دوست‌ محمد هروی

معرف

مشهوربه کوشوانی (گواشانی)، خوشنویس و مُذهِّب ایرانی قرن دهم
متن


دوست‌محمد هروی، مشهوربه کوشوانی (گواشانی)، خوشنویس و مُذهِّب ایرانی قرن دهم. از تاریخ تولد و مرگ وی اطلاع چندانی دردست نیست. نام پدرش سلیمان و از اهالی کوشوان، از توابع هرات، بود و خوشنویسی را از قاسم شادی‌شاه (متوفی ۹۵۰) آموخت (سام‌میرزای صفوی، چاپ دستگردی، ص‌۸۳؛ منشی‌قمی، ص‌۹۹؛ فکری‌سلجوقی، ص‌۲ـ۳). به نوشته فکری‌سلجوقی (همانجا)، دوست‌محمد در شمار هنرمندانی بود که شاه‌اسماعیل (حک:۹۰۵ـ۹۳۰) پس از غلبه بر تیموریان، آنان را از هرات به قزوین و سپس به تبریز کوچانید. در دورة طهماسب‌اول (حک:۹۳۰ـ۹۸۴)، دوست‌محمد از خوشنویسان و کتابدارانِ کتابخانه شاه بود. تعلق‌خاطر شاه‌طهماسب به دوست‌محمد چندان بود که آموزش خوشنویسی به یکی از شاهدختها را به او سپرد و زمانی که همه کاتبان و نقاشان را از کتابخانه اخراج‌کرد، وی را در سِمَت خود نگهداشت (منشی‌قمی، همانجا؛ نیز ← مایل هروی، ص‌شصت‌و چهار). دوست‌محمد احتمالاً‌‌ تا حدود سال ۹۸۰، هم‌زمان با آخرین اثر موجود او یعنی نسخه مجالس‌العشاق، در قید حیات بوده‌است (مایل هروی، همانجا؛ بیانی، ج‌۱ـ۲، ص‌۱۹۱)، اما حبیب اصفهانی (ص‌۱۲۵) تاریخ مرگ وی را ۸۷۱ ضبط کرده و مصطفی عالی‌افندی (ص‌۲۸) او را از خوشنویسان کتابخانه بایسنغرمیرزا (متوفی ۸۳۷) پنداشته‌است.دوست‌محمد علاوه‌بر تبحر در نستعلیق، خطوط نسخ، ثلث، رقاع، و شکسته‌تعلیق را نیز خوش می‌نوشت (بیانی، ج‌۱ـ۲، ص۱۹۰).مهم‌ترین اثر دوست‌محمد دیباچه‌ای است که بر مرقع بهرام‌میرزا و به سفارش او نگاشته‌است. این دیباچه درواقع سرگذشتنامه نگارگران، خوشنویسان، مذهّبان، و مجلدان از دوره ایلخانی تا دوره نویسنده است و به‌سبب طرح و کاربرد اصطلاحات کتاب‌آرایی اهمیت دارد. این اثر از منابع اصلی در معرفی کتابخانه‌های مشهور شاه‌طهماسب و بهرام‌میرزا است و می‌توان آن را الگویی برای آثاری از این دست، نظیر دیباچه قطب‌الدین محمد قصه‌خوان، دانست (حبیبی، ص‌۵۷۹؛ مایل هروی، ص‌شصت‌وپنج، ۷۸۶). دیباچه دوست‌محمد، که در کتابخانه طوپقاپی‌سرای نگهداری می‌شود، به خط نستعلیق کتابت شده و دارای ۶۱ نگاره از نگارگران نامی قرن نهم و دهم همچون بهزاد*، احمد موسی، و عبدالحی مصور و قطعاتی از خوشنویسان نامی ازجمله مجنون رفیقی و محمدقاسم شادی‌شاه و آثار خوشنویسی شاهان و شاهزادگانی نظیر بهرام‌میرزا*، عبیداللّه‌خان، و عبدالعزیزخان است و حواشی آن با تذهیبهای نفیس مزیّن شده‌است (بیانی، ج‌۱ـ۲، ص‌۱۹۱ـ۱۹۲؛ حبیبی، ص‌۵۸۰ـ۵۸۴؛ مایل‌هروی، ص‌شصت‌وسه).کهن‌ترین اثر بازمانده از دوست‌محمد قطعه‌خطی است با تاریخ شوال ۹۱۳ به اقلام ثلث و نسخ و رقاع محفوظ در مجموعه خلیلی. دیگر آثارِ خوشنویسی او عبارت‌اند از: قرآنی برای شاه‌طهماسب به سه قلم نسخ، ثلث، و ریحان به تاریخ ۹۶۸ محفوظ در کتابخانه آستانه حضرت معصومه در قم با رقم دوست‌محمدبن سلیمان؛ قطعه‌ای از مرقع سیداحمد مشهدی با سه خط ثلث، نسخ، و رقاع به تاریخ ۹۳۸ موجود در کتابخانه اوقاف استانبول؛ نسخه مجالس‌العشاق به خط نستعلیق به تاریخ ۹۷۲ موجود در کتابخانه مدرسه عالی شهیدمطهری (تهران)؛ نسخه مثنوی عطار نیشابوری با خط نستعلیق خوش و با رقم دوست‌محمدالکاتب الشاهی به تاریخ ۹۴۷ محفوظ در کتابخانه عمومی سن‌پترزبورگ؛ یک جزء از قرآن به خطنستعلیق موجود در کتابخانه اوقاف استانبول؛ حدیث سلسلة‌الذهب به خط نستعلیق عالی موجود در موزه هرات؛ و قطّاعیِ قطعاتی به خط میرعلی هروی، شیخ‌محمد امامی، و حافظ باباجان که دوست‌محمد خود محرّر آنها بوده‌است (بیانی، ج۱ـ۲، ص۱۹۰ـ۱۹۲؛ حبیبی، ص۳۱۲، ۳۴۹، ۵۲۸، ۵۸۸، ۵۹۶، ۶۲۰ـ۶۲۱؛ صفوت[۱] ، ص۹۰، ۹۳، تصویر۴۴). نگارگری چند تصویر از شاهنامه طهماسبی، ازجمله نگاره «بزمگاه کیخسرو در زیر درخت گوهرنگار»، به او نسبت داده شده‌است (پاکباز، ذیل مادّه؛ نیز ← )فرهنگ هنر([۱] ، ذیل «دوست محمد»).دوست‌محمد شعر نیز می‌سرود و «کاهی» تخلص‌می‌کرد (سام‌میرزای صفوی، چاپ همایونفرّخ، ص‌۱۳۷ـ۱۳۸؛ مایل‌هروی، همانجا؛ قس سام‌میرزای صفوی، چاپ دستگردی، ص‌۸۳ که در آن «گامی» آمده‌است).



منابع : مهدی بیانی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران ۱۳۶۳ش؛ روئین پاکباز، دایرة‌المعارف هنر: نقاشی، پیکره‌سازی، گرافیک، تهران ۱۳۷۸ش؛ حبیب اصفهانی، تذکره خط و خطاطان، ترجمه رحیم چاوش‌اکبری، تهران ۱۳۶۹ش؛ عبدالحی حبیبی، هنر عهد تیموریان و متفرعات آن، تهران ۱۳۵۵ش؛ سام‌میرزای صفوی، تحفه سامی، چاپ وحید دستگردی، تهران ۱۳۱۴ش؛ همان: تذکره تحفه سامی، چاپ رکن‌الدین همایونفرّخ، تهران ]بی‌تا.[؛ فکری سلجوقی، ذکر برخی از خوشنویسان و هنرمندان: تعلیقات مرحوم فکری سلجوقی بر دیباچه دوست‌محمد هروی، کابل ۱۳۴۹ش؛ نجیب مایل هروی، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد ۱۳۷۲ش؛ مصطفی عالی‌افندی، مناقب هنروران، استانبول ۱۹۲۶؛ احمدبن حسین منشی‌قمی، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلی خوانساری، تهران ۱۳۶۶ش؛The Dictionary of art, ed. Jane Turner, New York: Grove, ۱۹۹۸, s.v. "Dust Muhammad" (by Sheila R. Canby); Nabil F. Safwat, The art of the pen: calligraphy of the ۱۴th to ۲۰th centuries, in The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, vol.۵, ed. Julian Raby, London: The Nour Foundation, ۱۹۹۶.



 


نظر شما
مولفان
اکرم ارجح ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده