دوعن (دوعَن)

معرف

شهرستانی در استان حَضَرمَوت* در یمن
متن


دَوعَن (دُوعَن)، شهرستانی در استان حَضَرمَوت* در یمن. در منابع قدیم، برای واژه دوعن معنای خاصی ذکر نشده‌است. در میان معاصران، سَقّاف (ص‌۱۴۲) دوعن را نامی فارسی و قدمت کاربرد آن را از زمان استیلای ایرانیان بر یمن و سکونت آنان در حضرموت (اواخر قرن ششم میلادی) دانسته، اما دلایل محکمی برای این ادعا نیاورده‌است.در گذشته، ناحیه دوعن به مرکزیت شهر خُرَیْبَه، متشکل از دو وادی بزرگ اَیمن (راست) و اَیسَر (چپ) بود و شهرها و روستاهای پراکنده‌ای در این دو وادی وجود داشت (بکری یافعی، ص‌۲۱۷؛ سقّاف، همانجا)، ازجمله قُوَیرَه، از قدیم‌ترین شهرها؛ بِضَه، از شهرهای بزرگ دوعن؛ و جبیل که گویا احمدبن عیسی، نیای علویان حَضارِمَه، اوایل قرن چهارم در آنجا حضور داشت (← سقّاف، ص‌۱۵۵ـ۱۶۵؛ برای اطلاع بیشتر از شهرها و روستاهای دیگر دوعن ← همان، ص‌۱۵۵ـ۱۸۶).در زمان حاکمیت همدانیان* (حک:۴۹۲ـ۵۶۹)، که مقارن حضور اباضیها در سرتاسر حضرموت بود، امام اباضیان مدتی در دوعن مستقر شد (ابن‌حائک، ص۱۷۰ـ۱۷۱؛ نیز ← د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ برای اطلاع بیشتر از دوره اباضیان در حضرموت ← شاطری، ج‌۱، ص‌۱۱۸ـ۱۳۰؛ نیز ← اباضیه*). در ۶۱۷، عمربن مهدی (از امرای ایوبی)، که خواهان گسترش سیطره ایوبیان بر یمن بود، براثر مقاومت مردم دوعن با آنها درگیر شد که در پی آن بسیاری از مردم کشته شدند و دوعن آسیب بسیار دید (کندی، ج‌۱، ص‌۷۹ـ۸۱؛ صالح حامد، ج‌۲، ص‌۴۹۴ـ۴۹۵). از نیمه قرن هفتم، آل‌عمود به‌رهبری شیخ‌سعیدبن عیسی (متوفی ۶۷۱)، بر خریبه، بضه و رَباط حاکم و در پی آن، قبایل قِثِم و دَیِّن تسلیم عمودیها شدند (بکری یافعی، ص‌۲۱۷ـ۲۱۸). در ۷۷۵ سیل عظیمی خساراتی بر دوعن وارد آورد (کندی، ج‌۱، ص‌۱۳۱). در ۹۴۰، بدربن عبداللّه (رئیس قبیله یافع)، با حمایت امامان زیدی، به‌همراه آل‌علی‌بن فارِس وارد دوعن و بر بخشهایی از آن حاکم شد (همان، ج‌۱، ص‌۱۷۵؛ نیز ← حضرموت*). به‌سبب رقابتهای مداوم قبایل مختلف در دوعن و نیز ستم عمودیان بر آنها، دوعنیها از حاکم مُکَلّا، عوض‌بن عمر قُعَیطی (متوفی ۱۳۵۰)، برای نجات خود درخواست کمک کردند که در پی آن، در حدود ۱۳۱۷، قعیطیها دوعن و بخشهایی از حضرموت را در دست گرفتند (بکری یافعی، ص‌۲۱۹ـ۲۲۰). براساس توافق‌نامه دولت عثمانی با انگلیس در ۱۳۳۲/ ۱۹۱۴، دولت عثمانی از حاکمیت خود بر حضرموت چشم‌پوشی کرد و این منطقه تحت سیطره دولت انگلیس درآمد و اداره این منطقه به قعیطیها داده شد (بن‌دغر، ص‌۴۱ـ۴۳؛ برای تفصیل ← حضرموت*؛ قعیطی*). در تقسیمات اداری حکومت قعیطیه، در ۱۳۱۹ش/ ۱۹۴۰ دوعن یکی از استانهای (لواء) پنج‌گانه این حکومت بوده‌است. مهم‌ترین نواحی این استان، لَیسَر، هَجْرَیْن و عَمْد بود که قبایلیهمچون سَیبانی، عَمود، نَوَّح، خَنابِشه، آل‌محفوظ، حالکه، آل‌ماضی، و آل‌باتیس در آن ساکن بودند (← بکری یافعی، ص‌۲۳۸ـ۲۴۰؛ برای اطلاع بیشتر ← مقحفی، ذیل مادّه).در ۱۳۴۱ش/ ۱۹۶۲، با تأسیس حکومت جمهوری یمن (یمن شمالی) در بخش شمالی و غربی و در ۱۳۴۶ش/ ۱۹۶۷، با تأسیس جمهوری دموکراتیک یمن (یمن جنوبی) در مناطق جنوبی و شرقی، حضرموت و دوعن جزء مناطق جنوبی شدند (← الموسوعة العربیة، ج‌۲۲، ص۵۶۰). با اتحاد یمن شمالی و جنوبی در ۲ اردیبهشت ۱۳۶۹/ ۲۲ آوریل ۱۹۹۰، این جمهوری به نوزده استان تقسیم شد و دوعن در استان حضرموت قرارگرفت (← الجمهوریة‌الیمنیة، ص‌۳۵، ۳۸).امروزه دوعن منطقه‌ای سرسبز با نخلستانهای بسیار، درختان حنا و کشتزارهای گندم و ذرت است. عسل دوعن، مهم‌ترین محصول آنجا، شهرت فرامنطقه‌ای دارد (← همان، ص‌۳۸؛ مقحفی، همانجا؛ ابن‌حائک، ص‌۱۶۸، پانویس ۸).



منابع: ابن‌حائک، صفة‌الجزیرة‌العرب، چاپ محمدبن علی اکوع، صنعا ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳؛ صلاح عبدالقادر بکری یافعی، فی جنوب الجزیرة‌العربیة، قاهره ۱۴۲۵/ ۲۰۰۴؛ بن‌دغر (احمد عبید)، حضرموت و الاستعمار البریطانی: ۱۹۳۷ـ ۱۹۶۷، قاهره ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰؛ الجمهوریة الیمنیة مسیرة عشر سنوات، ۱۹۹۰ـ ۲۰۰۰، ]صنعا[: وزارة التخطیط و التنمیة ۲۰۰۰؛ عبدالرحمان سَقّاف، معجم بلدان حضرموت، المسمی إدام القوت فی ذکر بلدان حضرموت، چاپ ابراهیم احمد مقحفی و عبدالرحمان‌بن سقّاف، صنعا ۱۴۲۳/ ۲۰۰۲؛ محمد شاطری، ادوار التاریخ الحضرمی، ج‌۱، جده ]۱۳۸۱/ ۱۹۶۲[؛ صالح حامد، تاریخ حضرموت، صنعا ۱۴۲۳/ ۲۰۰۳؛ سالم‌بن محمد کندی، تاریخ حضرموت، المسمّی بالعدّة المفیدة الجامعة لتواریخ قدیمة و حدیثة، چاپ عبداللّه محمد حبشی، صنعا ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛ ابراهیم احمد مقحفی، معجم‌البلدان و القبائل الیمنیة، صنعا ۱۴۲۲/ ۲۰۰۲؛ الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، ۱۹۹۸ـ۲۰۰۸، ذیل «الیمن: التاریخ الحدیث» (از مصطفی خطیب)؛EI۲, s.v. "Daw’an" (by G. Rentz).



 



 


نظر شما
مولفان
الهام امینی کاشانی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده