكيدهاى از متن اين دو رساله است. به نوشته ابنابّار (ج ۱، ص ۲۹)، ابنكَمّاد* برمبناى رصدهاى زرقالى در طليطله زيجى نگاشتهاست (براى گزارشى درباره چند متن ديگرى كه تحتتأثير آراى زرقالى پديد آمدهاند ← كينگ، ج ۲، بخش ۱، ص ۵۲۹ـ۵۳۱). همچنين دستكم دو متن نجومى به زبان فارسى وجود دارد، كه هر دو را ملامحمود ميرمچلبى* (متوفى ۹۳۱) تحتتأثير مستقيم آراى زرقالى پديد آوردهاست، كه عبارتاند از: رساله در معرفت عمل شكازى، درباره سازوكار نوعى اسطرلاب كه احتمالا ترجمه ـ تأليفى از مجموعه آثار زرقالى است (براى آگاهى درباره اين رساله ← عرفانيان، ج ۱۰، ص ۱۵۴ـ۱۵۵) و به نوشته ميرمچلبى (گ ۱۷ر) بعضى بابها را بنا به صلاح خود بر متن اصلى افزودهاست؛ و رساله در تعريف زرقاله و شكازى، در ۵۱ باب ( عرفانيان، ج ۱۰، ص ۵۲ـ۵۳؛ >تاريخ منابع نجوم در دوره عثمانى<[۳۸] ، ج ۱، ص ۹۶ـ۹۷).


منابع : ابنابّار، التكملة لكتاب الصلة، چاپ عزت عطار حسينى، قاهره ۱۳۷۵/۱۹۵۵؛ ابنباجه، رسائل فلسفية لابىبكربن باجة: نصوص فلسفية غير منشورة، چاپ جمالالدين علوى، بيروت ]بىتا.[؛ ابنبنّا، «و نقل من خط الشيخ الامام الاوحد المذكور ما نصه: تقبيل على رسالة الصفيحة الزرقالية»، در


Roser Puig Aguilar, "El Taqb¦ il ‘ala ris¦alat al-S¤ af¦ ih¤ a al-Zarqa¦ liyya de Ibn al-Bann¦a’ de Marr¦aku§s",A l-Qan¤ tara, vol.۸, no.۱-۲ (۱۹۸۷);


حاجىخليفه؛ سيمون حايك، تَعَرَّبَتْ... و تَغَرَّبَت، او، نَقلُ الحضارة العربية الى المغرب، جونيه، لبنان ۱۹۸۷؛ محمدبن احمد ذهبى، تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفيات ۴۹۱ـ۵۰۰ه .، بيروت ۱۴۱۵/۱۹۹۴؛ ابراهيمبن يحيى زرقالى، رسالة الشكازية، نسخه خطى كتابخانه دانشگاه ليدن، ش ۱/۹۹۳؛ همو، كتاب العمل بالصفيحة الزيجية، در


Mercè Comes, Ecuatorios andalusíes: Ibn al-Samh¤ , al-Zarqa¦ lluh y A bu¦ -i-S¤ alt, Barcelona ۱۹۹۱;


صَفَدى؛ غلامعلى عرفانيان، فهرست كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، ج۱۰، مشهد ۱۳۶۲ش؛ صاعدبن احمد قاضى صاعد اندلسى، التعريف بطبقات الامم: تاريخ جهانى علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجرى، چاپ غلامرضا جمشيدنژاد اول، تهران ۱۳۷۶ش؛ علىبن يوسف قِفطى، تاريخ الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبار العلماء باخبار الحكماء، چاپ يوليوس ليپرت، لايپزيك ۱۹۰۳؛ ديويد آنتونى كينگ، فهرس المخطوطات العلمية المحفوظة بدارالكتب المصرية، قاهره ۱۹۸۱ـ۱۹۸۶؛ حسنبن على مراكشى، جامع المبادئ و الغايات فى علم الميقات، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه طوپقاپىسراى استانبول، مجموعه احمد ثالث، ش ۳۳۴۳، فرانكفورت ۱۴۰۵/۱۹۸۴؛ محمودبن محمد ميرمچلبى، رساله در معرفت عمل شكازى، نسخه خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، ش ۲/۱۲۱۳۲، نسخه عكسى موجود در كتابخانه بنياد دايرةالمعارف اسلامى؛


Marion Boutelle, "The almanac of Azarquiel", Centaurus, vol.۱۲, no.۱ (Mar. ۱۹۶۸); Francis J. Carmody, A rabic astronomical and astrological sciences in Latin translation: a critical bibliography, Berkeley, Calif. ۱۹۵۶; Geoffrey Chaucer, The complete works of Geoffrey Chaucer, ed. WalterW.Skeat,Oxford ۱۸۹۴-۱۹۰۰; Hartwig Derenbourg, L esmanuscritsarabes de l’Escurial,vol.۲, fasc.۲,Paris ۱۹۴۱; Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner’s Sons, ۱۹۸۱, s.v. "Al-Zarq¦ al¦ â" (by J. Vernet); EI۲, s.vv. "_S_h_akk¦aziyya" (by D. A. King), "Al-Zar¤ k¦al¦ â" (by J. Samsó); Bernard Raphael Goldstein, "On the theory of trepidation: according to Th¦abit b. Qurra and al-Zarq¦allu and its implications for homocentric planetary theory", Centaurus, vol.۱۰, no.۴ (June ۱۹۶۵); Richard Lorch, "Greek-Arabic-Latin: the transmission of mathematical texts in the Middle Ages", Science in context, vol. ۱۴, no.۱-۲ (June ۲۰۰۱); José María Millás Vallicrosa, "Un ejemplar de azafea árabe de Azarquiel", A l- A ndalus, vol.۹, no.۱ (۱۹۴۴); idem, "El literalismo de los traductores de la corte de Alfonso el Sabio", ibid, vol.۱, no.۱ (۱۹۳۳); idem, Estudios sobre A zarquiel, Madrid ۱۹۵۰; Mu¤hy¦ â ’l-D¦ ân Ma ___ gh rib¦ â, El T¦aj al-azy¦aj de Muhyi al-D¦ in al-Magrib¦ i, [tr.] Carlos Dorce, Barcelona ۲۰۰۳; Osmanli astronomi literatürü tarihi = History of astronomy literature during the Ottoman period, compiled by Ekmeleddin Iè hsanog§ lu, et al., ed. Ekmeleddin Iè hsanog§ lu, Iè stanbul: Iè slâm Tarih, Sanat ve Kültür Araítârma Merkezi, ۱۹۹۷; David Pingree, "The Byzantine version of the Toledan tables: the work of George Lapithes?", Dumbarton oaks papers, vol. ۳۰ (۱۹۷۶); Roser Puig Aguilar, "El Taqb¦ il ala ris¦alat al-S¤ af¦ ih¤ a al-Zarqa¦ liyya de Ibn al-Bann¦a’ de Marr¦akuí",A l-Qan¤ tara, vol.۸, no.۱-۲ (۱۹۸۷); Lutz Richter-Brenburg, "¤S¦a‘id, the Toledan tables, and Andalus¦ â science", in From deferent to equant: a volume of studies in the history of science in the ancient and medieval Near East in honor of E. S. Kennedy, ed. David A. King and George Saliba, New York: The New York Academy of Sciences, ۱۹۸۷; Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin èIhsano§glu, Mathematicians,astronomers,and other scholars of Islamic civilization and their works (۷th-۱۹thc.), Iè stanbul ۲۰۰۳; Julio Samsó and Honorino Mielgo, "Ibnal- Zarq¦alluh on mercury", Journal forthehistoryof astronomy,vol.۲۵ (۱۹۹۴), repr. in Julio Samsó, A stronomy and astrology in al- A ndalus and the Maghrib, Aldershot, Engl. ۲۰۰۷; Aydin Sayâlâ, The observatory in Islam and its place in the general history of the observatory, Ankara ۱۹۶۰; Maurice Steinschneider, "Études sur Zarkali", Bullettino di bibliografia e di storia della scienze matematiche e fisiche, vol.۱۶ (۱۸۸۳); idem, "Étudessur Zarkali: astronome arabe du XIe siécle", ibid, vol.۲۰ (۱۸۸۷); Margaret Bingham Stillwell, The awakening interest in science during the first century of printing: ۱۴۵۰-۱۵۵۰, New York ۱۹۷۰; Oiva J. Tallgren, "Los nombres árabes de las estrellas y la transcripción Alfonsina",in Homenajeofrecido a Menéndez Pidal, vol.۲, Madrid: Hernando, ۱۹۲۵a; idem, "Sur l’astronomie espagnole d’Alphonse X et son modèle arabe", Studia orientalia, vol.۱, no.۱ (۱۹۲۵b); G. J. Toomer, "The solar theory of az-Zarq¦ali: a history of errors", Centaurus, vol.۱۴, no.۱ (Dec. ۱۹۶۹); idem, "A survey of the Toledan tables", Osiris, vol.۱۵ (۱۹۶۸); Jun Just Witkam, Inventory of the Oriental manuscripts of the library of the University of L eiden, vol.۱, Leiden ۲۰۰۷; Ibr¦ah¦ âm b. Ya¤hy¦a Zar¤k¦al¦ â, A l-S§ akk¦aziyya, ed. and tr. Roser Puig, Barcelona ۱۹۸۶; idem, The Toledan tables, a review of the manuscripts and the textual versions with an edition by Fritz S. Pedersen, Copenhagen ۲۰۰۲.


/ فريد قاسملو /


۱. Dictionary of scientific biography ۲. Toledo ۳. Cordova ۴. Arsechieles/ Azarquiel ۵. Geoffrey Chaucer ۶. Goldstein ۷. Samsó ۸. Mielgo ۹. Millás Vallicrosa ۱۰. Sayâlâ ۱۱. Alfonso X ۱۲. Tallgren ۱۳. The Toledo Tables ۱۴. Richter-Bernburg ۱۵. Mu¤ hy¦ â ’l-D¦ ân Ma_gh_rib¦ â ۱۶. Bibliotheek der Universiteit Leiden ۱۷. Witkam ۱۸. Toomer ۱۹. Pedersen ۲۰. Zar¤ k¦al¦ â ۲۱. Juan de Sevilla ۲۲. Gerardus Cremonensis ۲۳. Steinschneider ۲۴. Johannes Schöner ۲۵. Stillwell ۲۶. Pingree ۲۷. Derenbourg ۲۸. David Anthony King ۲۹. William of England ۳۰. Carmody ۳۱. John of Brescia ۳۲. Lorch ۳۳. Rozenfeld ۳۴. èIhsano§glu ۳۵. Estudios sobre Azarquiel ۳۶. Boutelle ۳۷. Puig Aguilar ۳۸. Osmanli astronomi literatürü tarihi

نظر شما
مولفان
فرید قاسملو ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده