رستم نامه

معرف

از داستانهاى عاميانه، منثور و حماسى فارسى به سبك نقالى.
متن

رستم نامه، از داستانهاى عاميانه، منثور و حماسى فارسى به سبك نقالى. نقالان داستانهاى شاهنامه را فقط تا پايان داستان بهمن نقل مى كرده اند و به داستانهاى تاريخى شاهنامه نمى پرداخته اند. دست كم شش ماه به طول مى انجاميده است تا نقالى زبردست هر شب در محفل نقالى، داستانهاى شاهنامه را از كيومرث تا پايان داستان بهمن و آذربرزين، پسر فرامرز، نقل كند. نقالان در ميان داستانهاى شاهنامه، بخشهايى از گرشاسب نامه* سروده اسدى طوسى، تمام سام نامه منسوب به خواجوى كرمانى (← سام*)، بخشهايى از فرامرزنامه، بانوگشسب نامه، جهانگيرنامهبَرزونامهبهمن نامه*، و كوش نامه* را نيز نقل مى كرده اند. آنان به دنبال برزونامه و پيش از آغاز داستانهاى بهمن نامه، داستان برساخته خودشان را با نام «هفت لشكر دوم» نقل مى كرده اند كه شامل سرگذشت تيمور، پسر برزو، و جنگ او با خاندان و نياكان ايرانى اش است. اين داستان نزد نقالان به لحاظ شيرين كاريهاى عيّارى اهميتى خاص داشته و ظاهرآ به همين سبب، يك نسخه خطىِ روايت نقالان از داستانهاى كيومرث تا بهمن با تاريخ كتابت ۱۲۹۲، عنوانِ هفت لشكر را دارد (← هفت لشكر، مقدمه افشارى و مداينى، ص سى ويك، سى وچهار، چهل ـ چهل وسه). آنان داستان كوه هَمَاون و جنگ ايرانيان با سپاهيان تورانى، كُشانى، خاقان چين و ديگران را، كه در شاهنامه آمده است، اصطلاحآ «هفت لشكر اول» مى ناميده اند (همان مقدمه، ص چهل ويك).از دوره صفويان، روايتهاى نقالان از داستانهاى شاهنامه، از كيومرث تا بهمن، كم وبيش مكتوب شده است. كهن ترين نسخه خطى شناخته شده از ميان آنها در ۱۱۳۵ به خط نستعليق كاتبى به نام ابوالقاسم بن بدرالدين محمد سياه پوش كتابت شده است، كه در كتابخانه مجتبى مينوى در تهران نگهدارى مى شود (← دانش پژوه و افشار، ص ۲۹). نقالان اين گونه نسخه هاى خطى را كه شامل روايتهاى آنان از داستانهاى شاهنامه و ديگر منظومه هاى حماسى فارسى است، اصطلاحآ «طومار» مى نامند (هفت لشكر، همان مقدمه، ص سى ويك).كتاب رستم نامه، كه چندين چاپ سنگى و سُربى مغلوط و  غيرمنقح از آن دردست است (← مشار، ج ۲، ستون ۲۶۰۹)، گزيده اى از يكى از طومارهاى نقالى است كه در آن به جاى داستان كيومرث، داستان زال و زاده شدن رستم سرآغاز كتاب است و به جاى آنكه تا داستان بهمن و آذربرزين ادامه يابد، با داستان سرانجام افراسياب پايان يافته است. داستان زاده شدن رستم به اختصار بيان شده، سپس داستان جنگ او با كُك كوهزاد آمده (← كليات كتاب رستم نامه، ص ۳)، بعد از آن حمله افراسياب به ايران و رفتن رستم به جستجوى كيقباد و آوردن او ذكر شده و سپس كشته شدن ببر بيان به دست رستم آمده است (ص ۴ـ۷). از همان آغاز كتاب مى توان دريافت كه نقالان چه شاخ وبرگهايى بر داستانهاى شاهنامه افزوده اند. رستم نامه با داستان رفتن كيكاوس به مازندران و ماجراى هفت خوان رستم و ازدواج رستم با گلندام، خواهر كيكاوس، ادامه يافته (ص ۷ـ۱۷)، پس از آن داستان رستم و سهراب آمده است (ص ۱۷ـ۲۷) و سپس ديگر فرزندان رستم معرفى شده اند؛ نخست داستان فرامرز و بانوگشسب و ازدواج بانوگشسب با گيو آمده است (ص ۲۸ـ۳۱). به دنبال آن، داستان جهانگير، فرزند رستم از دختر مسيحاى عابد مغربى، براساس جهانگيرنامه* شرح داده شده است (ص ۳۲ـ۴۱). سپس داستان سياوش از شاهنامه (ص ۴۲ـ۴۴) و جنگ رستم با اشكبوس و «هفت لشكر اول» از شاهنامه ذكر شده است (ص ۴۶ـ۵۰). به دنبال آن، داستان رستم و اكوان ديو از شاهنامه (ص ۵۱) و سپس داستان برزو، فرزند سهراب، براساس برزونامه* نقل شده است، كه در ضمنِ آن داستان رستمِ يك دست، سرسخت ترين دشمن رستم دستان، و داستان گوش بن گوش، از نوادگان ضحاك، نيز بيان شده است (ص ۵۲ـ۹۳). برزو با حورى لقا، دختر شاهِ خوارزم، ازدواج مى كند. حاصل اين ازدواجْ تيمور، قهرمان اصلى داستان «هفت لشكر دوم»، است كه داستانش به تفصيل در رستم نامه (ص۹۰ـ۱۷۳) آمده است. رستم نامه با داستان جنگ ايرانيان و تورانيان و شكست افراسياب از كيخسرو و گريختن او و گرفتارشدنش به دست هوم عابد پايان مى يابد (ص ۱۷۳ـ۱۷۶).نثر رستم نامه  ساده و عاميانه و به سبك گفتار نقالان است و همچون ديگر آثار نقالان ابياتى نيز در ميان نثر آن ذكر شده است. به گفته محجوب (نقيب الممالك، مقدمه، ص يك، سه)، رستم نامه در كنار حسين كرد شبسترى* و امير ارسلان* از محبوب ترين داستانهاى عاميانه فارسى بوده است.

منابع : محمدتقى دانش پژوه و ايرج افشار، فهرستواره كتابخانه مينوى و كتابخانه مركزى پژوهشگاه: خطى، عكسى، ميكروفيلم، يادداشتها، تهران ۱۳۷۴ش؛ كليات كتاب رستم نامه: كشته شدن سهراب شيردل بدست رستم نامدار، تهران: مطبوعاتى حسينى،  ]بى تا.[؛ خانبابا مشار، فهرست كتابهاى چاپى فارسى، تهران ۱۳۵۰ـ۱۳۵۵ش؛ محمدعلى نقيب الممالك، امير ارسلان، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران ۱۳۴۰ش؛ هفت لشكر: طومار جامع نقّالان، از كيومرث تا بهمن، چاپ مهران افشارى و مهدى مداينى، تهران : پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، ۱۳۷۷ش.

/ مهران افشارى /

نظر شما
مولفان
گروه
ادبیات و زبان ها ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده