راوندی، فضل الله

معرف

محدّث، فقيه و شاعر امامى قرن ششم.
متن


 راوندى، فضلاللّه بن على، محدّث، فقيه و شاعر امامى قرن ششم. لقب راوندى ضياءالدين و كنيهاش ابوالرضا بود ( ← عبدالجليل قزوينى، ص ۱۹۸؛ عمادالدين كاتب، ج ۳، ص ۶۷ـ۶۸). مرعشىنجفى (ج ۱، ص ۲۷۴) تولد وى را در سال ۴۸۳ دانستهاست. بههر روى، تولد وى بايد در حدود سال ۴۸۰ باشد، زيرا يكى از مشايخ او ابوالمحاسن رويانى بوده كه در سال ۵۰۱ به شهادت رسيده و راوندى در زمان شاگردى نزد وى دستكم بيست سال داشتهاست (طباطبائى، ص ۱۸۶). راوندى به چند واسطه از طريق حسن مثنّى* به امامحسن مجتبى عليهالسلام نسب مىبرد (براى سلسله نسب او  ← ابنعِنَبَه، ص ۱۸۴ـ۱۸۵؛ افندىاصفهانى، ج ۴، ص ۳۶۴). بههمين سبب از وى با نسبت «حسنى» نيز ياد شدهاست (عبدالجليل قزوينى، همانجا؛ قس عمادالدين كاتب، ج ۳، ص ۶۷، كه در آن «حسنى» به «حسينى» تصحيف شدهاست). نام جد او عبداللّه ( ← عمادالدين كاتب، همانجا؛ مدنى، ص ۵۰۶) يا عبيداللّه (منتجبالدين رازى، ص ۹۶؛ مجلسى، ج ۱، ص ۵۴) بود (قس آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۲۱۷، كه بهجاى آن «هبةاللّه» آوردهاست). درباره پدرش، على، اطلاعى در دست نيست، جز اينكه در ۵۳۱ درگذشت و راوندى (۱۳۳۴ش، ص ۶۷ـ۶۹) مرثيهاى در مرگ او سرود. مادرش فاطمه دختر سيدحسين راوندى ( ← مرعشىنجفى، ج ۱، ص ۲۴۱)، و نواده دخترى حسينبن احمدبن حسين، از فقها و محدّثان، بود (منتجبالدين رازى، ص ۵۲؛ مرعشىنجفى، همانجا). راوندى نزد مشايخ و استادانى چون فضلبن حسن طبرِسى* (متوفى ۵۴۸) صاحب تفسير مجمعالبيان، ابوعلى حسنبن محمدبن حسن طوسى* (زنده در ۵۱۵) فرزند شيخطوسى، ابوعبداللّه حسينبن عبيداللّه غضائرى*، علىبن حسينبن محمد رازى، ابوعبداللّه محمدبن احمد نطنزى كاشانى، ركنالدين علىبن علىبن عبدالصمد تميمىسبزوارى و برادرش محمد، ابوجعفر محمدبن على مقرى نيشابورى، ابوالحسن علىبن يحيى راوندى، ابوالمحاسن عبدالواحدبن اسماعيل تميمى طبرى رويانى ( ← مدنى، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۶۶، ۲۱۸؛ مرعشى نجفى، ج ۱، ص ۲۴۷ـ۲۵۰)، ابوالفضل عبدالرحيمبن احمد مشهور به ابناخوَه* بغدادى (متوفى ۵۴۸؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۱۵۸)، و ابوعلى عبدالجباربن محمدبن حسين طوسى (متوفى ۵۲۹؛  ← راوندى، ۱۳۳۴ش، ص ۴۳ـ۴۷؛ براى مجموع مشايخ او  ← مرعشىنجفى، ج ۱، ص ۲۴۷ـ۲۵۵) دانش اندوخت. از شاگردان و راويان راوندى نيز به محمدبن حسن طوسى*، پدر خواجه نصيرالدين طوسى ( ← ابنطاووس، ص ۹۳؛ مجلسى، ج ۴۲، ص ۲۱۸)، ابنشهرآشوب* (متوفى ۵۸۸؛  ← ج ۱، ص ۳۲)، منتجبالدين رازى ( ← ص ۹۶)، عبدالكريمبن محمد سمعانى* ( ← ج ۴، ص ۴۲۶) و نجمالدين ابومحمد عبداللّهبن جعفر دوريَستى ( ← دوريستى*، خاندان) مىتوان اشاره كرد (براى شاگردان و راويان او  ← مرعشى نجفى، ج ۱، ص ۲۵۵ـ۲۵۷).



از برخى اشعار راوندى و نوشتههاى عمادالدين اصفهانى (متوفى ۵۹۷) و سمعانى كه معاصر راوندى بوده و او را ديدهاند، به بعضى از سوانح زندگى او مىتوان آگاهى يافت؛ مانند اينكه مجدالدين ابوالقاسم كاشانى، بانى بسيارى از بناهاى خيريه مانند بيمارستان در كاشان و اطراف آن (براى ستايشهاى راوندى از او  ← راوندى، ۱۳۳۴ش، ص ۶ـ۱۵، ۲۷ـ۳۸، ۴۰ـ۴۲)، در كاشان مدرسهاى بزرگ با نام مجديه بنا كرد و توليت و سمت تدريس آن را به راوندى سپرد ( ← همان، ص ۳۳؛ براى اشاراتى ديگر به اين مدرسه  ← عبدالجليل قزوينى، همانجا؛ عمادالدين كاتب، ج ۳، ص ۶۸). راوندى روزها به مدرسه مجديه و كتابخانه آن مىرفت. او در مدرسه مراجعان بسيارى داشت و به وعظ مشغول بود و شمار زيادى مستمع سخن او بودند (عمادالدين كاتب، ج ۳، ص ۶۷ـ۶۸). بهنوشته سمعانى (ج ۴، ص ۴۲۶ـ۴۲۷)، بر سردر خانه راوندى آيه تطهير نوشته شدهبود. او در آنجا در ۵۳۳ به مدت يكسال از عمادالدين كاتب و برادرش پذيرايى كرد (عمادالدين كاتب، همانجا). از اشعار راوندى پيداست كه او با رجال نامدار عصرش مانند شرفالدين انوشيروانبن خالد، وزير شيعى و دانشمند سلاجقه ( ← ۱۳۳۴ش، ص ۱۵ـ۱۹)، قوامالدين ابوالقاسم ناصربن على درگزينى (همان، ص ۱ـ۶)، جلالالدين ابوالفضل (همان، ص ۹۰ـ۹۲) و ابونصر احمدبن فخرالدين (همان، ص ۱۱۰ـ ۱۱۱)، برخى مستوفيان مانند ابونصر عزالدين، عموى عمادالدين اصفهانى (همان، ص ۲۴ـ۲۷)، ربيبالملوكبن امينالملوك (همان، ص ۳۸ـ۴۰)، شمارى از علماى شيعه مانند قاضىعبدالجبار طوسى و بعضى فرزندان دانشمند او (همان، ص ۴۳ـ۴۹، ۱۹۳ـ۱۹۴) و برخى علما و ادباى اهل سنّت مانند ابومنصور احمدبن خضر جواليقى (همان، ص۱۷۰ـ۱۷۱) و ابوالفضل ابناخوه بغدادى (همان، ص ۱۸۹ـ۱۹۳) مناسبات دوستانه گستردهاى داشت. همچنين، راوندى (۱۳۳۴ش، ص ۷۴ـ ۹۰) قصيدهاى ۱۰۵ بيتى در گزارش هجوم ملك سلجوقبن محمدبن ملكشاه در ۵۳۲ به كاشان و نواحى اطراف آن سروده و در آن نام بسيارى از شهرها و روستاها را ذكر كردهاست كه از حيث تاريخى و جغرافيايى اهميت بسيار دارد. مراتب فضل و دانش راوندى را علما و مورخان معاصرش ستودهاند (براى نمونه  ← منتجبالدين رازى، همانجا؛ سمعانى، ج ۴، ص ۴۲۶؛ عبدالجليل قزوينى رازى، همانجا؛ عمادالدين كاتب، ج ۳، ص ۶۷). راوندى آثار بسيار نگاشت كه برخى از آنها به چاپ رسيده، برخى ديگر هنوز چاپ نشده، و از برخى ديگر فقط نامى باقى ماندهاست. معروفترين كتاب او النوادر است (نجف ۱۳۷۰/۱۹۵۱). در اين كتاب احاديث فقهى، اخلاقى و اعتقادى بهصورت نامرتب و بىتبويب آمدهاست. شمار احاديث در نسخههاى موجود در اين كتاب ۴۸۳ حديث است، اما در منابع، احاديثى از اين كتاب نقل شدهاست كه در نسخههاى موجود آن نيست. بدينجهت، مصحح كتاب حدود شصت حديث از اين قبيل احاديث را از منابع ديگر استخراج كرده و در آخر كتاب (ص ۲۳۵ـ۲۷۶) آوردهاست. احاديث اين كتاب با احاديث كتاب موسىبن اسماعيلبن موسىبن جعفر عليهالسلام مشهور به جعفريات مشابهتهاى فراوان دارد. احاديث را سهلبن احمد ديباجى* از محمدبن محمدبن اشعث نقل كردهاست، هرچند تفاوتهايى ميان اين دو كتاب هست كه باتوجه به آنها نمىتوان اين دو را يك كتاب دانست (براى تفصيل بيشتر  ← مجلسى، ج ۱، ص ۳۶؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۳، ج ۲۴، ص ۳۳۷؛ مدنى بجستانى، ج ۱، ص ۵۸۳ـ۵۸۸). اثر ديگر راوندى ادعيةالسّرّ (چاپ سعيدرضا على عسكرى، در ميراث حديث شيعه، دفتر۴، قم ۱۳۷۸ش) مشتمل بر دعاهايى است كه در شب معراج به رسول اكرم آموختهاند و آن سرّى است ميان خدا و او كه بايد از نااهلان پنهان داشته شود ( ← راوندى، ۱۳۷۸ش، ص ۲۱۴ـ۲۱۵). در اين مجموعه دعاهايى در باب محو گناهان، حل مشكلات و رفع بليات، بيماريها، سفر، دفع سحر و امثال آن آمدهاست (در باب اسناد و منابع اين دعا  ← همان، مقدمه على عسكرى، ص ۱۹۷ـ۲۰۷). اثر ديگر او، مناجاة مولانا اميرالمؤمنين عليهالسلام (قم ۱۴۲۱)، مناجات مفصّلى است از على عليهالسلام كه از طرق شيعه و سنّى روايت شدهاست. راوندى اين مناجات را از استاد خود علىبن يحيى راوندى و او به اِسناد خود از امامحسنعسكرى نقل كردهاست ( ← همو، ۱۴۲۱، ص ۷۵ـ۷۶).



فهرست ديگر آثار راوندى كه هنوز بهچاپ نرسيدهاند، به اين شرح است: الكافى فىالتفسير كه منتجبالدينِ رازى*، آن را ديده و بخشهايى از آن را نزد راوندى فراگرفتهاست ( ← منتجبالدين رازى، همانجا) و علامه حلّى در اجازهاش به بنىزهره از آن ياد كردهاست ( ← مجلسى، ج ۱۰۴، ص ۱۳۵)؛ ضوءالشهاب فى شرحالشهاب كه شرحى است بر شهابالاخبار قاضى ابوعبداللّه محمدبن سلامه قُضاعى* (متوفى ۴۵۴)، و مجلسى (ج ۱، ۳۱) آن را كتابى بزرگ و بسيار مفيد دانسته و در شرح و توضيحات احاديث، بسيار به آن استناد كردهاست (براى نمونه  ← ج ۵۸، ص ۶۳، ج ۶۱، ص ۱۶۴ـ۱۶۵، ج ۶۵، ص۲۲۰؛ براى نسخههاى خطى اين كتاب  ← طباطبائى، ص ۱۷۵)؛ الكافى فى علمالعروض و القوافى نظمالعروض للقلب المروض؛ الطبّ الرضوى يا ترجمةالعلوى للطب الرضوى و الأربعين در حديث ( ← منتجبالدين رازى، همانجا؛ حرّعاملى، قسم ۲، ص ۲۱۷؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۲۱۷). افندى اصفهانى (ج ۴، ص ۳۶۵) الطب الرضوى را ترجمه فارسى رساله ذهبيه* منسوب به امامرضا عليهالسلام (نيز  ← طباطبائى، ص ۱۷۲) و مجلسى (ج ۱، ص۳۰) آن را شرحى بر طبالرضا دانستهاند؛ مقاربةالطّيّة الى مقارنةالنيّة* (منتجبالدين رازى، همانجا) يا مقاربة الطيّبة الى مقارنة النيّة (حرّعاملى، همانجا؛ مدنى، ص ۵۰۶؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، همانجا)؛ الموجز الكافى فى علمالعروض و القوافى (آقابزرگ طهرانى، همانجا)؛ حواشى بر الحماسة* ابوتمّام (حرّعاملى؛ آقابزرگ طهرانى، همانجاها؛ براى نسخه خطى آن  ← طباطبائى، ص ۱۷۴)؛ و تعليقات بر امالى سيدمرتضى علمالهدى (افندىاصفهانى، ج ۴، ص ۳۷۱). يكى ديگر از كتابهاى مهم چاپنشده راوندى شرح او بر نهجالبلاغه است ( ← افندىاصفهانى، ج ۴، ص ۳۶۶؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۰۳، ج ۱۴، ص ۱۴۳) كه اولين شرح آن محسوب شدهاست (شوشترى، ج ۱۲، ص ۳۵؛ طباطبائى، ص۱۶۰، ۱۷۰ـ۱۷۱؛ براى نسخهاى از اين شرح  ← حسينىاشكورى، ج ۱، ص ۳۰۲؛ مرعشى، ص۵۱ـ۵۲، ۱۷۶ـ۱۷۷). افزونبر اينها، بهعقيده مجلسى (ج ۱، ص۱۲) بعيد نيست كتاب قصصالانبياء كه متعلق به قطبالدين راوندى* (متوفى ۵۷۳) دانسته شدهاست، از آنِ فضلاللّهبن على راوندى باشد، چنانكه سيدابنطاووس در رساله فرجالمهموم فى علمالنجوم و فلاحالسائل بدان تصريح كردهاست (قس افندى اصفهانى، ج ۴، ص ۳۶۵ـ۳۶۷، كه ترديد مجلسى را در اين باره رد كردهاست؛ براى نقد تفصيلى نظر مجلسى نيز  ← قطب راوندى، ج ۱، مقدمه عبدالحليم عوض حلّى، ص ۱۴۴ـ۱۵۲). راوندى در شعر عربى توانا بود و از او ديوانى حاوى  ۱۸۶۰ بيت برجا مانده كه ميرجلالالدين اُرمَوى (محدّث) آن را تصحيح و منتشر كردهاست (تهران ۱۳۳۴ش). بيشتر اشعار راوندى در مدح يا رثاى برخى از عالمان و وزيران معاصر اوست ( ← قسمت قبلى مقاله). شمارى ديگر از اشعارش هم در موضوعاتى مانند تهنيت عيد قربان ( ← ص ۹۹ـ۱۰۰، ۱۷۳ـ۱۸۲) و عيد نوروز (ص ۹ـ۱۰، ۶۵ـ۶۷، ۱۳۱ـ۱۳۲، ۱۹۶ـ۱۹۷) است. راوندى در برخى از اشعارش به ولايت و امامت امامان شيعه نيز اشاره كرده، ازجمله در قصيدهاى در ستايش اسپهبد علىبن قارِن، نام دوازده امام را ذكر كردهاست ( ← ص ۱۱، ۱۵۴ـ۱۶۰) و در شعرى به علىبن محمدالباقر كه در مشهد اردهال مدفون است نيز متوسل شدهاست ( ← ص ۱۲۷؛ براى آگاهى از ويژگيهاى ادبى شعر راوندى  ← اقبالى، ص ۵ـ۲۲). در همين زمينه بايد از كتاب رَمل يَبرين نام برد كه عمادالدين كاتب آن را در اصفهان نزد كمالالدين احمد، فرزند راوندى، ديده و آن را داراى چندين مجلد بزرگ و فوايد زياد وصف كرده كه همه آن به خط راوندى بودهاست ( ← ج ۳، ص ۶۸ـ۷۰). تاريخ دقيق درگذشت راوندى مشخص نيست. مرعشى نجفى (ج ۱، ص ۲۷۴) براساس شجرهنامهاى كهن، تاريخ درگذشت او را شعبان ۵۶۳ در كاشان ذكر كرده، اما براساس نوشته طباطبائى (ص ۱۸۶)، راوندى احتمالا تا ۵۷۱ يا اندكى بعد از آن زنده بوده، زيرا نسخهاى از نهجالبلاغه در موزه بغداد هست كه در ۵۵۶ نوشته شده و با نسخهاى كه راوندى در  ۵۷۱ قرائت كرده مقابله شدهاست. محل دفن او در زاويه جنوبى قبرستان محله پنجهشاه كاشان نزديك مسجدجامع قديم قرار دارد و به مقبره سيدابوالرضا معروف است (مرعشىنجفى، همانجا). در منابع از سه پسر راوندى ياد شدهاست: ابوالمحاسن كمالالدين احمد، فقيه و قاضى كه مانند پدرش طبع شعر هم داشت (براى نمونه  ← منتجبالدين رازى، ص ۳۹؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۱۳ـ۱۴) و عمادالدين كاتب او را در كاشان و اصفهان ديده و اخبار شاعران كاشان را از او گرفته و در كتابش نقل كردهاست ( ← ج ۳، ص ۶۸، ۷۶ـ۷۸، ۸۱ـ۸۳)، و راوندى نيز در ديوانش (ص ۱۸۳ـ۱۸۵، ۱۸۸ـ۱۸۹) اشعارى خطاب به او دارد؛ عزالدين على، فقيه و داراى برخى تأليفات. او همچون برادرش احمد و پدرشان از علىبن علىبن عبدالصمد تميمى اجازه روايت داشت (منتجبالدين رازى، ص ۸۷؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۱۹۸ـ۲۰۰، ۲۱۷ـ۲۱۸)؛ و تاجالدين محمد كه او نيز فقيه بود (منتجبالدين رازى، ص ۱۱۸؛ آقابزرگ طهرانى، ۱۴۳۰، ج ۳، ص ۲۱۷، ۲۸۱).



منابع : آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، چاپ علىنقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، طبقات اعلامالشيعة، بيروت ۱۴۳۰/۲۰۰۹؛ ابنشهرآشوب، مناقب آلابىطالب، چاپ يوسف بقاعى، قم ۱۳۸۵ش؛ ابنطاووس، فرحةالغرى فى تعيين قبر اميرالمؤمنين على عليهالسلام، چاپ تحسين آلشبيب موسوى، ]قم[ ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸؛ ابنعِنَبَه، عمدةالطالب فى انساب آل ابىطالب، چاپ محمدحسن آلطالقانى، نجف ۱۳۸۰/۱۹۶۱؛ عبداللّهبن عيسى افندىاصفهانى، رياضالعلماء و حياضالفضلاء، چاپ احمد حسينى، قم ۱۴۰۱ـ۱۴۱۵؛ عباس اقبالى، «سيدابوالرضا راوندى كاشانى عربىسرا»، كاشان شناخت، سال ۱، ش ۲ (پاييز و زمستان ۱۳۸۴)؛ محمدبن حسن حرّعاملى، املالآمل، چاپ احمد حسينى، بغداد ?]  ۱۳۸۵[، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش؛ احمد حسينىاشكورى، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه عمومى حضرت آيةاللّهالعظمى مرعشى نجفى، ج ۱ـ۲۷، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ش؛ فضلاللّهبن على راوندى، ادعيةالسرّ، چاپ سعيدرضا علىعسكرى، در ميراث حديث شيعه، دفتر۴، بهكوشش مهدى مهريزى و على صدرايىخويى، قم: مركز تحقيقات دارالحديث،  ۱۳۷۸ش؛ همو، ديوان، چاپ جلالالدين محدث ارموى، ]تهران[ ۱۳۳۴ش؛ همو، مناجاة مولانا اميرالمؤمنين عليهالسلام، چاپ سعيد على، قم ۱۴۲۱؛ همو، النوادر، چاپ سعيدرضا علىعسكرى، قم ۱۳۷۷ش؛ سمعانى؛ شوشترى؛ عبدالعزيز طباطبائى، «نهجالبلاغة عبرالقرون: شروحه حسب التسلسل الزمنى»، تراثنا، سال ۹، ش ۲ و ۳ (ربيعالآخر ـ رمضان ۱۴۱۴)؛ عبدالجليل قزوينى، نقض، چاپ جلالالدين محدث ارموى، تهران ۱۳۵۸ش؛ محمدبن محمد عمادالدين كاتب، خريدةالقصر و جريدةالعصر، چاپ عدنان محمد آلطعمه، تهران ۱۳۷۷ـ۱۳۷۸ش؛ سعيدبن هبةاللّه قطب راوندى، قصصالانبياء، چاپ عبدالحليم عوض حلّى، قم ۱۴۳۰؛ مجلسى؛ علىخانبن احمد مدنى، الدرجات الرفيعة فى طبقات الشيعة، قم ۱۳۹۷؛ محمود مدنى بجستانى، فرهنگ كتب حديثى شيعه، تهران ۱۳۸۵ش؛ محمود مرعشى، نسخههاى خطى كهن و نفيس نهجالبلاغة و شروح، گزيدهها و ترجمههاى آن در كتابخانه بزرگ حضرت آيتاللّهالعظمى مرعشى نجفى (ره)، قم ۱۳۸۱ش؛ شهابالدين مرعشىنجفى، موسوعةالعلامة المرعشى، بهاهتمام محمد اسفنديارى و حسين تقىزاده، قم ۱۳۸۹ش؛ علىبن عبيداللّه منتجبالدين رازى، الفهرست، چاپ جلالالدين محدث ارموى، قم ۱۳۶۶ش.



/ محسن معينى /


نظر شما
مولفان
محسن معینی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده