رمزی کاشانی، محمد هادی

معرف

شاعر فارسى‌گوى سده يازدهم.
متن

رمزى كاشانى، محمدهادى، شاعر فارسىگوى سده يازدهم. او فرزند ميرزاحبيباللّه كاشانى و تخلصش در شعر، «رمزى» بود و در بين همعصران خود به «شيخ رمزى» شهرت داشت (رمزى كاشانى، ص ۱۸۴؛ قس شاملو، ج ۲، ص ۱۱۶، كه نام او را هادى، و خليل، ج ۲، ص ۲۵۶، كه نام پدرش را حاجىعبداللّه آوردهاست). بهگفته آذربيگدلى (ص ۲۴۹)، از مردمان متوسط كاشان بود. شاملو (همانجا) نسبت او را به ابنبابويه قمى (← بابويه، آل*) مىرساند. سال تولد او بهدرستى معلوم نيست، اما در كتاب قصصالخاقانى شاملو، كه بين ۱۰۷۳ تا ۱۰۷۷ تأليف شده، ضمنِ احوال او، آمده كه سنش از سى متجاوز است (همانجا). با اين حساب مىتوان نتيجه گرفت كه ولادت او در حدود ۱۰۴۰ بودهاست (صفا، ج ۵، بخش ۲، ص ۱۳۰۶). رمزى در نوجوانى از كاشان به اصفهان رفت و ملازم مرتضىقلى شاملو، از حاميان شعر و ادب و قورچىباشىِ (رئيسِ اسلحهداران) شاهعباس دوم (حك : ۱۰۵۲ـ۱۰۷۷) بود. رمزى در جوانى شاعرى و نظم ابيات پيشه كرد و به هنرهاى ديگرى همچون منبتكارى و نقاشى نيز پرداخت (نصرآبادى، ج ۱، ص ۵۲۸؛ شاملو، ج ۲، ص ۱۱۷). او در اين ايام، به تنگدستى خود اشاره كردهاست (← ص ۱۹۸، ۲۳۶). از تاريخ درگذشت او اطلاع دقيقى در دست نيست، فقط معلوم است كه در زمان تأليف تذكره نصرآبادى، بين ۱۰۸۱ تا ۱۰۹۲، در اصفهان و مشغول كار خود بوده (← نصرآبادى، همانجا) و از مقدمه منثورى كه در ۱۰۸۹ بر مثنوىِ رمزالرياحين خود (ص ۱۸۴) نوشته معلوم است كه تا اين سال زنده بودهاست. او در اواخر عمر زندگى آرامى در اصفهان داشت و در همانجا درگذشت (خوشگو، دفتر۲، ص ۲۶۵؛ خليل، همانجا). رمزى گويا از نوجوانى به نظم اشعار پرداخت و ابيات فراوانى سرود. بهگفته شاملو (ج ۲، ص ۱۱۶ـ۱۱۷)، ابيات مدون او، در حدود سىسالگى بيش از دوازدههزار بيت بودهاست. يكى از تفننهاى شعرى او گويا اين بوده كه مَثَلها را به نظم درآورد. در مجالس، هر مَثَلى كه مطرح مىشد، رمزى بيتى را كه براى آن مثل منظوم كرده بود مىخواند (نصرآبادى، ج ۱، ص ۵۲۸). شاملو (ج ۲، ص ۱۱۶) از دو مثنوىِ او يكى با نام رمزالحقايق و ديگرى با نام رمزالرياحين نام بردهاست، اما آنچه برجا مانده فقط گزيدهاى از مثنوى رمزالرياحين است. رمزى به پيشنهاد شاهعباس دوم بر آن شد تا منظومهاى بسرايد و در آن باغ «هزار جريبِ نو» و گلهاى موجود در آن و «عمارت سعادتآباد» را وصف كند. او سرودن اين منظومه را در دوره شاهعباس دوم و به نام او آغاز كرد و در ۱۰۸۹ در دوره شاهسليمان (حك : ۱۰۷۷ يا ۱۰۷۸ـ۱۱۰۵) بهپايان برد و آن را رمزالرياحين نام نهاد (← رمزى كاشانى، ص ۱۸۴، ۲۰۷). رمزالرياحين يكى از مهمترين منابع آگاهى ما از گلهاى باغهاى ايرانى است. رمزى در اين مثنوى پس از توحيد و نعت و منقبتِ امام نخست شيعيان و مدح پادشاه، باغ «هزار جريب نو» و «زايندهرود» را وصف كرده و پس از ساقىنامه و قسمنامه، از يكايك گلهاى باغ نام بردهاست. هر گل به سخن درآمده و معايب گلِ پيشين و هنرِ خود را برشمرده و به اين طريق، نام و مشخصات گلهايى كه در آن زمان در باغها وجود داشته به ما رسيدهاست. در اين ميان، نام برخى از گلها مهجور است؛ گلهايى همچون گل «عاشق و معشوق»، «زلف عروسان»، «زبان در قفا»، و مُشكيجه (← ص ۲۱۹ـ۲۲۰، ۲۲۲، ۲۲۴ـ۲۲۵). اين مناظره با اقرار همه گلها به برترى و زيبايى گلِ سرخ پايان مىيابد (← ص ۲۳۴؛ نيز ← صفرى، ص ۲۰۱). مثنوىِ رمزى كاشانى در ميان آثارِ ديگر شاعران عهد او تازگى دارد و شبيه به مناظراتى است كه پيشينيانى همچون اسدى طوسى* ميان دو يا چند طرف برقرار مىكردند؛ با اين تفاوت كه اينجا سخن از مناظره در ميان نيست و اصل بر مقايسه و مفاخره است (← صفا، ج ۵، بخش ۲، ص ۱۳۰۸). شايد او در اين مثنوى، به قصيده منطقالطير خاقانى شروانى* (ص ۴۲ـ۴۴) نظر داشتهاست. زبان اين مثنوى ساده و به دور از صناعات ادبى و پيچيدگيهاى زبانى است. در اين مثنوى اشعارى در قالبِ غزل نيز وجود دارد (براى نمونه ← ص ۱۹۵، ۲۰۷ـ۲۰۸) و هر گل براى ويژگيهاى خود توجيه و دليلى زيبايىشناختى مىآورد؛ اين مسئله باعث شده كه آرايه «حسن تعليل» در اين منظومه پربسامد باشد (براى نمونه ← ص ۲۱۹، ۲۲۳، ۲۳۰). از اين منظومه برخى مسائل اجتماعى برداشت مىشود، ازجمله اينكه مردم با ديدن گل سرخ (محمدى) صلوات مىفرستادهاند (← ص ۲۳۴). از خاصيت دارويى و وجه تسميه برخى از گلها نيز سخن رفتهاست (← ص ۲۱۵، ۲۲۰، ۲۲۴). اين منظومه به تصحيح رضا باقريان موحّد در دفتر سوم ميراث بهارستان (تهران ۱۳۸۹ش) بهچاپ رسيدهاست.

منابع : لطفعلىبن آقاخان آذربيگدلى، آتشكده آذر، چاپ جعفر شهيدى، چاپ افست تهران ۱۳۳۷ش؛ بديلبن على خاقانى شروانى، ديوان، چاپ ضياءالدين سجادى، تهران ۱۳۶۸ش؛ علىابراهيمخان خليل، تذكره صحف ابراهيم، نسخه خطى كتابخانه دانشگاه توبينگن، ش Or.۷۱۱، نسخه عكسى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، ش ۲۹۷۴ـ ۲۹۷۷؛ بندربن داس خوشگو، سفينه خوشگو، دفتر۲، چاپ كليم اصغر، تهران ۱۳۸۹ش؛ محمدهادىبن حبيباللّه رمزىكاشانى، مثنوى رمز الرياحين، چاپ رضا باقريان موحّد، در ميراث بهارستان، دفتر۳، تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شوراى اسلامى، ۱۳۸۹ش؛ ولىقلىبن داود قلى شاملو، قصصالخاقانى، چاپ حسن سادات ناصرى، تهران ۱۳۷۱ـ۱۳۷۴ش؛ ذبيحاللّه صفا، تاريخ ادبيات در ايران، تهران ۱۳۶۳ـ۱۳۷۰ش؛ امراللّه صفرى، «باغ و باغآرايى»، فصلنامه هنر، ش ۱۱ (تابستان ۱۳۶۵)؛ محمدطاهر نصرآبادى، تذكره نصرآبادى: تذكرةالشعرا، چاپ محسن ناجى نصرآبادى، تهران ۱۳۷۸ش.

/ على كيانى فلاورجانى /

نظر شما
مولفان
علی کیانی فلاورجانی ,
گروه
ادبیات و زبان ها ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده