حکیم، سیدمحمدتقی

معرف

حکیم، سیدمحمدتقی، از عالمان معاصر خاندان طباطبایی حکیم و از استادان حوزه علمیه نجف.

متن

حکیم، سیدمحمدتقی، از عالمان معاصر خاندان طباطبایی حکیم و از استادان حوزه علمیه نجف. وی در ۱۳۴۱/ ۱۳۰۱ش در نجف به دنیا آمد. پدرش سیدمحمد سعیدبن سیدحسین بن سیدمهدی بن سیدمصطفی بن سیدمحمدعلی بن سیدابراهیم (جد اعلای سیدمحسین حکیم) عالم دین و مدرّس فقه و اصول بود که در ۱۳۹۵/ ۱۳۵۴ش در نجف درگذشت. از او آثاری به شکل حاشیه بر کتابهای فقهی و اصولی برجای مانده است (حرزالدین، ج ۲، ص ۳۹۵؛ امینی، ج ۱، ص ۴۲۴، ۴۲۷).

سیدمحمدتقی علوم منطق، بلاغت و فقه و اصول را نزد پدر و برادر خود، سیدمحمدحسین (رجوع کنید به ادامه مقاله)، شیخ علی ثامر، سید یوسف حکیم و سید محمدعلی حکیم خواند. فلسفه و تاریخ را نزد شیخ محمدرضا مظفّر آموخت و دروس عالی فقه و اصول را نزد سیدمحسن حکیم*، شیخ حسین حلّی*، سیدابوالقاسم خویی*و سیدحسن بجنوردی* گذراند (حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص یوـ یز؛ همو، ۱۴۲۷، مقدمه مکّی، ص ۱۴ـ۱۵).

محمدتقی حکیم عضو«جمعیة مُنْتدی النشر» بود و پس از وفات شیخ محمدرضا مظفّر، نخستین رئیس دانشکده فقه نجف (کلیةالفقه، تأسیس در ۱۳۷۶/۱۳۳۵ش)، جانشین او شد و علاوه بر آن فقه مقارَن، اصول فقه و تاریخ را در آنجا تدریس می کرد (آقابزرگ طهرانی، قسم ۱، ص ۲۵۷؛ بهادلی، ص ۳۷۴، ۳۸۴؛ حکیم، ۱۴۲۷، همان مقدمه، ص ۱۷ـ۱۸). او که در توسعه این دانشکده سهم مهمی داشت از استادان دانشگاه بغداد برای تدریس تاریخ، جامعه شناسی و روان شناسی در دانشکده فقه دعوت کرد و خود نیز از ۱۹۶۴/۱۳۴۳ش در دانشگاه بغداد به تدریس اصول فقهِ مقارَن پرداخت و هم زمان مقالات زیادی را در نشریاتی چون نجف و الایمان به چاپ رساند (حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص یح؛ همو، ۱۴۲۷، همان مقدمه، ص ۱۸ـ۲۲).

سیدمحمدتقی در بسیاری از مجامع علمی عراق و دیگر کشورهای عربی عضویت داشت؛ در همایشهای علمی متعددی در کشورهای دیگر حضور یافت و سخنرانی کرد؛ با عالمان دانشگاه الازهر ارتباط نزدیک داشت، بارها با آنان ملاقات کرد و گزارش این دیدارها را در مقالاتی با عنوان «احادیثُ من القاهرة» در مجله الایمان به چاپ می رساند. این ارتباط، منشأ تعاملات علمی نیز شد؛ از جمله وی در نگارش رساله دکترایِ اصول فقه یکی از دانشجویان الازهر، با عنوان دلیل العقل عندالشیعة الامامیة (بیروت ۲۰۰۸)، کمک بسیار کرد و هنگام چاپ نیز بر آن مقدمه ای نگاشت (تاریخ مقدمه ۱۳۹۲) و در آن بر ضرورت تقریب بین مذاهب اسلامی تأکید کرد. وی همچنین عضو شورای (لَجْنَه) نگارش موسوعة الفقه الاسلامی به سرپرستی شیخ حسن مأمون، از مشایخ الازهر، بود. هدف از نگارش این دایرةالمعارف ــ که ناتمام ماند ــ درج و ارائه احکام فقهیِ مذاهب اسلامی بدون جرح و تعدیل و ترجیح بوده است (حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص یح ـ یط؛ همو، ۱۴۲۷، همان مقدمه، ص ۲۲ـ۲۴، نیز رجوع کنید به ص ۱۵۹ـ۲۱۱). محمدکاظم مکّی در ثمراتُ النجف فی الفقه و الاصول و الادب و التاریخ (بیروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶) گزیده ای از آرا، مقالات و مصاحبه های سیدمحمدتقی حکیم را گردآوری ده است.

رژیم بعث عراق در ۱۴۰۳/ ۱۳۶۲ش سیدمحمدتقی حکیم را همراه با شمار دیگری از اعضای خاندان حکیم دستگیر و زندانی نمود، اما بعدها او را با توجه به کِبَرسن و بیماری آزاد کرد (غروی، ج ۲، ص ۵۵۸؛ حکیم، ۱۴۲۷، همان مقدمه، ص ۲۶). وی در صَفر ۱۴۲۳/ اردیبهشت ۱۳۸۱ در نجف درگذشت.

برخی آثارش عبارت اند از: الاشتراک و الترادف (بغداد ۱۹۶۵)، قصةالتقریب بین المذاهب الاسلامیة (کویت ۱۹۷۸)، سُنَّة اهل البیت (کویت ۱۹۷۸)، مناهج البحث فی التاریخ (کویت ۱۹۷۸) و مالک الاشتر (نجف ۱۹۴۶؛ حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص یط ـ ک؛ امینی، ج ۱، ص ۴۲۸؛ برای آثار چاپ نشده او و کتابهایی که بر آن مقدمه نگاشته است رجوع کنید به حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص ک ـ کا).

مباحث اصول فقه تطبیقی، که سیدمحمدتقی حکیم با عنوان «مدخل الفقه المقارن» برای طلاب سال سوم و چهارم دانشکده فقه تدریس می کرد، با تجدیدنظر خود او در پاره ای از مباحث آن، با عنوان الاُصولُ العامّه للفقه المقارَن در ۱۳۴۲ش/۱۹۶۳ در بیروت به چاپ رسید (حکیم، ۱۴۱۸، مقدمه، ص ] ۱[؛ همو، ۱۴۲۷، همان مقدمه، ص ۲۴؛ مظفّر، ج ۲، جزء۳، ص ۲۰۶). در ابتدای این کتاب ــ که معروف ترین اثر اوست ــ کلیاتی درباره فقه مقارَن، اصول فقه مقارَن، ضرورت آگاهی از این شاخه از علوم و تفاوت آنها با فقه و اصول بیان شده است. این کتاب سالهاست در حوزه های علمیه و برخی دانشگاهها به عنوان متن درسی انتخاب شده است.

برادر بزرگ تر سیدمحمدتقی، سید محمدحسین حکیم در ۱۳۳۳/ ۱۲۹۳ش در نجف به دنیا آمد. نزد پدرش، شیخ حسین حلّی و سیدمحسن حکیم درس خواند. وی در ۱۴۰۳/ ۱۳۶۲ش به همراه شماری از اعضای خاندان حکیم دستگیر و زندانی شد و پس از مدتی ــ در حالی که شاهد تیرباران برخی از آنان شده بودــ از عراق اخراج گردید و در قم سکونت گزید. در واقع، حکومت صدام بر آن بود که با این اقدام وی حامل پیام تهدید رژیم بعث عراق برای سیدمحمدباقر حکیم باشد (رجوع کنید به هاشمی رفسنجانی، ص ۱۳۵). سیدمحمدحسین در ۱۴۱۰/ آبان ۱۳۶۸ وفات کرد و در حرم حضرت معصومه به خاک سپرده شد. چند حاشیه بر کتابهای فقهی و اصولی از او برجای مانده است. سه تن از فرزندان او (سیدمحمدرضا، سیدمحمد و سیدعبدالصاحب) را رژیم بعثی عراق به شهادت رساند (امینی، همانجا؛ جواهر کلام، ج ۳، ص ۱۵۸۹ـ۱۵۹۰).

منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد ۱۴۰۴؛ محمدهادی امینی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، ]نجف[ ۱۴۱۳/۱۹۹۲؛ علی بَهادلی، الحوزة العلمیة فی النجف: معالمها و حرکتها الاصلاحیة، ۱۳۳۹ـ۱۴۰۱ه / ۱۹۲۰ـ۱۹۸۰م، بیروت ۱۴۱۳/۱۹۹۳؛ عبدالحسین جواهرکلام، تربت پاکان قم، قم ۱۳۸۲ـ۱۳۸۳ش؛ محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵؛ محمد تقی حکیم، الاصول العامة للفقه المقارن، قم ۱۴۱۸/۱۹۹۷؛ همو، ثمرات النجف فی الفقه و الاصول و الادب و التاریخ، قدم لها و علق علیها محمدکاظم مکی، بیروت ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ محمد غروی، مع علماء النجف الاشرف، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۲؛ محمدرضا مظفّر، اصول الفقه، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ]بی تا.[؛ اکبر هاشمی رفسنجانی، آرامش و چالش: کارنامه و خاطرات سال ۱۳۶۲، به اهتمام مهدی هاشمی، تهران ۱۳۸۱ش.

/ فریده سعیدی /

نظر شما
مولفان
فریده سعیدى ,
گروه
رده موضوعی
جلد 13
تاریخ 1388
وضعیت چاپ
  • چاپ شده