دوقه‌کین‌زاده احمدبیگ

معرف

شاعر دیوانی و صوفی عثمانی در قرن دهم
متن

دوقهکینزاده احمدبیگ، شاعر دیوانی و صوفی عثمانی در قرن دهم. او را دوقکینزاده و دوقهکیناوغلی نیز خواندهاند (← سامی، ذیل «دوقکینزاده احمدبک»؛ قنالیزاده، ج۱، ص۱۳۹؛ قس گولپینارلی ، ۱۳۷۸ش، ص۳۸۴ که مترجم آن را بهشکل دُقاقینزاده نوشتهاست).آگاهیهای اندک و پراکندهای دربارة او وجود دارد. تاریخ و محل تولدش معلوم نیست. احمدبیگ از خاندان دوقهکینزاده است (لطیفی، ص۸۷) که نام خود را از اسم دوکژین/ گینگرفتهاند (سوزن، ص۱۲). دوکژین از مردم نرماندی بود و قبل از فتح استانبول بهدست محمد فاتح (حک:۸۵۵ـ۸۸۶)، حاکم اشقودره (شهری در آلبانی) بود (سامی، همانجا).احمدپاشا دوقهکینزاده، جدّ احمدبیگ، نوه برادرِ دوکژین بود (سوزن، ص۱۵). او در زمان سلطانمحمد فاتح یا سلطانبایزید دوم (حک:۸۸۶ـ۹۱۸) مسلمان شد و به دربار عثمانی راه یافت (ثریا، ج۱، ص۱۹۵؛ د.ا.د.ترک، ذیل «دوقهکینزاده احمدپاشا»؛ قس پچوی، ج۱، ص۳۲ که گفتهاست، دوقهکیناوغلی محمدپاشا، پسر احمدپاشا، را به دربار عثمانی آوردهاند). او در زمان سلیم اول (حک:۹۱۸ـ۹۲۶) و در اثنای جنگ چالدران به وزارت رسید و در ۱۸ محرّم ۹۲۱ در آماسیه به جرم تحریک ینیچریها به شورش، اعدام شد (مصطفی عالیافندی، ج۱، گ ۲۵۷پ؛ سعدالدینافندی، ج۲، ص۲۸۷؛ د.ا.د.ترک، همانجا).محمدپاشا (متوفی ۹۶۴) ــ فرزند احمدپاشا ــ نیز در دولت عثمانی مناصب حکومتی داشت، بهگونهای که در سالهای ۹۶۱ تا ۹۶۳ والی مصر بود (ثریا، ج۴، ص۱۱۴؛ قس سامی، ذیل «دوقکینزاده» که سال عزل او از حکومت مصر را ۹۶۲ نوشتهاست).نخستین اطلاعات دربارة احمدبیگ را لطیفی (همانجا) بهدست دادهاست. براساس این اطلاعات، او سپاهیِ بلندمرتبهای بود که به مقام سنجقبیگی رسیدهبود. او درنهایت از مردم و مناصب حکومتی کنارهگیری کرد و گوشه انزوا گزید. لطیفی (ص۸۷ـ۸۸) نمونهای از اشعار او را هم ذکر کردهاست.قنالیزاده (ج۱، ص۱۳۹ـ۱۴۰) و تذکرهنویسان دیگر نیز همین اطلاعات را تکرار کردهاند (← سوزن، ص۲۰). مصطفیعالیافندی (ج۱، گ ۳۶۴ر) با اشاره به گوشهگیری او، اشعارش را لطیف و دلپذیر وصف کردهاست.دربارة تاریخ درگذشت احمدبیگ هم اطلاع دقیقی دردست نیست. ثریا (همانجا) درگذشت او را در ۹۶۴ دانسته، اما گولپینارلی (۱۹۳۱، ص۳۴۵) ابتدا با استناد به گفته قافزاده فائزی در زبدةالاشعار که درگذشت وی را در اواسط دوره سلیمان اول (حک:۹۲۶ـ۹۷۴) نوشتهاست، احتمال داده که احمدبیگ در بین ۹۵۰ـ۹۵۵ درگذشته باشد. اما بعدها با اشاره به وجود سنگ مزار احمدبیگ دوقهکینزاده در محله ایوب استانبول، تاریخ درگذشت وی را ۹۶۴ ذکر کردهاست (د.ا.د.ترک، ذیل «ساربان احمد»؛ نیز ← گولپینارلی، ۱۹۶۱، ص۲۴۲). بااینحال، لطیفی که تذکره خود را در ۹۵۳ نوشته ازاو با قید «رحمةالله علیه» یاد کردهاست (← ص۸۷).یکی از موضوعات بحثبرانگیز دربارة زندگی احمدبیگ، یکی پنداشتن او با احمد ساربان*، از قطبهای ملامیه بیرامیه، و نیز درآمیختن شخصیت او با جدّش احمدپاشاست. بهنظر سوزن (ص۲۶) اشتباه بروسهلی باعث تخلیط احمدبیگ با جدّش احمدپاشا شدهاست (← بروسهلی، ج۱، ص۳۰۶، پانویس ۱ که بهاشتباه احمدپاشا ــ و نه احمدبیگ ــ را برادر عثمانبیگ دوقهکینزاده معرفی کردهاست).در دوازده نسخهای، که از دیوان ترکی احمدبیگ موجود است، عناوینی چون دیوان احمد ساربان دوقهکینزاده، دیوان احمدی، دیوان دوقهکینزاده احمدبیگ، دیوان احمد ساربان حضرتلری، دیوان حضرت احمدافندی و احمدپاشا دیوانی مشاهده میشود (← سوزن، ص۵ـ۱۱). همین مسئله موجب تردید در نسبتدادن دیوان به احمدبیگ یا احمد ساربان و حتی احمدپاشا شده و همچنین باعث شده تا احمدبیگ و احمد ساربان را شخصواحدی بپندارند.گولپینارلی (۱۹۳۱، ص۳۴۷) ابتدا احمدبیگ دوقهکینزاده و احمد ساربان را یکی دانسته، اما سپس از این نظر خود بازگشتهاست (← ۱۹۶۱، همانجا). اوزقریملی (ج۱، ص۴۳۶) نیز این نظر گولپینارلی را تأیید کرده و معتقد است که اشعار این دو شاعر با هم آمیخته شدهاند. بهنظر سفرجیاوغلوتا زمانی که اطلاعات قطعی بهدست نیامده است، باید اشعار موجود را متعلق به احمدبیگ دانست (← د.ا.د.ترک، ذیل مادّه).شاعر در دیوان موجود با تخلصهای احمد و احمدی، بیشتر اشعار صوفیانه سروده و در آنها زبانی نسبتاً ساده، روان و صمیمی بهکار بردهاست. او در اشعارش از اهل بیت، حضرت علی علیهالسلام و دیگر خلفای اسلام با احترام و محبت یاد کردهاست (کوچوک و همکاران، ص۳۲۹). نسخه موجود در کتابخانه مرکزی دانشگاه استانبول ، که در تحفه نائلی با عنوان «دیوان دوقهکینزاده احمدبیگ» ذکر شدهاست، در واقع مثنوی گنجینه راز اثر دوقهکینزاده یحییبیگ طاشلیجهلی است (د.ا.د.ترک، همانجا؛ برای آگاهی بیشتر دربارة اشعار ← ساربان* احمد؛ نیز ← طاشلیجهلی یحیی*).دوقهکینزاده با گوهرملوک/ ملک، دختر بایزید دوم، ازدواجکرد (عطائی، ص۴۶۰؛ ثریا، همانجا) و صاحب چهار فرزند به نامهای احمد، عثمان، سنان و نسلِشاه شد (سوزن، ص۱۶؛ قس مصطفی عالیافندی، ج۱، گ ۳۶۴ر، که محمدپاشا را برادر احمدبیگ دانستهاست؛ برای آگاهی دربارة عثمان ← عطائی، همانجا؛ سامی، ذیل «دوقکینزاده عثمانافندی»). نام احمدبیگ، سلطانزاده نیز ثبت شدهاست (← ثریا، ج۱، ص۱۹۹).گفته شده که فرزند او محمد، پدر فصیح احمد دده* (متوفی ۱۱۱۱، شاعر عثمانی) بودهاست (سوزن، ص۲۷؛ نیز ← گولپینارلی، ۱۹۳۱، ص۳۴۰ـ۳۴۱).

منابع: محمدطاهر بروسهلی، عثمانلی مؤلفلری، استانبول ۱۳۳۳ـ۱۳۴۲؛ ابراهیم پچوی، تاریخ پچوی، استانبول ۱۲۸۱ـ۱۲۸۳؛ محمد ثریا، سجل عثمانی، استانبول ۱۳۰۸ـ ۱۳۱۵/ ۱۸۹۰ـ۱۸۹۷، چاپ افست انگلستان ۱۹۷۱؛ سامی؛ محمدبن حسنجان سعدالدینافندی، تاجالتواریخ، ]استانبول[ ۱۲۷۹ـ۱۲۸۰؛ محمدبن یحیی عطائی، حدائقالحقائق فی تکملة الشقائق، در شقائقالنعمانیّه و ذیللری، چاپ عبدالقادر اوزجان، استانبول: دارالدعوة، ۱۹۸۹؛ حسن قنالیزاده، تذکرةالشعرا، چاپ ابراهیم قُتلُق، آنکارا ۱۹۷۸ـ۱۹۸۱؛ عبدالباقی گولپینارلی، ملامت و ملامتیان، ترجمه توفیق ه . سبحانی، تهران ۱۳۷۸ش؛ لطیفی، تذکره لطیفی، چاپ احمد جودت، استانبول ۱۳۱۴؛ مصطفی عالیافندی، کنهالاخبار، ج۱، آنکارا ۲۰۰۹؛Abdülbâki G(lpınarlı, Melâmîlik ve Melâmîler, İstanbul ۱۹۳۱; idem, Yunus Emre ve tasavvuf, İstanbul ۱۹۶۱; Sabahattin Küçük, Ali Yıldırım and( ener Demirel, "İlk klâsik d(nem: nazım", in Türk dünyasi edebiyat tarihi, vol.۵ Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, ۲۰۰۴; Atilla (zkırımlı, Türk edebiyati tarihi, Ankara ۲۰۰۴; Hüseyin Süzen, "Dükakinzade Ahmed Beg divanı: inceleme - tenkidli metin", doctoral thesis, İstanbul (niversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, ۱۹۹۴; TDVİA, s.vv. "Dukakinzâde Ahmed bey" (by Nejat Sefercioğlu), "Dukakinzâde Ahmed Paşa" (by Abdülkadir (zcan), "Sârbân Ahmed" (by Nihat Azamat).

نظر شما
مولفان
حجت فخری ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده