رازی، سلیم بن ایوب

معرف

فقیه شافعی، مقری و محدّث ایرانی قرن چهارم و پنجم.
متن

رازی، سُلَیم بن ایوب، فقیه شافعی، مقری و محدّث ایرانی قرن چهارم و پنجم. کنیهاش ابوالفتح بود و در حدود ۳۶۰ در ری به دنیا آمد (← ذهبی، ۱۴۲۴، ج ۹، ص ۶۹۴). او اصل خود را از قُسطانه، قریهای بین ساوه و ری، ذکر کردهاست (← یاقوت حموی، ذیل «قسطانه»). سلیم تا نوجوانی به لکنت زبان دچار بود چنان که حتی نمیتوانست سوره فاتحةالکتاب را بخواند (← ابنعساکر، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱، ج ۷۲، ص ۲۵۹؛ ذهبی، همانجا). او سالهای زیادی را برای فراگیری زبان عربی و لغت صرف کرد و آموختن فقه را پس از چهل سالگی آغاز کرد (ذهبی، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۷، ص ۶۴۶؛ سبکی، ج ۴، ص ۳۸۸). او برای ادامه تحصیل به بغداد رفت و نزد بسیاری از عالمان بغداد دانش آموخت. مشهورترین استادان او محمدبن عبدالملک جُعفی، محمدبن جعفر تمیمی، احمدبن محمدبن بصیر رازی، ابوالحسین/ ابوالحسن احمدبن فارِس لغوی و ابومحمد فَرَضی بودند و فقه را نیز نزد ابوحامد اسفراینی* آموخت و از ملازمان خاص او بود و پس از درگذشت او جایگاه تدریس و ریاست شافعیان را در بغداد عهدهدار شد (← ابنعساکر، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱، ج ۷۲، ص ۲۵۸؛ سبکی، همانجا؛ قس بروکلمان[۱] ، >ذیل<، ج ۱، ص ۷۳۰، که استاد او را به اشتباه ابوحامد اصفهانی ذکر کردهاست). خطیب بغدادی، ابومحمد کتّانی، نصربن ابراهیم مَقْدسی، ابونصر طُرَیثیثی، عبدالرحمانبن علی کاملی و سهلبن بِشْر اسفرایینی از او حدیث نقل کردهاند (ابنعساکر، همانجا؛ سبکی، ج ۴، ص ۳۸۸ـ۳۸۹). خطیب بغدادی در مکه از او سخنانی نقل کردهاست (← ج ۶، ص ۱۲۳، ج ۹، ص ۲۲۴). سلیم سپس به شام رفت و در آنجا زیست، از اینرو بیشتر شرححالنویسان، او را مُرابط (در اینجا به معنای مرزنشین) دانستهاند (برای نمونه ← ذهبی، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۷، ص ۶۴۵؛ سبکی، ج ۴، ص ۳۸۸). ظاهرآ در همین سفر مدتی در شهر صور نیز تدریس کرده و بدین جهت ابنعساکر (۱۴۲۰، ص ۲۰۲) سلیم را نخستین کسی دانسته که به نشر فقه در شهر صور پرداختهاست. ابوزکریا خطیب تبریزی (متوفی ۵۰۲) و نصربن ابراهیم مقدسی در صور نزد او دانش آموختند (ذهبی، ۱۴۰۵، ج ۲، ص ۳۸۴؛ ابنقاضی شهبه، ج ۱، ص ۲۲۵ـ۲۲۶). رازی در علم حدیث نیز صاحبنظر بود، چنانکه ابنصلاح در مقدمه (ص ۸۹، ۱۳۷)، اقوالی در علم حدیث از او نقل کردهاست. ابنعساکر (۱۴۲۰، همانجا؛ ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱، ج ۷۲، ص ۲۶۰) ضمن توثیق او، گفتهاست که سلیم از وقت خود به خوبی بهره میبرد به گونهای که یا مشغول نوشتن بود یا تدریس یا قرائت. صَفَدی (ج ۱۵، ص ۳۳۴) سلیم را مفسری ادیب دانسته است. او تفسیر بزرگی با نام ضیاءالقلوب فیالتفسیر داشته که مشهور است (ذهبی، ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۷، ص ۶۴۷؛ حاجیخلیفه، ج ۲، ستون ۱۰۱۹؛ بغدادی، ج ۱، ستون ۴۰۹). عبدالغنیبن قاسم حجار مدنی (متوفی ۵۸۲) تفسیر او را مختصر کردهاست (سیوطی، ص ۲۰). بخشهایی از این تفسیر در دانشگاههای عربستان سعودی به عنوان پایاننامه کارشناسی ارشد و دکتری تحقیق شدهاست. ابواسحاق شیرازی (ص ۱۳۲) سلیم را فقیهی اصولی دانسته و سبکی (همانجا) و ابنقاضی شُهبه (ج ۱، ص ۲۲۵) بر شافعی بودن او تأکید کردهاند و ذهبی (۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۷، ص ۶۴۶) مقام فقهی او را ستودهاست. علاوه بر ضیاءالقلوب اثر دیگر او البسملة است که ذهبی (۱۴۰۱ـ۱۴۰۹، ج ۱۷، ص ۶۴۷) آن را سَماع کردهاست. همچنین نام برخی از آثار او در کتابها آمدهاست، از جمله: غَسلالرجلین (همانجا)؛ رؤوسالمسائل در علم خلاف (ابنقاضی شهبه، ج ۱، ص ۲۲۶؛ حاجیخلیفه، ج ۱، ستون ۹۱۵)؛ المجرد فی فروعالشافعیة (سبکی، ج ۴، ص ۳۹۰؛ حاجیخلیفه، ج ۲، ستون ۱۵۹۳)؛ الاشارة فیالفروع (ابنخلّکان، ج ۲، ص ۳۹۷؛ حاجیخلیفه، ج ۱، ستون ۹۸)؛ التقریب فیالفروع (سبکی، همانجا؛ حاجی خلیفه، ج ۱، ستون ۴۶۶)؛ غریبالحدیث (ابنخلّکان، همانجا)؛ تقریبالغریبین که مختصر کتاب غریبین ابوعبید هروی است (سخاوی، ج ۴، ص ۲۷ـ۲۸)؛ الترغیب (زیلعی، ۱۴۱۴، ج ۲، ص ۵۹، ج ۳، ص ۱۷۷، ۲۶۱، ج ۴، ص ۲۳۷؛ همو، ۱۴۱۸، ج ۲، ص ۱۵۳). رازی در حدود هشتاد سالگی در ۴۴۷ هنگام بازگشت از حج در ساحل جدّه غرق شد (ابنعساکر، ۱۴۲۰؛ ذهبی، ۱۴۲۴، همانجاها). او فرزندی به نام ابراهیم داشت که محدّث و فقیه بود و در ۴۹۱ در دمشق درگذشت (← ابنعساکر، ۱۴۲۰، همانجا؛ همو، ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱، ج ۶، ص ۴۲۰ـ۴۲۱؛ ابنخلّکان، ج ۲، ص ۳۹۹).

منابع : ابنخلّکان؛ ابنصلاح، مقدمة ابنالصلاح فی علومالحدیث، چاپ صلاحبن محمدبن عویضه، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵؛ ابنعساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ عمربن غرامه عمروی، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱؛ همو، تبیین کذبالمفتری فیما نسب الیالامام ابیالحسن الاشعری، چاپ محمدزاهد کوثری، ]قاهره[ ۱۴۲۰/۱۹۹۹؛ ابنقاضی شهبه، طبقاتالشافعیة، چاپ حافظ عبدالعلیمخان، بیروت : عالمالکتب، ۱۴۰۷/۱۹۸۷؛ ابواسحاق شیرازی، طبقاتالفقهاء، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ اسماعیل بغدادی، هدیةالعارفین، ج ۱، در حاجیخلیفه، ج ۵؛ حاجیخلیفه؛ خطیب بغدادی؛ محمدبناحمد ذهبی، تاریخالاسلام و وفیاتالمشاهیر و الاعلام، چاپ بشّار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛ همو، سیر اعلامالنبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱ـ۱۴۰۹/۱۹۸۱ـ۱۹۸۸؛ همو، العبر فیخبر من غَبَر، چاپ محمدسعیدبن بسیونی زغلول، بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ عبداللّهبن حسین زیلعی، تخریجالاحادیث و الآثار الواقعة فی تفسیرالکشاف للزمخشری، چاپ سلطانبن فهد طبیشی، ]ریاض[ ۱۴۱۴؛ همو، نصبالرایة لاحادیثالهدایة، چاپ محمد عوامه، جدّه ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ عبدالوهاببن علی سبکی، طبقاتالشافعیة الکبری، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو،] قاهره [۱۹۶۴ـ] ۱۹۷۶[؛ محمدبن عبدالرحمان سخاوی، فتحالمغیث بشرح الفیة الحدیث للعراقی، چاپ علی حسین علی، قاهره ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ عبدالرحمانبن ابیبکر سیوطی، کتاب طبقاتالمفسرین، چاپ مورسینگ، لیدن ۱۸۳۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۰؛ صَفَدی؛ یاقوت حموی؛

Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband, ۱۹۳۷-۱۹۴۲.

/ محسن معینی /

[۱] . Brockelmann

نظر شما
مولفان
محسن معینی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 19
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده