رشید

معرف

شهرى بندرى در شمال مصر، امروزه جزو استان بُحَيره*.
متن

رشيد، شهرى بندرى در شمال مصر، امروزه جزو استان بُحَيره*. رشيد در كرانه چپ شاخه غربى رود نيل، به نام بحيره كَفَر شيخ قرار دارد؛ خليج ابوقِير* در غرب و شمال‌غربى و درياچه بُرُلُّس* در شرق آن است (عنانى، نقشه‌هاى رشيد و نيل در آغاز كتاب؛ >اطلس جامع جهان تايمز<[۱] ، نقشه ۸۷). نام آن  در يونانى بولبيتنه[۲] ، در مصر پيش از اسلام، روزتا[۳]  و به قبطى   رشيت[۴]  بود (استرابون[۵] ، ج ۸، ص ۶۵، ۶۷؛ آملينو[۶] ، ص ۴۰۴)؛    پيش از اسلام، رشيد سهم عمده‌اى در مواصلات دريايى داشت و پررونق بود ( ابن‌عبدالحكم، ص ۲۵). مسلمانان براساس معاهده‌اى با قُزمان/ قرمان، حاكم شهر، بر آن مسلط شدند، اما چون فسطاط* را به جاى اسكندريه* به پايتختى برگزيدند و از دريانوردى نيز روى‌گردان بودند، رشيد به‌تدريج از رونق افتاد (ياقوت‌حموى، ذيل «فسطاط»؛ عنانى، ص۱۶). در پى تأسيس قاهره و پايتختى آن و سپس رواج دريانوردى، بندر   رشيد نيز رونقى دوباره يافت (عنانى، ص۱۷؛ براى شمارى از محدّثان و عالمان شهر در دوران رونق آن سمعانى، ج۶، ص ۱۲۸ـ ۱۲۹). شهر از توابع‌اسكندريه بود و باغهاى‌نيكو داشت وانواع محصولات گرمسيرى در آن به عمل مى‌آمد (يعقوبى، ج ۱، ص ۳۳۸؛ ابن‌خرداذبه، ص ۸۲؛ قدامة‌بن جعفر، ص ۲۴۸؛ ابن‌حوقل، ج ۱، ص۱۳۹). تجارت شهر با اسكندريه و ديگر نواحى مصر هم رونق فراوان داشت و ساكنان رشيد به صيد انواع ماهى نيز مشغول بودند (ابن‌حوقل، همانجا؛ ادريسى، ج ۱، ص ۳۷، ۳۴۳).


با وقوع جنگهاى درازمدت صليبى، اين شهر بندرى، مرز آبى مسلمانان شد و نبردهاى بسيارى ميان صليبيها با مسلمانان در آن رخ داد (ابن‌مماتى، ص ۳۲۵، ۳۲۷؛ ياقوت حموى، ذيل «دَجوَه»؛ مَقريزى، ج ۵، ص ۱۱۶، ۱۵۴، ج ۷، ص ۱۳۶ـ۱۳۷؛  ابن‌جيعان، ص ۱۳۸؛ نيز هربك[۷] ، ج ۳، ص ۳۳)؛ ظاهرآ  وقوع اين نبردها چندان از اهميت رشيد كاست كه در قرن هشتم شهرى كوچك بود ( ابوالفداء، ص ۲۶، ۱۱۷؛ براى حصار شهر، برجها و ديگر استحكامات نظامى آن در عصر ايوبى و مماليك ابن‌بطوطه، ج ۱، ص ۳۷؛ قَلقَشندى، ج ۶، ص ۱۸۴، ج ۱۰، ص ۳۸۰؛ ابن‌اياس، ج ۵، ص ۹۴ـ۹۵). پس از تصرف مصر به‌دست عثمانيها (۹۲۳)، سپاهيان سلطان‌سليم اول (حك : ۹۱۸ـ۹۲۶)، حصار شهر رشيد را از ميان برداشتند و يك قَپودان‌پاشا را با لقب «قبودانِ دمياط و رشيد»، مأمور حفاظت از آنجا كردند (لئوى آفريقايى[۸] ، ج ۲، ص ۱۹۸؛  هريدى، ص ۳۲۷، ۳۳۰ـ ۳۳۱). در عصر عثمانى، رشيد مجددآ اهميت يافت و تجارت و انواع پيشه‌ها در آن رونق گرفت؛ بازارها، نمايندگيهاى تجارى، كاروانسراها، قهوه‌خانه‌ها و مساجد پرشمارى نيز ساخته شد (اوليا چلبى، ج ۲، ص۲۵۱ـ ۲۵۲؛ على‌پاشا مبارك، ج ۱۱، ص ۱۹۴ـ۱۹۷؛ نيز نيبور[۹] ، ج ۱،  ص۵۶ـ۵۷؛ هولت[۱۰] ، ۱۹۹۸، ص۱۶). در پى اشغال مصر به‌دست  ناپلئون بناپارت[۱۱]  (۱۲۱۲؛ هولت، ۱۹۹۹، ص ۱۶؛ براى كشف  سنگ‌نبشته سه زبانه روزتا در رشيد در همين دوره ميراك ـ وايسباخ[۱۲] ، ص ۲۷ـ۲۹)، رشيد مركز مبارزه مصريان با فرانسويها  و سپس جانشينان انگليسيشان شد؛ مصريان با اخراج فرانسويها از رشيد در ۱۲۱۶، آخرين نقطه كشور خويش را آزاد ساختند، سپس در نبرد مشهور رشيد (۲۱ محرّم ۱۲۲۲/۳۱ مارس ۱۸۰۷)، ارتش انگلستان را نيز شكست دادند (جبرتى، ج ۴، ص ۷۸، ۸۲؛ على‌پاشا مبارك، ج ۱۱، ص ۲۰۱ـ۲۰۶؛ فريد، ص ۳۷۸). پس از اين وقايع، نيروهاى محمدعلى‌پاشا (حك : ۱۲۲۰ـ ۱۲۶۴) در شهر مستقر شدند و قلعه‌ها و استحكاماتى بنا كردند؛ همچنين بندها و معبرهايى نيز بر رود نيل ساختند (رافعى، ص ۱۵۴ـ۱۵۵، ۴۰۹، ۵۷۲ـ۵۷۳). در ۱۳۱۳ رشيد جزو ولايت  بحيره شد (رمزى، ج ۲، ص ۲۸۸ـ۳۰۰؛ نيز بُحيره*). امروز جاده‌هاى ساحلى، شهر را با بندرهاى پورت سعيد*، اسكندريه و مطروح متصل مى‌سازد. راه‌آهن قاهره ـ اسكندريه نيز، با عبور از شهر، آمدوشد و تجارت ساكنان را تسهيل مى‌سازد (ابوحجر، ص ۴۹۷) و رشيد يكى از اصلى‌ترين مراكز توليد و تأمين گاز طبيعى مصر است.


منابع : ابن‌اياس، بدائع الزهور فى وقائع الدهور، چاپ محمد مصطفى، قاهره ۱۹۷۵، چاپ افست ۱۴۰۲ـ۱۴۰۴/۱۹۸۲ـ۱۹۸۴؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ على منتصركتانى، بيروت۱۳۹۵/۱۹۷۵؛ ابن‌جيعان، كتاب التحفة السنية باسماء البلاد المصرية، بولاق ۱۳۱۶/۱۸۹۸، چاپ افست ]قاهره[ ۱۹۷۴؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌عبدالحكم، كتاب فتوح مصر و      اخبارها، چاپ محمد حجيرى، بيروت ۱۴۲۰/۲۰۰۰؛ ابن‌مماتى، كتاب قوانين الدواوين، چاپ عزيز سوريال عطيه، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابوالفداء، كتاب تقويم البلدان، چاپ رنو و سلان، پاريس ۱۸۴۰؛ آمنه ابوحجر، موسوعة المدن العربية، عَمّان ۲۰۰۲؛ محمدبن محمد ادريسى، كتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بيروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹؛ محمدظلى‌بن درويش اوليا چلبى، الرحلة الى مصر و السودان و الحبشة، نقلها الى العربية حسين مجيب مصرى، قاهره ۲۰۰۶؛ عبدالرحمان جبرتى، عجائب الآثار فى التراجم و الاخبار، چاپ عبدالرحيم عبدالرحمان عبدالرحيم، قاهره ۱۹۹۷ـ۱۹۹۸؛ عبدالرحمان رافعى، عصر محمد على، قاهره ۱۳۷۰/۱۹۵۱؛ محمد رمزى، القاموس الجغرافى للبلاد المصرية من عهد قدماء المصريين الى سنة  ۱۹۴۵، ]قاهره[ ۱۹۹۴؛ سمعانى؛ على‌پاشا مبارك، الخطط التوفيقية  الجديدة لمصر القاهرة و مدنها و بلادها القديمة و الشهيرة، بولاق ۱۳۰۶، چاپ افست قاهره ۱۴۲۵ـ۱۴۲۶/۲۰۰۴ـ۲۰۰۵؛ ابراهيم عنانى، رشيد فى‌التاريخ: دراسة فى التاريخ و الآثار و السياحة، اسكندريه ۱۹۹۸؛ محمدبك فريد، تاريخ‌الدولة العلية العثمانية، چاپ احسان حقى، بيروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ قدامة‌بن جعفر، كتاب‌الخراج، چاپ دخويه، ليدن ۱۸۸۹، چاپ افست ۱۹۶۷؛ قَلقَشندى؛ لئوى آفريقايى، وصف‌افريقيا، ترجمه عن الفرنسية محمد حجى و محمد اخضر، بيروت ۱۹۸۳؛ احمدبن على مَقريزى، السلوك لمعرفة دول الملوك، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بيروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ صالح احمد هريدى، «الحياة الاقتصادية و الاجتماعية فى مدينة رشيد فى العصر العثمانى: دراسة وثائقية»، المجلة التاريخية المصرية، ج ۳۰ـ۳۱ (۱۹۸۳ـ ۱۹۸۴)؛ ياقوت حموى؛ يعقوبى، البلدان؛


Émile Clément Amélineau, La géographie de l’Égypte, à  l’époque copte, Paris 1890; Peter Malcom Holt, "Egypt  and the Nile Valley", in The Cambridge history of Africa,  vol.5,ed.JohnE. Flint, Cambridge: Cambridge University  Press, 1999; idem, "Pietro Della Valle in Ottoman  Egypte: 1615-1616", in Travellers in Egypt, ed. Paul  StarkeyandJanet Starkey,London:I.B. Tauris Publishers,  1998;IvanHrbek,"Egypt,Nubiaandtheeastern deserts", in  The Cambridge history of Africa, vol.3,ed. RonaldOliver,  Cambridge: Cambridge University Press, 1999; Muriel  Mirak-Weissbach, "JeanFrançois Champolion and the  true story of Egypt", 21st century (winter 1999-2000);  Carsten Niebuhr, Reisebeschribungnach Arabien und den  umliegenden Ländern, Graz 1968; Strabo, The geography  of Strabo, with an English translation by Horace Leonard  Jones, vol.8, London 1949; The Times comprehensive  atlas of the world, London: Times Books, 2005.  


/ عباس احمدوند /




[۱]  The Times comprehensive atlas of the world. [۲] . Bolbitine [۳] . Rosetta [۴] . Raschit [۵] . Strabo [۶]  . Amإlineau [۷] . Hrbek [۸] . Leo Africanus [۹] . Neibuhr [۱۰] . Holt [۱۱] . Napoleon Bonapart [۱۲] . Mirak - Weissbach




 

نظر شما
مولفان
عباس احمدوند ,
گروه
جغرافیا ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده