زبیری

معرف

فقيه شافعى، قارى و محدّث، اهل بصره، در قرن سوم و چهارم.
متن

 


زُبَيرى، زبيربن احمد، فقيه شافعى، قارى و محدّث، اهل بصره، در قرن سوم و چهارم. نسب ابوعبداللّه زبيربن احمد بصرى با پنج واسطه به زبيربن عَوّام*، پسرعمه و صحابى مشهور پيامبر صلىاللّهعليهوآلهوسلم مىرسد، و ازاينرو زبيرى خوانده شدهاست (خطيب بغدادى، ج ۹، ص ۴۹۲؛ ابنخلّكان، ج ۲، ص ۳۱۳؛ اِسنوَى، ج ۱، ص ۲۹۹؛ نيز ←سمعانى، ج ۳، ص ۱۳۶ـ۱۳۸؛ قَلقَشندى، ص ۱۳۱ـ۱۳۲). برخى بهاشتباه نام او را احمدبن سليمان ( ←مصنف، ص ۵۱؛ كحّاله، ج ۱، ص ۲۳۷) و برخى زبيربن عبداللّهبن سليمان ( ←ابننديم، ج ۲، جزء۱، ص ۴۸) ذكر كردهاند. زبيرى ساكن بصره بود (سُبْكى، ج۳، ص۲۹۵)، اما در سفرى كه به بغداد داشت، از داوودبن سليمان مؤدِّب، محمدبن سِنان قَزّاز و ابراهيمبن وليد جَشَّاش حديث شنيد (خطيب بغدادى، همانجا؛ سمعانى، ج ۳، ص ۱۳۷ـ۱۳۸؛ ابنخلّكان، همانجا) و نزد رَوحبن قُرَّه، محمدبن متوكل بصرى مشهور به رُوَيس، سليمانبن عبداللّه ذهبى، محمدبن عبدالخالق، ابوحاتم سجستانى*، فضلبن احمد هُذَلى، عامربن عبدالاعلى دلّال و محمدبن يحيى قَطيعى قرائات را آموخت ( ←سبكى، همانجا؛ ابنكثير، ج ۱، ص ۱۹۵ـ۱۹۶؛ ابنجزرى، ج۱، ص۲۹۲ـ ۲۹۳). استادان او در فقه شناخته نيستند (ابنقاضى شهبه، ج ۱، ص۵۴). ابوبكر محمدبن حسن نقاش، محمدبن احمدبن يوسف بغدادى، عُمربن بِشران سُكَّرى، علىبن هارون سمسار، علىبن محمدبن لؤلؤ، محمدبن عبداللّه دَقّاق و علىبن عثمانبن حَبَشان از كسانىاند كه از وى حديث نقل كرده و علم قرائات را نزد او آموختهاند (خطيب بغدادى، همانجا؛ سمعانى، ج ۳، ص ۱۳۸؛ ابنجزرى، ج ۱، ص ۲۹۳). ابوعُمَر احمدبن دُحيمبن خليل ناقل و راوىِ كتاب السنة زبيرى است ( ←حُمَيْدى، ج ۱، ص ۱۹۴ـ۱۹۵). ابوالعباس محمدبن على كَرجى (متوفى ۳۴۳) نيز از شاگردان او در فقه بودهاست (سبكى، ج ۳، ص ۱۹۹). زبيرى را ثقه و صحيحالروايه دانستهاند ( ←خطيب بغدادى؛ ابنخلّكان، همانجاها). وى پيشواى اهل بصره در روزگار خود بود و علاوه بر شهرتش در فقه شافعى و قرائات، اديب و نسبشناس نيز بهشمار مىرفت (ابنخلّكان، همانجا؛ سبكى، ج ۳، ص ۲۹۵؛ اسنوى، همانجا). زبيرى كه نابينا بود، پيش از ۳۲۰ از دنيا رفت (ابواسحاق شيرازى، ص ۱۱۷؛ ابنخلّكان، همانجا). در برخى منابع سال وفات او ۳۱۷ ذكر شدهاست ( ←صَفَدى، ص ۱۵۳؛ سبكى، ج ۳، ص ۲۹۶). مشهورترين اثر زبيرى الكافى كتابى مختصر در فقه است (ابننديم؛ ابواسحاق شيرازى؛ ابنخلّكان، همانجاها). المُسْكت ديگر اثر مهم او، به شيوه معما و سؤال و جواب تأليف شدهاست و برخى آن را تلخيص كردهاند. نسخهاى از اصل كتاب و تلخيص آن نزد اسنوى (متوفى ۷۷۲) موجود بودهاست (سبكى؛ اسنوى، همانجاها؛ ابنقاضى شهبه، ج ۱، ص ۵۵). زبيرى بهدليل تأليف اين دو اثر، به صاحبالكافى و صاحبالمسكت شهرت يافتهاست ( ←سبكى، ج ۳، ص ۲۹۵؛ اسنوى، همانجا؛ مصنف، ص ۵۲). ديگر آثار زبيرى عبارتاند از: النية، سترالعورة، الهداية، الاستشارة و الاستخارة، رياضة المتعلم و الامارة (ابواسحاق شيرازى؛ ابنخلّكان، همانجاها؛ سبكى، ج ۳، ص ۲۹۶). مؤلفان آثار ديگرى را نيز به او نسبت دادهاند، ازجمله: الجامع فى الفقه، كتاب الفرائض (ابننديم، همانجا)، التنبيه در فروع فقه شافعى (حاجىخليفه، ج ۱، ستون ۴۹۳) و شرحالايمان و الاسلام كه نسخهاى از آن در كتابخانه ملى و سلطنتى مونيخ[۱] موجود است (بروكلمان[۲] ، ج ۱، ص ۱۹۱). ديدگاههاى فقهى زبيرى در منابع فقهى اهل سنّت مورد توجه بودهاست ( ←رافعى قزوينى، ج ۱، ص ۳۴۶، ج ۲، ص ۴۱۱، ج ۳، ص ۱۱۱، و جاهاى ديگر؛ نَوَوى، المجموع، ج ۱، ص۱۲۰، ج ۲، ص ۲۶، ۲۰۳، ج ۳، ص۳۰، و جاهاى ديگر). آراى خاصى هم در فقه شافعى به او نسبت دادهاند، ازجمله وجوب پرداخت زكات درصورت اجارهدادن زيورآلات طلا و نقره، لزوم بهزبانآوردن نيّت در نماز و استحباب قنوت در نماز وَتر در تمام طول سال ( ←ماوردى، ج ۲، ص ۹۱ـ ۹۲، ج ۳، ص ۲۷۹؛ نووى، روضةالطالبين، ج ۱، ص ۴۳۲؛ نيز ←خطيب بغدادى، ج ۹، ص ۴۹۲ـ۴۹۳؛ سبكى، ج ۳، ص ۲۹۶ـ ۲۹۷).


منابع: ابنجزرى، غايةالنهاية فى طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره ]بىتا.[؛ ابنخلّكان؛ ابنقاضى شهبه، طبقات الشافعية، چاپ حافظ عبدالعليمخان، حيدرآباد، دكن ۱۳۹۸ـ۱۴۰۰/ ۱۹۷۸ـ۱۹۸۰؛ ابنكثير، طبقاتالشافعية، چاپ عبدالحفيظ منصور، بيروت ۲۰۰۴؛ ابننديم؛ ابواسحاق شيرازى، طبقاتالفقهاء، چاپ خليل ميس، بيروت ]بىتا.[؛ عبدالرحيمبن حسن اسنوى، طبقاتالشافعية، چاپ كمال يوسف حوت، بيروت ۱۴۰۷/ ۱۹۸۷؛ حاجىخليفه؛ محمدبن فتوح حُمَيْدى، جَذوَةُ المقتبس فى تاريخ علماء الاندلس، چاپ ابراهيم ابيارى، قاهره ۱۴۱۰/ ۱۹۸۹؛ خطيب بغدادى؛ عبدالكريمبن محمد رافعى قزوينى، فتح العزيز: شرح الوجيز، ]بيروت[: دارالفكر، ]بىتا.[؛ عبدالوهاببن على سُبْكى، طبقاتالشافعية الكبرى، چاپ محمود محمد طناحى و عبدالفتاح محمد حلو، ]قاهره[ ۱۹۶۴ـ] ۱۹۷۶[؛ سمعانى؛ خليلبن ايبك صَفَدى، نكت الهميان فى نكت العُميان، چاپ احمد زكىبك، مصر ۱۳۲۹/ ۱۹۱۱؛ احمدبن على قَلقَشندى، نهايةالارب فى معرفة انسابالعرب، بيروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۴؛ عمررضا كحّاله، معجمالمؤلفين، دمشق ۱۹۵۷ـ۱۹۶۱، چاپ افست بيروت ]بىتا.[؛ علىبن محمد ماوردى، الحاوى الكبير فى فقه مذهب الامام الشافعى رضىاللّهعنه و هو شرح مختصرالمزنى، چاپ علىمحمد معوض و عادل احمد عبدالموجود، بيروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۴؛ ابوبكربن هدايةاللّه مصنف، طبقاتالشافعية، چاپ عادل نويهض، بيروت ۱۹۷۱؛ يحيىبن شرف نَوَوى، روضةالطالبين و عمدةالمفتين، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علىمحمد معوض، بيروت ]بىتا.[؛ همو، المجموع: شرحالمُهَذّب، بيروت: دارالفكر، ]بىتا.[؛


Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹.


/ مريم حسينىآهق /


۱. Hof- und Staatsbibliothek in München ۲. Brockelmann


 

نظر شما
مولفان
مریم حسینی آهق ,
گروه
فقه وحقوق ,
رده موضوعی
جلد 21
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده