دوشیرمه

معرف

نام قانون و اصطلاحی برای گردآوری کودکان مسیحی مهتدی تبعه حکومت عثمانی که در دربار خدمت می‌کردند و نیز عنوان این کودکان
متن


دِوْشیرمه، نام قانون و اصطلاحی برای گردآوری کودکان مسیحی مهتدی تبعه حکومت عثمانی که در دربار خدمت می‌کردند و نیز عنوان این کودکان.واژه ترکی «دِوْشیرمه» (اسم‌مصدر، از مصدر «دوشیرمک») به معنی جمعاً‌وری، گردآوری، و در اصطلاح اداری و نظامی عثمانی، به معنی سربازگیری است (← سامی، ذیل، «دَوشِرمَک» و «دَوشِرمه»؛ نیز ← ایوب‌اوغلو ، ذیل "Devşirmek").نظام سربازگیری عثمانی در آغاز بر اسرای جنگی و قانون پنجک استوار بود (← پِنْجِک*؛ عجمی‌اوغلانی*؛ ینی‌چری*)، اما پس از حمله تیمور گورکان (حک:۷۷۱ـ۸۰۷) به آسیای صغیر فتوحات عثمانیان متوقف شد و تعداد اسرا و سربازان در دورة بایزید اول (حک:۷۹۱ـ۸۰۵)، سلطان‌محمد اول (حک:۸۰۵ـ ۸۲۴) و مراد دوم (حک:۸۲۴ـ۸۵۵) کاهش یافت. درنتیجه، دولت عثمانی از طریق نظام «دوشیرمه» به سربازگیری پرداخت. براساس آن، هر سه، پنج‌یا هفت سال یک بار، برخی از کودکان مسیحی ساکن در سرزمینهای غربی عثمانی با ضوابط ویژه‌ای (← ادامة مقاله) انتخاب و به اسلام فراخوانده می‌شدند. پس از تعلیم و تربیت آنان در اجاق (کانون) عجمی‌اوغلانی، آنها را در اجاق ینی‌چری یا در امور درباری و اداری استخدام می‌کردند. این کودکان دوشیرمه‌اوغلانی خوانده می‌شدند و همانند پنجک‌اوغلانها از جمله عجمی اوغلانها بودند. گویا این شیوه، نخستین‌بار در زمان سلطان‌محمد اول اعمال شد، اما در زمان مراد دوم به‌صورت «دوشیرمه قانونی»(قانون دوشیرمه) درآمد (← عاشق پاشازاده، ص‌۵۴ـ۵۵؛ اوزجان ، ص‌۱۰۸؛ نیز ← اینالجق، ۲۰۰۹، ص‌۸۳؛ د.ا.د.ترک، ذیل واژه). براساس این قانون، افراد گردآوری‌شده که بین هفت تا بیست سال داشتند، ضمن آموزشهایی چون احکام دینی، زبان ترکی و آموزش نظامی، مواجب معیّنی نیز دریافت می‌کردند (← شوکت‌پاشا، ج‌۱، ص‌۴؛ احمد جواد، کتاب ۱، ص‌۷؛ برای مُفاد قانون دوشیرمه ← قوچی ، ص‌۳۵ـ۳۷؛ برای بحثهای مفصّل دربارة مقبولیت کار دوشیرمه در فقه اسلامی ← ویتک ، ص‌۲۷۱ـ ۲۷۸؛ منگه ، ص‌۱۸۱ـ۱۸۳؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل واژه).عمل جمعاً‌وری دوشیرمه در پی اعلام نیاز ینی‌چری آغاسی (رئیس ینی‌چریان) به دیوان همایون درخصوص‌تعداد افراد مورد نیاز و با صدور فرمان دوشیرمه آغاز می‌شد (← اوزون‌چارشیلی ، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۱۴؛ نیز ← پاکالین ، ذیل "Devşirme Fermanı"). پیش از سده دهم دوشیرمه‌ها از بین ترکها، کردها، کولیها، روسها، یهودیها و نیز گرجیها انتخاب نمی‌شدند. در این گزینش، پسرانی ترجیح داده‌می‌شدند که ترکی نمی‌دانستند؛ ساکن شهرهای کوچک بودند و هیچگاه به استانبول نیامده‌بودند؛ تک‌فرزند خانواده نبودند؛ تجربه کاری خاصی نداشتند؛ و سالم و خوش‌صورت و خوش‌هیکل بودند (اوزون چارشیلی؛ اوزجان، همانجاها؛ بلگه، ص۱۸۰). گروههای کودکانی که از طریق دوشیرمه گردآوری می‌شدند، سوری (قافله، دسته) نام داشتند و افرادی که مأمور ثبت مشخصاًت، مراقبت و انتقال آنان به استانبول بودند، زیر نظر سوریجی‌باشی (قافله‌سالار) فعالیت می‌کردند (← راسم، ج‌۱، ص‌۵۵۱ـ۵۵۲، پانویس؛ پاکالین، ج‌۱، ص‌۱۷، ۴۴۷؛ نیز ← قوچی، ص‌۲۷). پس از رسیدن دوشیرمه‌ها به استانبول، بر آنان اسامی اسلامی ـ ترکی می‌نهادند (د. ا. د. ترک، همانجا). سپس مناسب‌ترین آنها در دیوان همایون، برای خدمت در دربار انتخاب می‌شدند و برای گذراندن دوره آموزش به یکی از قصرها منتقل می‌گردیدند. دیگر دوشیرمه‌ها نیز برای آموزش در اجاق عجمی‌اوغلانی به ینی‌چری‌آغاسی یا به نیابت از وی به استانبول آغاسی تحویل داده‌می‌شدند (← اولیاچلبی، ج‌۱، ص‌۵۹۸؛ شوکت‌پاشا، همانجا؛ نوری‌پاشا ، ج‌۱، ص‌۸۱؛ اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۲۳ـ۲۴؛ همو، ۱۹۸۸ج، ص‌۳۰۰).تا سده یازدهم، دوشیرمه‌هایی که مناسب خدمات درباری نبودند، برای فراگیری آداب و رسوم ترکی ـ اسلامی به روستاییان ترک سپرده می‌شدند. آنان درصورت نیاز در اجاق عجمی‌اوغلانی آموزش داده می‌شدند (← نشری ، ج‌۱، ص‌۱۹۹؛ اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۱۱ـ۱۲). دوشیرمه‌هایی که برای خدمات درباری انتخاب شده‌بودند، پس از گذراندن پنج‌تا هفت سال از دوره آموزشی، به قصر اصلی، یعنی طوپقاپی‌سرای*، فرستاده می‌شدند و در آنجا تحت تعلیمات جدیدتری قرار می‌گرفتند. این دسته از دوشیرمه‌ها در آنجا ادبیات، تاریخ، ریاضیات، هنرهای زیبا، موسیقی، تیراندازی، سوارکاری، کشتی‌گیری و زبانهای ترکی، عربی فارسی را فرامی‌گرفتند. از میان دوشیرمه‌ها، مناسب‌ترینشان به‌عنوان مستخدمان خاص‌پادشاه انتخاب می‌شدند (اونال، ص‌۱۴۹).علاوه‌بر دین، دیدگاههای سیاسی دوشیرمه‌ها نیز تغییر می‌یافت و آنان با فاصله‌گیری از هم‌نژادانشان، با صداقت تمام به سلطان خدمت می‌کردند. دوشیرمه‌هایی که زبان ترکی آموخته بودند، زبان مادری خود را فراموش نمی‌کردند. در نیمه قرن نهم، تعداد دوشیرمه‌های دربار به‌حدی افزایش یافته‌بود که پیرامون سلطان، تقریباً‌ به زبان ترکی گفتگو نمی‌شد (یورگا، ج‌۱، ص‌۴۱۳ـ۴۱۴).دوشیرمه در بین عثمانیان، نوآوری مهمی در نظام غلام‌داری محسوب می‌شد (اینالجق، ۲۰۰۹، ص‌۸۳). در نیمه نخست قرن نهم و از زمان مراد دوم، سیاست حکومت عثمانی بر دورکردن بزرگان ترک‌تبار از اطراف سلطان و اعطای مناصب عالی‌رتبه به کسانی که منشأ دوشیرمه داشتند، متمرکز شد. این سیاست در زمان محمد فاتح با جدّیت دنبال شد. از زمان وی تا قرن دوازدهم عالی‌ترین مقامها نظیر وزارت اعظم، و منصب بیگلربیگی* یا میرمیران به دوشیرمه‌ها واگذار گردید (← اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸ج، ص‌۴۳ـ۴۴، ۸۳؛ همو، ۱۹۸۸ب، ص‌۱۱۲ـ۱۱۳).تا پیش از فتح بوسنی و مناطق اطراف آن در نیمه دوم قرن نهم، در روم‌ایلی*، فقط از آلبانی، یونان و بلغارستان دوشیرمه گرفته می‌شد. به‌مرور زمان مناطق صربستان، بوسنی و هرزگوین، و مجارستان نیز به این مناطق افزوده شدند (همو، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۱۴). در زمان محمد فاتح، مردم بوسنی همگی به اسلام گرویدند. طبق قانون، دوشیرمه از مسلمانان گرفته نمی‌شد، اما با درخواست مردم بوسنی فرزندان ایشان نیز مشمول قانون دوشیرمه شدند و به‌عنوان پاداش مسلمان شدنشان، فرزندانشان فقط برای خدمت در قصر به‌عنوان دوشیرمه به‌کار گرفته شدند (همان، ج‌۱، ص‌۱۸ـ۱۹).قانون دوشیرمه تا زمان حکومت سلیم اول (حک : ۹۱۸ـ۹۲۶) که با ریاست دوشیرمه‌ها در حکومتش مخالف بود، فقط در روم‌ایلی اجرا می‌شد، اما از آن پس، در آناطولی* نیز اعمال گردید (قوچی، ص‌۴۴). اعمال قانون دوشیرمه در آناطولی در دورة سلیمان قانونی (حک:۹۲۶ـ۹۷۴) شدت گرفت. درنتیجه، قانون دوشیرمه عمومیت یافت (اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۱۴؛ اینالجق، ۲۰۰۹، ص‌۵۳).در اواخر سده دهم، دیوان‌سالاری عثمانی و نظام دوشیرمه با نابسامانیهایی روبه‌رو شد. دراین‌میان فرزندان ینی‌چریان و دولتمردان ــکه «ولدش»نامیده می‌شدندــ به‌طور غیرقانونی وارد اجاق ینی‌چری و عجمی اوغلانی شدند، به‌گونه‌ای که در دورة مراد سوم (حک:۹۸۲ـ۱۰۰۳) این دو اجاق مملو از ولدش بود (اوزون چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۲۹ـ۳۰؛ پاکالین، ذیل "Veledeş"). نقض قانون دوشیرمه و بالاگرفتن رشوه‌خواری در این کار، انتظام اجاق ینی‌چری را برهم زد و نیاز به دوشیرمه روزبه‌روز کاهش یافت (← سلانیکی مصطفی‌افندی ، ج‌۲، ص‌۴۸۲؛ د.ا.د.ترک، همانجا).مراد چهارم (حک:۱۰۳۲ـ۱۰۴۹) مخالف دوشیرمه‌ها و حامی ترکها بود (یورگا، ج‌۳، ص۳۹۰ـ۳۹۱). بااین‌حال، در دورة وی، درپی برخی اصلاحات، اوضاع دوشیرمه‌ها نیز سامان داده شد (اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص۳۰).انگیزه عثمانیان از تأسیس نظام دوشیرمه افزایش تعداد مسلمانان و در اقلیت قراردادن مسیحیان بود. آنان با هوشمندی این نظام را برای ایجاد پیوند بین ترکها و مسیحیان قلمرو عثمانی گسترش دادند. عثمانیان در مقام به‌وجود آوردن ارتش عثمانی و امت عثمانیه در سه قاره آسیا، اروپا و افریقا بودند. باوجود این، قانون دوشیرمه بیشتر به سود قوای نظامی تمام شد (← احمد جواد، کتاب ۱، ص‌۷؛ اینالجق، ۱۹۹۶، ص۶۷ـ۶۹؛ نیز ← اوزون‌چارشیلی، ۱۹۸۸الف، ج‌۱، ص‌۱۳۹ـ۱۴۰).در اواسط قرن دوازدهم، نظام دوشیرمه اهمیت خود را ازدست داد و با لغو قوانین آن، به‌طور کامل ازمیان رفت (← میدان لاروس ، ذیل واژه).



منابع: احمد جواد، تاریخ عسکری عثمانی، کتاب ۱، استانبول ۱۲۹۹؛ اولیا چلبی؛ احمد راسم، رسملی و خریطه‌لی عثمانلی تاریخی، ج‌۱، استانبول ۱۳۳۰؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامی، قاموس ترکی، چاپ احمد جودت، استانبول ۱۳۱۷ـ۱۳۱۸؛ محمود شوکت‌پاشا، عثمانلی تشکیلات و قیافت عسکریه‌سی، استانبول ۱۳۲۵؛ درویش احمد عاشق پاشازاده، عاشق پاشازاده تاریخی، چاپ عالی‌بیگ، استانبول ۱۳۳۲؛Murat Belge, Osmanli’da kurumlar ve kültür, İstanbul ۲۰۰۵; EI۲irme" (by V. L. Ménage); Ish, s.v. "Dev(smet Zeki Eyuboğlu, Türk dilinin etimoloji s(zlüğü, İstanbul ۱۹۹۱; Halil İnalcık, Osmanli imparatorluğu: klasik çağ (۱۳۰۰-۱۶۰۰), [translation from English by] Ruşen Sezer, İstanbul ۲۰۰۹; idem, Osmanli imparatorluğu: toplum ve ekonomi, İstanbul ۱۹۹۶; Nicolae Iorga, Osmanli imparatorluğu tarihi, tr. Nilüfer Epçeli, İstanbul ۲۰۰۵; Reşad Ekrem Koçu, Yeniçeriler, İstanbul ۲۰۰۴; V. L. Ménageirme from Idris andsh, "Sidelights on the dev Sa’duddīn", BSO[A]S, xvııı, pt.۱ (۱۹۵۶); Meydan Larousse: büyük lûgat ve ansiklopedi, İstanbul: Meydan Yayınevi, ۱۹۹۰-۱۹۹۱; Mehmed Neşrî, Kitâb-i Cihan- nümâ: Neşrî tarihi, ed. Faik Reşit Unat and Mehmed A. K(ymen, Ankara ۱۹۹۵; Mustafa Nuri Paşa, Netāyicü‘l- vukū‘āt = Kurumlariyla Osmanli tarihi, ed. Yılmaz Kurt, Ankara ۲۰۰۸; Abdülkadir (zcan, "Osmanlı devleti’nin askerî yapısı", in Türkler, ed. Hasan Celâl Güzel, Kemal (içek, and Salim Koca, vol.۱۰, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, ۲۰۰۲; Mehmet Zeki Pakalın, Osmanli tarih deyimleri ve terimleri s(zlüğü, İstanbul ۱۹۷۱-۱۹۷۲; Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selâniki, ed. Mehmet İpşirli, İstanbul ۱۹۸۹; TDVİA, s.v. "Devşirme" (by Abdülkadir (zcan); Mehmet Ali (nal, "Medeniyeti ve müesseseleriyle Osmanlılar (۱۳۰۰-۱۶۰۰)", in Tarih kitabi: Selçuklular’dan bugüne, ed. Ahmet Nezihi el Turan, Ankara: Grafiker Yayınları, ۲۰۰۴; İsmail Hakkı Uzunçarışlı, Osmanli devleti teşkilâtindan kapukulu ocaklari, Ankara ۱۹۸۸a; idem, Osmanli devletinin merkez ve bahriye teşkilâti, Ankara ۱۹۸۸b; idem, Osmanli devletinin saray teşkilâti, Ankara ۱۹۸۸c; Paul Wittek, arshirme and sh"Devī‘a", BSO[A]S, xvıı, pt.۲ (۱۹۵۵).



 


نظر شما
مولفان
حجت فخری ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده