رقی، ابوالقاسم

معرف

ابوالقاسم، منجم و پزشك اواخر قرن چهارم.
متن

رقّى، ابوالقاسم، منجم و پزشك اواخر قرن چهارم. لقب او در برخى منابع، رقّى (← قفطى، ص ۴۲۹؛ ابن‌ابى‌اُصَيبعه، ص ۵۶۴) و در برخى ديگر به‌اشتباه، بَرقى (← نامه دانشوران ناصرى، ج۴، ص۱۱۲؛ فيلسوف‌الدوله، ص۲۱۷؛ مدرس‌تبريزى، ج ۱، ص۲۵۰) ذكر شده‌است. براين‌اساس، او به شهر قديم رَقّه بر ساحل رود فرات منسوب است (سيوطى، ج ۱، ص ۳۵۷). برخى نيز زادگاه او را تِفليس (امروزه پايتخت گرجستان) و محل فعاليتش را رقّه دانسته، ازاين‌رو لقب او را با پسوند تفليسى ذكر كرده‌اند (← روزنفلد[۱] و احسان‌اوغلو[۲] ، ص ۸۵). همچنين نام او در برخى منابع ابوالقاسم ذكر شده (← قفطى، همانجا؛ ابن‌عديم، ج ۲، ص ۶۶۳، ج ۹، ص ۴۲۰۶) و ابن‌ابى‌اصيبعه (همانجا) از او با نام عيسى و معروف به تفليسى ياد كرده‌است (← سوتر[۳] ، ص ۶۱). افزون‌بر نجوم، وى در پزشكى نيز مهارت داشت، چنان‌كه صاحب رساله‌اى در حفظ‌الصحة (بهداشت) نيز بوده‌است (فيلسوف‌الدوله؛ مدرس تبريزى، همانجاها). رقّى در بغداد با عضدالدوله ديلمى (حك : ۳۳۸ـ۳۷۲) ملاقات كرد و از پزشكان دربار سيف‌الدوله حَمْدانى (حك : ۳۳۳ـ۳۵۶)، فرمانرواى حلب از سلسله حمدانيان، بود (ابن‌ابى‌اصيبعه؛ مدرس تبريزى، همانجاها). تاريخ درگذشت او در منابع نيامده‌است. ابن‌نصر (كاتب بغدادى) در كتاب مفاوضه از رقّى نقل كرده‌است كه وى در زمان عضدالدوله ديلمى مدتى از نجوم كناره گرفت و به بازرگانى مشغول بود؛ روزى هنگام گذر از بازار ورّاقان، ابوالقاسم قصرى (منجم بغدادى، متوفى ۳۷۵) را درحال نوشتن تقويم مشترى ديد و به او نكته‌اى را در محاسبات يادآور شد كه در پى آن قصرى مجذوب وى و سپس از نزديكان او شد (← قفطى، ص ۴۲۹ـ۴۳۰). گزارشى درباره رساله‌اى در نجوم و احكام نجوم، در پاسخ به پرسشهاى قصرى، به رقّى منتسب است كه متن فارسى آن در نامه دانشوران ناصرى (ج ۴، ص ۱۱۳ـ۱۲۱) آمده‌است. علاوه‌بر آنكه متن اصلى (احتمالا عربى) اين گزارش هنوز به‌دست نيامده، انتساب اين اثر به رقّى نيز محل بحث است. رقّى مترجم آثارى از سريانى به عربى نيز بوده‌است. به‌گفته ابن‌ابى‌اصيبعه (همانجا)، وى بابت امور پزشكى، ترجمه متون سريانى و برخى فعاليتهاى ديگر از سيف‌الدوله دستمزد دريافت مى‌كرد.


منابع : ابن‌ابى‌اُصَيبعه، عيون‌الانباء فى طبقات‌الاطباء، چاپ محمد باسل عيون السود، بيروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸؛ ابن‌عديم، بغية‌الطلب فى تاريخ‌الحلب، چاپ سهيل زكار، بيروت ?] ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸[؛ عبدالرحمان بن ابى‌بكر سيوطى، لب‌اللباب فى تحريرالانساب، چاپ محمد احمد  عبدالعزيز و اشرف احمد عبدالعزيز، بيروت ۱۴۱۱/ ۱۹۹۱؛ عبدالحسين فيلسوف‌الدوله، مطرح‌الانظار فى تراجم اطباءالاعصار و فلاسفة الامصار، چاپ ميرهاشم محدث، تهران ۱۳۸۸ش؛ على‌بن يوسف قفطى، تاريخ‌الحكماء، و هو مختصر الزوزنى المسمى بالمنتخبات الملتقطات من كتاب اخبارالعلماء باخبار الحكماء، چاپ يوليوس ليپرت، لايپزيگ ۱۹۰۳؛ محمدعلى مدرس‌تبريزى، ريحانة‌الادب، تهران ۱۳۶۹ش؛ نامه دانشوران ناصرى، قم: دارالفكر، ?]۱۳۳۸ش[؛


Boris Abramovich Rozenfeld and Ekmeleddin Iè hsano§glu, Mathematicians, astronomers, and other scholars of Islamic civilization and their works (7th-19thc.), Iè stanbul 2003; Heinrich Suter, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Leipzig 1900, repr. Amsterdam 1981.


/ پويان رضوانى /

نظر شما
مولفان
پویان رضوانی ,
گروه
تاریخ علم ,
رده موضوعی
جلد 20
تاریخ 94
وضعیت چاپ
  • چاپ شده