رستم پاشا

معرف

صدراعظم عثمانى در نيمه دوم قرن دهم.
متن

رستم‌پاشا، صدراعظم عثمانى در نيمه دوم قرن دهم. او در روستايى در نزديكى سارايوو به‌دنيا آمد (يوكسل[۱] ، ص ۲۱۹). رستم‌پاشا در نوجوانى به استانبول رفت و در حرم خاص سلطان تربيت شد و در دربار به خدمت پرداخت (د.اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). به‌درستى معلوم نيست كه از چه زمانى وارد تشكيلات عجمى‌اوغلانى* شد. او به‌تدريج در اين تشكيلات مناصب متعددى به‌عهده گرفت. ابتدا به مقام ركاب‌دارى رسيد و در لشكركشى به موهاچ[۲] * مقام سلاح‌دارى (د.ا.د.ترك، ذيل مادّه) و در ۹۳۳ نيز مقام ميرآخورى اول را برعهده داشت (فريدون‌بيگ‌پاشا، ج ۱، ص ۵۶۶).صدراعظمْ ابراهيم‌پاشا، به‌سبب نگرانى از تقرب رستم نزد سلطان‌سليمان قانونى* (حك : ۹۲۶ـ۹۷۴)، موجبات عزل وى از ميرآخورى و تعيين وى به سنجاق‌بيگى، احتمالا سنجاق تكه در آناطولى، را فراهم آورد. پس از قتل صدراعظم ابراهيم‌پاشا در ۹۴۲، رستم‌پاشا بيگلربيگى* (والى) ايالت ذوالقدر و سپس قره‌مان شد. در پى آن نيز بيگلربيگى دياربكر گرديد (پچوى[۳] ، ج ۱، ص ۲۰۶؛ اوزون‌چارشيلى[۴] ، ج ۲، ص ۵۴۹). او در  ۹۴۵ بيگلربيگى آناطولى بود (فريدون‌بيگ‌پاشا، ج ۱، ص ۶۰۳) و به احتمالى، در آن زمان به مقام وزارت نيز رسيد (اوزون‌چارشيلى، ج ۲، ص ۵۴۹ـ۵۵۰).رستم‌پاشا در ۹۴۶، با مهرماه‌سلطان*، دختر سليمان قانونى، ازدواج كرد (عثمان‌زاده احمدتائب، ص ۲۹) و در محرّم ۹۴۸، در پى عزل لطفى‌پاشا از صدارت و تعيين خادم‌سليمان‌پاشا به جاى او، وزير دوم شد (دانشمند[۵] ، ج ۲، ص ۲۲۲؛ د.ا.د.ترك، همانجا). او در ۹۴۸ و ۹۵۰، در لشكركشى به مجارستان همراه سليمان قانونى بود (← دانشمند، ج ۲، ص ۲۳۱ـ۲۳۲) و در ۹۵۱، به مقام صدراعظمى منصوب شد (عثمان‌زاده احمدتائب، همانجا). در دوره صدارت وى، در ۹۵۲، حكومت عثمانى و هاپسبورگ[۶]  به مدت يك سال‌ونيم پيمان متاركه جنگ امضا كردند (دانشمند، ج ۲، ص ۲۴۹). او در ۹۵۵ در دومين لشكركشى سليمان قانونى به ايران شركت كرد (فريدون بيگ‌پاشا، ج ۱، ص ۶۰۴ـ۶۰۵؛ نورى‌پاشا[۷] ، ج ۱، ص ۱۱۷). رستم‌پاشا همچنين در سومين لشكركشى سليمان به ايران در ۹۶۰ حضور داشت. در اين لشكركشى به درخواست مادرزنش، خرّم‌سلطان، موجبات اعدام شاهزاده‌مصطفى را با اين اتهام ساختگى كه سوداى سلطنت دارد، فراهم كرد. واكنش شديد مردم و نظاميان   به اين واقعه موجب عزل رستم‌پاشا از صدارت شد (عثمان‌زاده احمدتائب، ص۳۰؛ دانشمند، ج ۲، ص ۲۸۳ـ۲۸۷).در پى عزل و قتل صدراعظم قره‌احمدپاشا به دسيسه خرّم‌سلطان و دخترش مهرماه‌سلطان در ۹۶۲، رستم‌پاشا براى دومين‌بار به‌صدارت رسيد (دانشمند، ج ۲، ص ۲۹۸ـ۲۹۹، ج ۵، ص ۱۸). مهم‌ترين مشكل او در اين دوره نزاع بر سر جانشينى، به‌ويژه بين شاهزاده‌بايزيد و شاهزاده‌سليم، بود. رستم‌پاشا نخست حامى بايزيد بود، اما بعد تغيير موضع داد (همان، ج ۲، ص ۳۱۳؛ نيز ← اوزون‌چارشيلى، ج ۲، ص ۴۰۱ـ۴۰۸). رستم‌پاشا در ۹۶۸ در حدود هفتاد سالگى درگذشت. او دو دوره و مجموعآ چهارده‌سال‌ونيم در مسند صدراعظمى دولت عثمانى بود (پچوى، ج ۱، ص ۲۲).رستم پاشا با تدابير مالى ثروتى افسانه‌اى براى خزانه دولت كسب كرد، چنان‌كه خزانه‌هاى دربار پر شد و استفاده از خزانه‌اى ديگر ضرورت يافت (پچوى، همانجا؛ عثمان‌زاده احمدتائب، ص ۲۹؛ دانشمند، ج ۲، ص ۲۴۸، ۳۲۲). او در بسيارى از سرزمينهاى حكومت عثمانى، ازجمله استانبول، و شهرهاى آناطولى و بالكان، مصر، مدينه و بيت‌المقدس، آثار خيريه برپا ساخت (يوكسل، ص ۲۱۹ـ۲۸۱؛ نيز ← د.ا.د.ترك، ذيل "RÏstem Paía Kervansarayâ"، "RÏstem Paía KÏlliyesi").كتاب تاريخ رستم‌پاشا، مشتمل‌بر وقايع زمان اغوزخان تا ۹۶۹، به رستم‌پاشا منسوب شده، اما ظاهرآ اين اثر به قلم وى نبوده، بلكه خلاصه‌اى از تاريخ نصوح مَطراق‌چى است كه تلخيص‌كننده آن معلوم نيست (د.ا.د.ترك، ذيل مادّه).


منابع : ابراهيم پچوى، تاريخ پچوى، استانبول ۱۲۸۱ـ۱۲۸۳؛ عثمان‌زاده احمدتائب، حديقة‌الوزرا، استانبول ۱۲۷۱، چاپ افست فرايبورگ ۱۹۶۹؛ احمد فريدون‌بيگ‌پاشا، منشآت‌الاسلاطين، ]استانبول [۱۲۷۴ـ۱۲۷۵؛


Iè smailHami Daniímend, Iè zahli Osmanli tarihi kronolojisi, èIstanbul 1971-1972; EI2, s.v. "Rüstem Pa_sh_a" (by Christine Woodhead); Mustafa Nuri Paía, Neta¦ yicü’lvuku ¦ ’¦at = kurumlariyla Osmanli tarihi, ed. Yâlmaz Kurt, Ankara 2008; TDVIè A , s.vv. "Rüstem Paía" (by Erhan Afyoncu), "Rüstem Paía Kervansarayâ" (by N. Çiçek Akçâl), "Rüstem Paía Külliyesi" (by Z. Hale Tokay); Iè smail Hakkâ Uzunçaríâlâ, Osmanli tarihi, vol.2, Ankara 1998; Iè . Aydân Yüksel, "Sadrâzam Rüstem Paía’nân vakâflarâ", in Ekrem HakkiA yverdi: hâtira kitabi, Iè stanbul: Iè stanbul Fetih Cemiyeti, 1995.


/ حجت فخرى /

نظر شما
مولفان
حجت فخری ,
گروه
آسیای صغیر و بالکان ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده