روبینچیک،یوری آرنوویچ

معرف

ايران‌شناس روس و مؤلف آثارى در زمينه دستور و فرهنگ‌نويسى فارسى.
متن

روبينچيك، يورى آرنوويچ[۱] ، ايرانشناس روس و مؤلف آثارى در زمينه دستور و فرهنگنويسى فارسى. در ۱۰ نوامبر ۱۹۲۳/ ۱۹ آبان ۱۳۰۲ در مسكو بهدنيا آمد. در جنگ جهانى دوم (۱۹۳۹ـ۱۹۴۵)، در هفدهسالگى، برضد آلمان جنگيد. در ۱۹۴۲/ ۱۳۲۱ش به مؤسسه زبانهاى خارجى دانشكده نظامى مسكو رفت و در رشته زبان فارسى درس خواند. او اين دوره را در ۱۹۴۵/ ۱۳۲۴ش، با دريافت مدرك «سرخ»، يعنى با درجه ممتاز، بهپايان رساند. پس از فارغالتحصيلشدن، در همان سال و در همان مؤسسه مشغول به تدريس زبان فارسى شد كه تا ۱۹۶۵/ ۱۳۴۴ش ادامه داشت (شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۲ـ ۳۹۳؛ اتكين[۲] ، ص۲۴۹؛ ابراهيمى تركمان، ص۶۴۲، ۶۴۴؛ گلكار، ص ۱۲۸؛ سوبولوا[۳] ، ص ۲۶؛ گيوناشويلى[۴] ، ص ۱۵). او سپس تحصيل در رشته زبان فارسى را ادامه داد و در ۱۹۵۳/ ۱۳۳۲ش از رساله دكترى خود درباره جملههاى مركّب در زبان فارسى امروز دفاع كرد. اينرساله باعنوان >جملههاى مركّب داراى جملات پيرو وابسته در زبان فارسى معاصر<[۵] در ۱۹۵۹ (۱۳۳۸ش) در مسكو منتشر شد. او پيش از آن نيز كتاب >دوره مقدماتى زبان فارسى معاصر<[۶] را با همكارى گرانت واسكانيان[۷] نوشته و در ۱۹۵۱ (۱۳۳۰ش) در مسكو منتشر كرده بود (اتكين، ص۲۶۷؛ شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۳ـ۳۹۴؛ سوبولوا، ص ۲۷ـ۲۸؛ شفا، ص ۱۲۲۹). او از ۱۹۵۶/ ۱۳۳۵ش در مقام كارمند علمى با بنياد مطالعات خاورى فرهنگستان علوم روسيه[۸] نيز همكارى داشت (اتكين، ص ۲۴۹؛ گيوناشويلى، همانجا). روبينچيك كتاب ديگرى نيز با نام >زبان فارسى معاصر<[۹]نوشت و در ۱۹۷۱/ ۱۳۵۰ش ترجمه انگليسى[۱۰] آن را با اندك تغييراتى بهچاپ رساند (شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۵؛ گلكار، همانجا؛ شفا، ص۱۲۷۰؛ براى معرفى كتاب ← صادقى، ص ۴۸۰ـ۴۹۰). اين كتاب براساس دستور سنّتى نوشته شدهاست و در آن نشانى از زبانشناسى جديد و نظريههاى آن ديده نمىشود (صادقى، ص ۴۸۰). روبينچيك همچنين سرپرستىطرحوسرويراستارى >فرهنگ فارسى به روسى<[۱۱] را برعهده داشت. اين فرهنگ دوجلدى، كه به فرهنگ روبينچيك مشهور است، حدود شصتهزار مدخل دارد و با همكارى آندره برتلس[۱۲] ، محمد نورى عثمانوف[۱۳] و چند تن ديگر بهانجام رسيدهاست. در پايان جلد دوم اين كتاب، طرحى اجمالى از دستور زبان فارسى به قلم روبينچيك درج شدهاست (شجاعى، همانجا؛ اتكين، ص ۲۶۷؛ گيوناشويلى، ص ۱۵ـ۱۸). روبينچيك همچنين در مقدمه چاپ دوم اين فرهنگ (مسكو ۱۹۸۳)، فهرستى از واژهها و تركيبات جديد را، كه بهويژه پس از انقلاب اسلامى ايران در زبان فارسى رواج يافته، آوردهاست (شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۶؛براى معرفى كتاب نيز ← همان، ص ۳۹۵ـ۳۹۹؛ بچكا[۱۴] ، ص ۴۷۵ـ۴۷۸). او در اثر ديگرى نيز با عنوان >مبانى اصطلاحات و تركيبهاى ثابت در زبان فارسى<[۱۵] (مسكو ۱۹۸۱)، كه برپايه رساله فوق دكترى اوست، به تغييرات واژگانى در زبان فارسى پس از انقلاب اسلامى توجه كردهاست (شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۵؛ گلكار، ص ۱۲۹؛ اتكين، ص ۲۶۷؛ سوبولوا، ص ۲۸). اثر ديگر روبينچيك >فرهنگنويسى براى زبان فارسى<[۱۶]است (سوبولوا، همانجا). در اين كتاب او در پنج فصل به پيشينه فرهنگنويسى فارسى، مسائل و بررسيهاى انجامشده پرداخته و واژگان و اصطلاحات و تركيبات ثابت، ساخت مدخل، و مسائل املا و آواشناسى و آوانگارى فارسى را با نگاهى فرهنگنگارانه بررسى كردهاست ( ← شجاعى، ۱۳۷۱ش، ص ۷۴ـ۸۶). كتاب ديگر او با عنوان >دستور زبان فارسى ادبى معاصر<[۱۷] ، برنده جايزه «بهترين اثر بنياد مطالعات خاورى فرهنگستان علوم روسيه در سال ۲۰۰۱» و نيز برنده جايزه بينالمللى فارابى ايران در ۱۳۸۸ش/ ۲۰۰۹ شد. مؤلف در تدوين اين اثر منحصرآ بر آثار ادبى معاصر (بهويژه ادبيات داستانى) تكيه كردهاست (شجاعى، ۱۳۹۲ش؛ سوبولوا، همانجاها؛ براى معرفى كتاب ← شجاعى، ۱۳۸۳ش، ص ۸۸ـ ۱۱۰؛ شفيعيها، ص ۶۹). اين كتاب با عنوان دستورزبان ادبى معاصر فارسى به فارسى نيز ترجمه و در ۱۳۹۱ش در تهران منتشر شدهاست (براى نقد ترجمه ← شجاعى، ۱۳۹۱ش، ص ۲۴۵ـ ۲۷۷). مطالعات روبينچيك بيش از هر چيز بر زبان فارسى معاصر متمركز بود. بااينحال، او در بررسى اين زبان همواره به ديگر زبانهاى ايرانى نيز اشاره كردهاست، ضمن اينكه ماهيت مستقلى براى فارسى افغانستان و فارسى تاجيكستان قائل شدهاست؛ نظرى كه گويا متأثر از روش كرسيهاى ايرانشناسى روسيه است (همو، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۳ـ۳۹۴). از برخى نظريات و آثار او انتقاداتى نيز شدهاست (براى نمونه ← صادقى، ۱۳۵۲ش؛ شجاعى، ۱۳۸۳ش، ص ۹۲، ۹۵، و جاهاى ديگر؛ همو، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۴، ۳۹۸، و جاهاى ديگر). يكى از ويژگيهاى آثار او، درباره زبان فارسى معاصر، استفاده از آثار نويسندگانى چون صادق هدايت، عبدالحسين نوشين، محمدعلى جمالزاده، بزرگ علوى، و همنسلان ايشان است (شجاعى، ۱۳۸۳ش، ص ۱۰۹؛ همو، ۱۳۹۲، ص ۳۹۴؛شفيعيها، همانجا). او، علاوهبر مقالات متعددى كه درباره جنبههاى گوناگون زبان فارسى در نشريات روسيه بهچاپ رساند، چند مقاله ( ← روبينچيك، ۱۳۴۷ش، ص ۲۷۲ـ۲۸۰؛ همو، ۱۳۵۳ش، ص ۳۲ـ۳۷) و نقد بر آثار فارسى (معرفى و نقد فرهنگ معين ← همو، ۱۳۴۴ش، ص ۷۲ـ۷۹؛ معرفى و نقد بخشى از جلد دوم تاريخ زبان فارسى خانلرى درباره ساختمان فعل ← همو، ۱۳۵۱ش، ص ۸۸ـ۹۴) نيز در ايران چاپ كردهاست. او از ۱۳۳۷ تا ۱۳۸۱ش/ ۱۹۵۸ـ۲۰۰۲ چندينبار به ايران سفر كرد و در چند مجمع علمى و ادبى شركت جست و به ايراد سخنرانى پرداخت (شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۳). روبينچيك، پس از آنكه سالهاى بسيارى را صرف آموزش فارسى در مؤسسه كشورهاى آسيا و افريقاى دانشگاه مسكو و همچنين دانشگاه زبانشناسى مسكو كرد، واپسين سالهاى عمر خود را در آسايشگاه سالمندان گذراند و پس از تحمل بيمارى بلندمدتى، در ۱۶ دسامبر ۲۰۱۲/ ۲۶ آذر ۱۳۹۱ در مسكو درگذشت (گلكار، ص ۱۲۹؛ شجاعى، ۱۳۹۲ش، ص ۳۹۲ـ ۳۹۳؛ سوبولوا، ص ۲۶).

منابع : ابوذر ابراهيمى تركمان، «يادى از خاموشى ايرانشناس روس، يورى روبينچيك»، بخارا، ش ۸۹ـ۹۰ (مهر ـ دى ۱۳۹۱)؛ يرژى بچكا، «]درباره[ لغتنامه فارسى به روسى»، ترجمه هما رهبرى، راهنماى كتاب، سال ۱۶، ش ۷ـ۹ (مهر ـ آذر ۱۳۵۲)؛ يورى آرنوويچ روبينچيك، «بعضى خصوصيات تلفظ لغات عربى در فارسى»، سخن، دوره ۱۸، ش ۳ (مرداد ۱۳۴۷)؛ همو، «دكتر پرويز ناتلخانلرى: تاريخ زبان فارسى، بخشى از جلد دوم ساختمان فعل»، پيام نوين، دوره ۱۰، ش ۲ (بهمن ـ اسفند ۱۳۵۱)؛ همو، «ساختمان مسدود اصطلاحات و يكپارچگى آنها از لحاظ تركيب و معنى: بر مبناى معلومات حاصله از اصطلاحشناسى زبان فارسى»، ترجمه اسكندر ذبيحيان، همان، دوره ۱۰، ش۱۰ (خرداد ـ مرداد ۱۳۵۳)؛ همو، «فرهنگ جديد فارسى»، همان، دوره ۷، ش ۸ (مهر ۱۳۴۴)؛ محسن شجاعى، «آنكه در پاسخ به نداى درون فارسى آموخت»، فرهنگنويسى، ش ۵ و ۶ (ارديبهشت ۱۳۹۲)؛ همو، «]درباره[ فرهنگنويسى براى زبان فارسى»، مجله زبانشناسى، سال ۹، ش ۱ (بهار و تابستان ۱۳۷۱)؛ همو، «نقد و معرفى كتاب دستورزبان فارسى ادبى معاصر»، همان، سال ۱۹، ش ۲ (پاييز و زمستان ۱۳۸۳)؛ همو، «نگاهى به ترجمه دستورزبان ادبى معاصر فارسى»، دستور، ج ۸ (اسفند ۱۳۹۱)؛ شجاعالدين شفا، جهان ايرانشناسى، ]تهران ?۱۳۴۸ش[؛ محمدهادى شفيعيها، «روايتى روسى از دستور فارسى»، نشر دانش، سال ۱۹، ش ۲ (تابستان ۱۳۸۱)؛ علىاشرف صادقى، «]درباره[ زبان فارسى امروز»، راهنماى كتاب، سال ۱۶، ش ۷ـ۹ (مهر ـ آذر ۱۳۵۲)؛ آبتين گلكار، «به ياد يورى روبينچيك: درگذشت ايرانشناس بزرگ روس»، نگاه نو، ش ۹۶ (زمستان ۱۳۹۱)؛

Muriel Atkin, "Soviet and Russian scholarship on Iran", Iranian studies, vol. 20, no. 2-4 (1987); J. Sh. Giunashvili, "Pamyati Yuria Aronovica Rubincika", K¥arav¥an (in Cyrillic; Aug. 2013); Sh. A. Soboleva, "Pasledneii intervu profesera Yria Rubincika", in ibid.

/ عسكر بهرامى /

نظر شما
مولفان
عسکر بهرامی ,
گروه
ادبیات و زبان ها ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده