ریزه

معرف

شهرى در ساحل جنوب‌شرقى درياى سياه و مركز استانى به همين نام در تركيه.
متن

ريزه، شهرى در ساحل جنوبشرقى درياى سياه و مركز استانى به همين نام در تركيه. درباره سبب نامگذارى ريزه نظر واحدى وجود ندارد؛ برخى آن را برگرفته از واژه يونانى ريسوس[1] (يا ايريزييوس يا ريزيوس) به معناى «برنج» دانستهاند ( ← ايسپير[2] ، ص 8؛ كاباتاش[3] ، ص 1؛ د.ا.د.ترك، ذيل مادّه) كه با توجه به كشت برنج در اين ناحيه پذيرفتنىتر بهنظر مىرسد. برخى نيز ريشه ريزه را واژه ريزا[4] يا ريزو[5] دانستهاند كه به معناى دامنه كوه است ( كاباتاش؛ ايسپير، همانجاها). همچنين نام ريزه در طول تاريخ بهصورتهاى ريزوس[6] ، ريزيون[7] ، ريتيون[8] ، ريتيوم[9] و ريسّو[10] ذكر شدهاست (د.ترك، ذيل مادّه). تاريخ بناى شهر ريزه، به سده هفتم پيش از ميلاد مىرسد و اين شهر بهسبب فعاليتهاى تجارىِ دريايى در اين ناحيه بنا شدهاست. در اين سده، كيمِريان[11] ، از اقوام هندواروپايى، از قفقاز به اين منطقه وارد شدند و بر آنجا تسلط يافتند. سپس اشكانيان (حك : ح 250قم ـ ح 266م) دولت خود را تا ريزه گسترش دادند. در 180 پيش از ميلاد، ريزه تحت فرمان دولت يونانى پونتوس[12] قرار گرفت كه تابع ايران بود. در سده نخست پيش از ميلاد، روميان بر ريزه و نواحى اطراف آن دست يافتند. در اين سده، آناطولى (شامل ريزه) بارها ميان ساسانيان (حك : ح 226 ـ ح 652م) و روميان دستبهدست شد و با تجزيه امپراتورى روم، ريزه به قلمرو روم شرقى الحاق شد (كاباتاش، ص 1ـ3؛ د.ا.د.ترك، همانجا). در دوره عثمان، خليفه سوم، حبيببن مَسلمه فِهرى (متوفى ح 42) در ادامه فتوحات خود در ارمنستان به غرب لشكر كشيد و ريزه را فتح كرد. ريزه از آن پس بارها ميان روم شرقى و حكومتهاى مسلمان دستبهدست شد، تا اينكه در نبرد ملازگرد در 463،  بار ديگر بهدست مسلمانان افتاد. پس از اين واقعه، ريزه تا پيدايش دولت عثمانى بهترتيب در دست دانشمنديه، سلجوقيان روم، ايلخانان، تيموريان و آققوينلوها بود و سرانجام در 865، محمد فاتح در جريان فتح طرابزون، ريزه را به قلمرو عثمانى ضميمه كرد (ايسپير، همانجا؛ كاباتاش، ص 3ـ4؛ سيمونيان[13] ، ص29). در دوران عثمانى، در دوره سليم اول (حك : 918ـ926)، مساجد جامع بسيارى در ريزه بنا شد كه مهمترين آنها جامع گلبهار، جامع اسلامپاشا يا كورشونلو[14] و جامع على قپودان بودند (ايسپير، ص 44؛ كاباتاش، ص 4؛ د. ترك، همانجا). ريزه و نواحى اطراف آن در دوره سليم دوم (حك : 974ـ982) بارها در معرض تهاجم راهزنان ازجمله راهزنان گرجى قرار گرفت و از 1230 تا 1250 درگير شورش شخصى به نام طوزجواوغلو[15] و اخلافش بود (توماركين[16] ، ص100؛ د.ا.د.ترك، همانجا). طبق نظامنامه 1284 شهرستان/ «قضاى» ريزه شكل گرفت، اين قضا به ايالت طرابزون* الحاق شد (ادرنهلى محمد شوكت، قسم 1، ص 75؛ كاباتاش، همانجا). در 1295/ 1878 و در جريان جنگ روسيه كه سنجاق لازستان بهوجود آمد، شهر ريزه مركز لازستان شد (علىجواد، ذيل مادّه؛ شرف، ج 1، ص 132؛ كاباتاش، همانجا). در جنگ جهانى اول، از 1334/ 1915 تا 1336/ 1917، قواى روس ريزه را اشغال كردند. سرانجام در 1342/ 1924 با تشكيل ولايت ريزه، شهر ريزه به مركزيت آن انتخاب شد (ايسپير، ص 9؛ كاباتاش، همانجا). امروزه، استان ريزه با مساحت 3920 كيلومترمربع (بدون احتساب مساحت درياچههايش؛  ← >اطلس جامع جهان تايمز<[17] ، نقشه 37؛ كاباتاش، ص 5) داراى يازده شهرستان، چهار دهستان و 350 روستاست (كاباتاش، ص 8). در سرشمارى 1379ش/ 2000، جمعيت استان ريزه 938،365 تن و جمعيت شهر ريزه 320،127 تن گزارش شدهاست ( همان، ص10). جمعيت اين استان در 1390ش/ 2011 به 012،323 تن كاهش يافتهاست ( ← مؤسسه آمار تركيه[18] ، ص 3، 7). ريزه داراى آب و هواى معتدل، فصول پربارش و يكى از جنگلىترين بخشهاى تركيه است (ايسپير، ص 39؛ كاباتاش، ص 6ـ7). اين استان از حاصلخيزترين مناطق تركيه است و محصولات كشاورزى بسيارى در آنجا كشت مىشود. مهمترين محصول كشاورزى آن چاى است (اوندر[19] ، ص 387). كتان از ديگر محصولات ريزه است كه در دوره عثمانى از كشت و صادرات فراوان آن سخن رفتهاست (على جواد، همانجا؛ على توفيق، ص 235؛ طربزونلى شاكر شوكت، ج 1، ص 101).


منابع : عبدالرحمان شرف، جغرافياى عمومى، ج 1، استانبول 1323؛ ادرنهلى محمد شوكت، مفصل ممالك عثمانى جغرافياسى، قسم 1، [استانبول] 1304؛ طربزونلى شاكر شوكت، طربزون تاريخى، ج 1، [بىجا: بىنا.، بىتا.]؛ على توفيق، ممالك عثمانيه جغرافياسى، استانبول 1315؛ على جواد، ممالك عثمانيه نك تاريخ و جغرافيا لغاتى، استانبول 1313ـ1317؛


Brahim Iè spir,RizeIè li: yakinçevreincelemeleri,Ankara 1969; Feyzullah Kabataí, "Rize ve çevresindeki yaygân halk inanâílarâ", yüksek lisans tezi, Fârat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006;Mehmet Önder, ìehirden íehire, Iè stanbul 1997; Hovann H. Simonian, "Hamshen before Hemshin: the prelude to Islamicization", in The Hemshin: history, society and identity in the highlands of northeast Turkey, ed.HovannH.Simonian,London:Routledge, 2007; TheTimes comprehensiveatlasof the world, London: Times Books, 2005;Alexandre Toumarkine, "Ottoman political and religious élites among the Hemshin: the midnineteenth century to 1920", in The Hemshin, ibid; TA , s.v. "Rize" (by Yâlmaz Öztuna); TDVIè A , s.v. "Rize" (by Iè dris Bostan); Türkiye Iè statistik Kurumu, A drese dayali nüfus kayit sistemi sonuçlari= address based population registration system results 2011, Ankara 2012.


/ حسين بياتلو /


1. Rhisos 2. Iè spir 3. Kabataí 4. Riza 5. Rhizo 6. Rhizus 7. Rhizion 8. Rhition 9. Rhitium 10. Risso 11. Cimmerians/Kimmerians 12. Pontus 13. Simonian 14. Kuríunlu 15. Tuzcuo§glu 16. Toumarkine 17. The Times comprehensive atlas of the world 18. Türkiye Iè statistik Kurumu 19. Önder

نظر شما
مولفان
حسین بیاتلو ,
گروه
آسیای صغیر و بالکان ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده