ریحانة الادب

معرف

كتابى به فارسى در شرح‌حال نام‌آوران عالم اسلام، تأليف محمدعلى مدرس‌تبريزى* خيابانى (متوفى ۱۳۳۳ش).
متن

ريحانةالادب، كتابى به فارسى در شرححال نامآوران عالم اسلام، تأليف محمدعلى مدرستبريزى* خيابانى (متوفى ۱۳۳۳ش). اين كتاب بر پايه شهرت (لقب، كنيه) افراد و در نظم الفبايى تدوين شدهاست و نام كامل آن ريحانةالادب فى تراجمالمعروفين بالكنية أو اللقب است (مدرس تبريزى، ج ۱، ص ۱۹). مدرستبريزى شرححال ۶۲۴،۴ تن از عالمان، فقيهان، محدّثان، طبيبان، حكيمان، عارفان، شاعران و اصحاب مشهور امامان عليهمالسلام را بهانضمام سرگذشت ۲۲۵ قبيله و خاندان كه با يكى از دو واژه آل يا بنى شناخته مىشوند، در اين كتاب آوردهاست. تأليف اين كتاب از ۱۳۲۴ش آغاز شد و تا آخر عمر مؤلف ادامه يافت (همان، ج ۸، مقدمه، ص ۸). ريحانةالادب مشتمل است بر يك ديباچه، پنج باب و يك خاتمه. در باب اول، شرححال مشهوران به لقب و نسب و در چهار باب ديگر شرححال اشخاص مشهور به كنيه و معروف به الفاظ ابن، ابو، ام و بنت آمدهاست. خاتمه هم مشتمل بر دو فصل است در شرح احوال خانوادهها و قبايلى كه نام مشهور آنها با آل و بنى آغاز مىشود. مؤلف در مقدمه كتاب (ج ۱، ص ۲۲ـ۳۱) فهرست منابعش را در تأليف كتاب ــكه عمدتآ مشتمل بر كتابهاى تاريخى، رجالى، تراجم و ۷۳ عنوان بودهاست ــ بهترتيب الفبا درج كرده و در معرفى هر كتاب اشاره كردهاست كه شرححال نويسنده آن به چه صورت در ريحانةالادب آمدهاست. براى مثال، شرححال سيدمحمدباقر خوانسارى ذيل صاحب روضاتالجنات آمده و شرححال سيدعليخان مدنى صاحب سلافةالعصر ذيل حويزى سيدعلىخان آمدهاست. او در پايان هر شرححال نيز نام منابع را بهصورت حروف اختصارى آوردهاست (براى حروف اختصارى نام منابع  ← ج ۱، ص ۳۶ـ۳۷). ريحانةالادب همچنين مشتمل است بر حدود دويست دستنوشت و عكس از معاصران يا پيشينيان، كه بعضى از آنها منحصربهفرد است (براى فهرستى از دستنوشتهها و عكسها   ج ۸، مقدمه، ص ۳۴ـ۳۷). مؤلف در پايان هر شرححال، منابع آن را آورده و محل نگهدارى برخى از نسخ خطى و محل و سال چاپ كتابهاى چاپى را نيز ذكر كرده، ضمن اينكه تأليفات هر مؤلف را به ترتيب الفبا آوردهاست. او در نگارش شرححال افراد احترام و ادب را كاملا رعايت كرده و حتى از بهكارگيرى تعبيرات كنايى يا موهم وهن دورى كردهاست (براى نمونه   ج ۱، ص۴۲ـ۴۳، ۷۸ـ۸۱، ج۷، ص۴۳۲ـ۴۳۴؛ نيز   انصارى قمى، ص۱۴۷ـ ۱۴۸)، اما از اظهارنظر صريح درباره آنچه با آن مخالف بوده اجتناب نكردهاست (براى نمونه   ج ۱، ص ۴۳). از ديگر ويژگيهاى اين كتاب توضيحاتى است كه مؤلف درباره شهرهاى محل ولادت يا سكونت افراد در پاورقى ذكر كردهاست (براى نمونه   ج ۱، ص ۷۸، ۱۲۴، ۱۳۰، ۱۴۱، ج ۲، ص ۳۹۶ـ۳۹۷، ج ۳، ص ۷۸، ۲۷۶). او همچنين، در مواقع لزوم، اصطلاحات علوم و فنون، معناى القاب و لغات دشوار و فرق و مذاهب اسلامى را توضيح دادهاست (براى نمونه   ج ۱، ص ۱۲۳ـ ۱۲۴، ۱۳۷ـ۱۴۱، ج ۲، ص ۱۶۴، ج ۴، ص ۶، ۳۴۵ـ ۳۴۶). از ويژگيهاى ديگر اين كتاب آوردن شرححال معاصران مؤلف و حتى كسانى است كه در قيد حيات بودهاند و بعضى از آنها به درخواست مؤلف شرححالشان را براى همين مجموعه نوشتهاند (براى نمونه   ج ۱، ص ۱۸۳ـ۱۸۵، ج ۲، ص ۲۳ـ۲۵، ج ۳، ص ۱۲۹ـ۱۳۴، ج ۶، ص ۲۲۷ـ۲۲۹). مؤلف در برخى موارد، اغلاط و اشتباهات رايج را نيز تصحيح كردهاست (براى نمونه   ج ۶، ص :۶۶ تصحيح خطاى مشهور درباره تصوير منسوب به ميرزاى شيرازى). بيشتر شرححالها در اين كتاب كوتاه و مختصر است، اما بعضى از آنها بلند و پرفايده و حاوى جزئيات خواندنى است (براى نمونه   ج ۱، ص ۱۸۹ـ۱۹۳، ۳۸۵ـ۳۹۱، ج ۲، ص۱۷۱ـ ۱۸۲). مؤلف در شرححال شاعران، نمونهاى از اشعار آنان را آورده و گاه اشعار عربى را به فارسى ترجمه كردهاست (براى نمونه   ج ۱، ص ۷۵ـ۷۶، ۱۱۵، ۱۶۳ـ۱۶۴). افزون بر اين، كتاب حاوى نكات خواندنى و نوادرى در شرححال بعضى از افراد است (براى نمونه   ج ۲، ص ۳۰۲، ج ۵، ص ۲۲۵ـ ۲۲۹، ج ۶، ص ۱۱۱ـ۱۲۱). پارهاى از مطالب ريحانةالادب نقد شدهاست (براى نمونه   آقابزرگ طهرانى، ج ۹، قسم ۳، ص ۹۶۲، قسم ۴، ص ۱۱۸۲، ج ۱۴، ص۱۶۰). پس از وفات مؤلف، فرزندش شرححال و فهرست آثار مدرس تبريزى را، همراه با اجازه روايت و اجتهادى كه او از مراجع بزرگ معاصرش داشت، در آغاز جلد هشتم آوردهاست. چاپ نخست اين كتاب در شش مجلد بين سالهاى ۱۳۲۴ش تا ۱۳۳۳ش در تهران و تبريز و در زمان حيات مؤلف انجام شد و جلد ششم آن پس از وفات او بههمت فرزندش به چاپ رسيد ( همان، ج ۱۱، ص ۳۴۲؛ مشار، ج ۲، ستون ۲۷۳۳). نسخه كامل اين كتاب در هشت مجلد در تهران در سالهاى ۱۳۴۹ و۱۳۶۹ش منتشر شدهاست.


منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ناصرالدين انصارى قمى، «رايحه ريحانةالادب»، در زندگينامه و خدمات علمى و فرهنگى مرحوم ميرزامحمدعلى مدرس تبريزى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، ۱۳۸۰ش؛ محمدعلى مدرستبريزى، ريحانة الادب، تهران ۱۳۷۴ش؛ خانبابا مشار، فهرست كتابهاى چاپى فارسى، تهران ۱۳۵۰ـ۱۳۵۵ش.


/ محسن معينى /

نظر شما
مولفان
محسن معینی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 95
وضعیت چاپ
  • چاپ شده