روحی

معرف

شاعر عثمانى در قرن دهم كه كتاب معروف روحى تاريخى (تاريخ روحى) منسوب به اوست.
متن

روحى، شاعر عثمانى در قرن دهم كه كتاب معروف روحى تاريخى (تاريخ روحى) منسوب به اوست. او كه در اصل فاضل نام داشت، در منابع به صورتهاى مولانا روحى،  روحى‌چلبى و روحى فاضل‌چلبى نيز خوانده شده‌است ( ← سهى‌بيگ[۱] ، ص ۲۹۶؛ لطيفى، ص ۱۷۲؛ بروسه‌لى، ج ۳، ص ۵۴). سال تولد او در منابع ذكر نشده‌است. روحى پس از فراغت از تحصيل، به‌عنوان مدرّس و كاتب در دربار عثمانى خدمت كرد (د.ا.د.ترك، ذيل «روحى چلبى») و ديرى نگذشت كه توجه دولتمردان و حتى بايزيد دوم (حك : ۸۸۶ـ۹۱۸) را برانگيخت (همانجا؛ نيز ← لطيفى؛ سهى‌بيگ، همانجاها). روحى، در جوانى، در ۹۲۸ در استانبول درگذشت (سهى‌بيگ؛ د.ا.د.ترك، همانجاها). از وى اشعارى به تركى باقى مانده‌است ( ← سهى‌بيگ، ص ۲۹۶ـ۲۹۷؛ قنالى‌زاده[۲] ، ج ۱، ص ۴۲۴). زبان شعر روحى در مقايسه با معاصرانش ساده و بى‌تكلف بود (د.ا.د.ترك، همانجا). تذكره‌نويسان مشهور عثمانى چون سهى‌بيگ (همانجا) و قنالى‌زاده (همانجا) دانش و شعر روحى را ستوده‌اند. شهرت روحى به‌سبب انتساب يكى از نخستين تواريخ دودمانىِ خاندان عثمانى، يعنى تواريخ آل‌عثمان يا روحى تاريخى، به اوست كه به دستور بايزيد دوم نوشته شده‌است (روحى تاريخى، ص ]۴۷۵ـ ۴۷۶[؛ براى تحقيقى جامع درباره روحى تاريخى و تواريخ دوره بايزيد دوم ← اينالجق[۳] ، ص ۱۵۲ـ۱۶۷). روحى تاريخى از نخستين تواريخ عثمانى است و بسيارى از مورخان مشهور عثمانى، ازجمله مصطفى عالى (متوفى ۱۰۰۸)، خواجه‌سعدالدين (متوفى ۱۰۰۸)، قره‌چلبى‌زاده عبدالعزيز (متوفى ۱۰۶۸)، منجم‌باشى (متوفى ۱۱۱۴) و كمال پاشازاده (متوفى ۹۴۰) از آن سود برده‌اند ( ← دال‌قيران[۴] ، ص ۵۸، ۶۶؛ اوزون‌چارشيلى[۵] ، ج ۲، ص ۶۰۳). براساس محتواى اين كتاب، نويسنده آن اغلب همراه سلطان بوده‌است ( ← روحى تاريخى، ص ] ۴۷۵[). زبان مقدمه اثر متكلف و دشوار است، اما متن اصلى به درخواست سلطان به زبان ساده نگاشته شده‌است ( ← ص ] ۴۷۶[). به نوشته مؤلف (همانجا)، وى مطالب مرتبط با پيش از زمان خود را از موثق‌ترين منابع گرد آورده‌است. كتاب داراى فصل «مبادى» و «مطالب» است. نويسنده در باب نخست از فصل اول به اوصاف آل‌عثمان، و در باب دوم، به اصل و نسب ايشان پرداخته‌است. فصل «مطالب» داراى هشت باب و هر باب مربوط به تاريخ يكى از سلاطين عثمانى است ( ← همانجا). غير از نسخه موجود در دانشگاه آكسفورد[۶](تاريخ كتابت حـ ۸۸۹)، در بقيه نسخه‌هاى روحى تاريخى، فصل دوم كتاب ــكه از دوران عثمان اول (حك : ۶۹۸ـ۷۲۶) شروع مى‌شودــ تا سركشى سليم اول (حك : ۹۱۸ـ۹۲۶) برضد پدرش، بايزيد دوم، در ۹۱۷ ادامه دارد ( ← د.ا.د.ترك، همانجا؛ د.ا.ترك؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). در نسخه آكسفورد، كتاب پس از بيان فتح كيليه[۷] و آق‌كرمان[۸] ، با بازگشت و رسيدن بايزيد دوم به ادرنه در شعبان ۸۸۹ پايان مى‌يابد. به‌سبب وجود اين تفاوت فاحش بين نسخه آكسفورد با نسخه‌هاى ديگر، اين احتمال مطرح شده كه نسخه آكسفورد اثر مؤلفى ناشناس يا كاتبى به نام شوقى است كه مؤلف از آن استفاده كرده‌است ( ← مناژ[۹] ، ۱۹۸۸، ص۳۱۲؛ همو، ۱۹۶۲، ص ۱۷۶؛ د.ا.ترك، همانجا). همچنين ممكن است نسخه آكسفورد، تحرير نخستين اين كتاب بوده كه مؤلف به سلطان تقديم كرده و بعدها آن را تا وقايع ۹۱۷ كامل كرده‌است ( ← چنگيز[۱۰] و يوجل[۱۱] ، ص ۳۶۱ـ۳۶۲). باوجود شهرت انتساب اين كتاب به روحى فاضل‌چلبىِ شاعر، در اين امر تشكيك شده‌است. بدين‌سان كه در ابتدا گمان مى‌رفت كه از روحى تاريخى نسخه‌اى موجود نيست و اطلاعات موجود درباره آن محدود به اين بود كه مورخانى، از قبيل عالى[۱۲] ( ← اشميت[۱۳] ، مقدمه كنه‌الاخبار، ص ۸۳) و صولاق‌زاده ( ← ص ۷)، در تواريخ خود از اين كتاب ياد كرده بودند و پس از آنها نيز بروسه‌لى (همانجا) تصريح كرده بود كه روحى فاضل‌چلبى، كتابى نيز در تاريخ داشته‌است (البته اين ادعاى نامستند تقريبآ سيصد سال پس از درگذشت روحى مطرح شده‌است). در ۱۳۰۲ش/ ۱۹۲۳، نيز يوهانس هانريش مورتمان[۱۴] نسخه خطى بى‌نامى در كتابخانه سلطنتى برلين[۱۵] و سپس سه نسخه خطى ديگر در كتابخانه بودليانِ[۱۶] آكسفورد، كتابخانه ـ موزه الجزاير[۱۷] و مجموعه خصوصى كوپرولو[۱۸] را به‌عنوان روحى تاريخى معرفى كرد، با اين ادعا كه نام مؤلف اين كتابها مولانا روحى يا روحىِ ادِرنَوى است ( ← مورتمان، ص ۱۵۹، پانويس؛ مناژ، ۱۹۸۸، ص ۳۱۱). سپس بابينگر[۱۹](ص ۴۸) ميكروفيلم اين اثر، موجود در كتابخانه فائق‌بيگِ[۲۰]ادرنه، را معرفى كرد. البته بعدها مناژ (۱۹۸۸، ص ۳۱۲) مدعى شد نسخه آكسفورد، نسخه‌اى منحصربه‌فرد از مؤلفى ناشناخته، غير از روحى، است (نيز ← چنگيز و يوجل، ص ۳۵۹) كه در حدود ۸۹۰ نوشته شده‌است ( ← روحى تاريخى، ص ] ۶۳۸[). سپس چنگيز و يوجل، كه اصل نسخه آكسفورد و آوانويسى تركى استانبولى آن را همراه با مقاله‌اى  تحليلى در مجله بلگه‌لر[۲۱] (ج ۱۴، ش ۱۸، ۱۹۹۲، ص ۳۵۹ـ ] ۶۳۸[) منتشر كرده‌اند، نيز با بيان دلايلى مدعى شدند كه اين نسخه نمى‌تواند نوشته همان روحىِ شاعر باشد كه در تذكره‌هاى شعرا، ازجمله سهى‌بيگ (همانجا) و لطيفى (همانجا) و قنالى‌زاده (ج ۱، ص ۴۲۴)، ياد شده‌است؛ زيرا هيچ‌يك از تذكره‌نويسان نام‌برده، حتى معاصران روحى، كوچك‌ترين اشاره‌اى به مورخ‌بودن مولانا روحى يا روحى فاضل چلبى نكرده‌اند ( ← ص ۳۶۳ـ۳۶۴). در تحقيقات اخير نيز آمده‌است كه دقيقآ مشخص نيست نويسنده روحى تاريخى كيست يا كدام روحى است ( ← د.ا.د.ترك؛ د.ا.ترك؛ د.اسلام، همانجاها). حتى ثريا، كه شانزده سال پيش از بروسه‌لى درگذشته است، روحى را فقط شاعر قلمداد كرده بود (ج ۲، ص ۴۲۱).


منابع : محمدطاهر بروسه‌لى، عثمانلى مؤلفلرى، استانبول ۱۳۳۳ـ۱۳۴۲؛ محمد ثريا، سجل عثمانى، استانبول ۱۳۰۸ـ۱۳۱۵/ ۱۸۹۰ـ۱۸۹۷، چاپ افست انگلستان ۱۹۷۱؛ روحى تاريخى، ]منسوب به روحى[، در صولاق‌زاده محمد همدمى، صولاق‌زاده تاريخى، استانبول ۱۲۹۷؛ لطيفى، تذكره لطيفى، چاپ احمد جودت، استانبول ۱۳۱۴؛


/ حجت فخرى /


Franz Babinger, Osmanli tarih yazarlari ve eserleri, tr. Coíkun Üçok, Ankara 1982; Halil Erdog§ an Cengiz and Yaíar Yücel, "[Review of] Rûhî Târîhi [attributed to] Rûhî", Belgeler, XIV, no.18 (1992); Sayân Dalkâran, Iè bn-i Kemal ve düíünce tarihimiz, Iè stanbul 1997; EI2, s.v. "R¦u¤h¦â" (by F. Babinger-Christine Woodhead); Halil Iè nalcik, "The rise of Ottoman historiography", in Historians of the Middle East, ed. Bernard Lewis and Peter Malcolm Holt, New York: Oxford University Press, 1962; IèA, s.v. "Rûhî" (by M. K. Özergin); Kânalâza¦ de Hasan Çelebi, Tezkiretü’í-íuarâ, ed. Iè brahim Kutluk,Ankara 1978-1981;V.L.Ménage, "The beginnings of Ottoman historiography", in Historians of the Middle East, ibid; idem, "Edirne’li Rûhî’ye atfedilen Osmanlâ tarihinden iki parça", in Iè smail Hakki Uzunçaríili’ya arma§gan, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basâmevi, 1988; J. H.Mordtmann,"[Reviewof]Mitteilungen zur osmanischen Geschichte", ed. Fried R. Kraelitz und Paul Wittek, Der Islam, vol.13 (1923); Jan Schmidt, Mu¤s¤tafa¦ ‘A¦ l¦i’s Kunhü’l  - Ah§ ba¦ r and its preface according to the Leiden manuscript, Iè stanbul 1987; Sehî Beg, Heít bihiít, ed. Günay Kut, [Cambridge] 1978; TDVIèA, s.v. "Rûhî Çelebi" (by Yusuf Küçükdag§ ); Iè smail Hakkâ Uzunçaríâlâ, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1998.

نظر شما
مولفان
حجت فخری ,
گروه
آسیای صغیر و بالکان ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده