دَهناء

معرف

دَهناء، بیابانی در مشرق عربستان سعودی.

متن

دَهناء، بیابانی در مشرق عربستان سعودی. دهناء یکی از چهار صحرای بزرگ عربستان است که به صورت کمربندی هلالی، صحرای نَفود بزرگ در شمال را به صحرای رُبعالخالی* در جنوب متصل میکند. این بیابان از مغرب به حافات و از مشرق به صَمّان محدود است. قوس بیرونی این هلال، که به سمت مشرق است، نجد در مرکز عربستان را از سواحل شرقی جدا میکند و مرز غیررسمی بین استان نجد و استان شرقی (الحَسا/ اَحساء) است. مساحت دهناء حدود ۸۰۰، ۴۰ کیلومترمربع، طول آن ۱۲۰۰ کیلومتر و عرض آن بین بیست تا هشتاد کیلومتر متغیر است (← اطلسالمملکة العربیةالسعودیة، ص۳۷؛ عبدالرحمان شریف، ج۱، ص۸۴؛ جودة حسنین جودة، ص۴۵؛ نیز ← بکری، ج۲، ص۵۵۹؛ حِمْیَری، ص۲۴۴). ارتفاع دهناء از سطح دریا ۴۰۰ـ۵۵۰ متر است (عبدالرحمان شریف، همانجا).

دهناء در لغت بهمعنای بیابان است (← ابنمنظور، ذیل «دهن»). شن و ماسههای دهناء بهسبب داشتن اکسید آهن، قرمز (یاقوت حموی، ۱۹۶۵، ذیل مادّه) و نارنجی و طلاییاند و ازاینرو باتوجه بهمعنای لغوی دَهن (رنگارنگ) آن را دهناء نامیدهاند (← لاریمر، ج۷، ص۳۶۰؛ عبدالرحمان شریف، همانجا؛ عبداللّه یوسف غنیم، ص۸۵؛ اطلسالمملکة العربیةالسعودیة، ص۴۰؛ قس یاقوت حموی، همانجا، که روییدن گلهای رنگارنگ را دلیل این نامگذاری میداند).

دهناء از تپههای ممتد شنی تشکیل شدهاست که از شمال به جنوب امتداد دارند و عربها آنها را به کوهان شتر تشبیه کردهاند (یاقوت حموی، همانجا؛ نیز ← جودة حسنین جودة، همانجا). یاقوت حموی (همانجا) به تعدادی از این تپههای شنی اشاره کردهاست. امروزه جغرافیدانان عرب از هشت تپه شنی ثَمام، حمرانی، عِمْر، رُوَیکب، جهام، اُقَیهاب، حُوَیمِل و حروری در دهناء نام بردهاند که طول آنها بین پنجتا سی کیلومتر متغیر (برای نمونه ← جودة حسنین جودة؛ عبدالرحمان شریف؛ عبداللّه یوسف غنیم، همانجاها) و عرض آنها بین نیم میل (معادل حدود هشتصد متر) تا چهار میل است (کحّاله، ص۶۷). به دشتهای بین این تپههای شنی، که از نیم میل تا پنجمیل وسعت دارند، شقیقه گفته میشود و بستر زمین که از خاک رس و سنگ آهک، خاک و ماسه تشکیل شده، برای رویش گیاهان مختلف مناسب است (لاریمر؛ عبدالرحمان شریف؛ عبداللّه یوسف غنیم، همانجاها؛ تسیجر، ص۲۵۲). همین امر دهناء را چراگاه مناسبی برای دامها کرده و باعث جذب مردم به این منطقه شدهاست (← ابوداوود، ج۲، ص۵۳۴؛ یاقوتحموی، همانجا؛ نیز ← د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). دهناء همچنین زیستگاه حیواناتی چون آهو، خرگوش و مار است (لاریمر، همانجا؛ نیز ← عبداللّه سبیهین، ص۸۲۶ـ۸۲۹).

در گذشته به بیابانهای بین ارتفاعات عارض/ عارضالیمامه (امروزه شامل محدوده ریاض، محافظه حَریق، حُوطه بنیتمیم و دَرعیه)، سدیر (در شمال ریاض)، سواحل احساء، قَصیم و کویت (در ساحل استان شرقی) دهناء گفته میشد (فؤاد حمزه، ص۳۹) و درازی آن از یَبرین (در استان احساء کنونی نزدیک ساحل جنوبی خلیجفارس) تا یَنسوعه (باریکه وادی الاَجْرَدی در استان قصیم کنونی) بود (یاقوت حموی، همانجا). ریگستان عالج(امروزه نفود بزرگ) نیز جزو دهناء به شمار میرفت (حَمَد جاسر، ذیل مادّه). وسعت دهناء، که دشواری گذر از آن در گزارشهای سیاحان نیز آمده (برای نمونه ← مونرو، ص۷۴؛ فیلبی، ج۱، ص۴۹ـ۵۲؛ نیز ← د. اسلام، همانجا)، در میان مردم مَثَل شدهاست (← بخاری، ج۸، جزء۴، قسم ۲، ص۱۸۴؛ بکری، همانجا).

امروزه راهآهن ریاض ـ هُفوف و جادههای بسیاری این بیابان را قطع میکنند، از جمله جاده ریاض ـ صمّان، مجمعه ـ حفرباطن، رماح ـ شویه، حائل ـ بقعا و تُربه ـ لینه. همچنین مسیر کاروانرو تاریخی دربزبیده* از این صحرا میگذشته است (← موسوعة اسماء الاماکن، ج۱، ص۷۰ـ۷۱؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص۱۴۲، ۱۸۸؛ مقری، ص۶۴۰).

دهناء همچنین بهلحاظ استخراجنفت دارای اهمیت بوده و چاههای نفت آن چون جهام (اکتشاف: ۱۳۴۵ش/۱۹۶۶) در اختیار شرکت آرامکو است (اطلسالمملکة العربیة السعودیة، ص۶۹ـ۷۰).

دهناء از مهمترین سرزمینهای قبیله تمیم* (یکی از بزرگترین قبایل عرب عدنانی) بودهاست (اصفهانی، ص۲۷۵؛ ابنحائک، ص۲۹۷) و منسوبین به آنجا دهناوی نامیده میشوند (یاقوت حموی، همانجا).

مکانهای دیگری نیز دهناء نامیده میشوند، از جمله قریهای در یَنْبُع* و نام دیگر دارالاماره بصره (همو، ۱۸۴۶، ص۱۸۸؛ برای موارد دیگر ← موسوعةالاسماء الاماکن، ج۲، ص۶۹۳ـ۶۹۷؛ ابنحائک، ص۱۶۵، پانویس ۱).

منابع: ابنحائک، صفة جزیرة العرب، چاپ محمدبن علی اکوع، بغداد ۱۹۸۹؛ ابنمنظور؛ سلیمانبن اشعث ابوداوود، سنن ابیداود، قاهره ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ حسنبن عبداللّه اصفهانی، بلادالعرب، چاپ حمدجاسر و صالح علی، ریاض ۱۳۸۸/۱۹۶۸؛ اطلسالمملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارةالتعلیمالعالی، ۱۴۲۰/۲۰۰۰؛ محمدبن اسماعیل بخاری، کتابالتاریخ الکبیر، ]بیروت ?۱۴۰۷/ ۱۹۸۶[؛ عبداللّهبن عبدالعزیز بکری، معجم مااستعجم من اسماءالبلاد و المواضع، چاپ مصطفی سقا، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ جودة حسنین جودة، شبه الجزیرة العربیة: دراسة فی الجغرافیة الاقلیمیة، ]اسکندریه[ ۲۰۰۶؛ حَمَدجاسر، المعجمالجغرافی للبلاد العربیةالسعودیة، قسم ۱، ریاض ۱۳۹۷/۱۹۷۷؛ محمدبن عبدالمنعم حِمْیَری، الروض المعطار فی خبرالاقطار، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۹۸۴؛ عبدالرحمان شریف، جغرافیة المملکة العربیة السعودیة، ج۱، ریاض ۱۴۲۷/۲۰۰۶؛ عبداللّه سبیهین، «الثروة الحیوانیة و السمکیة»، در الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامی، ج۳، قسم ۲، ریاض: جامعة الامام محمدبن سعود الاسلامیة، ۱۴۲۰/ ۲۰۰۰؛ عبداللّه یوسف غنیم، اشکال سطحالارض فی شبهالجزیرة العربیة فی المصادرالعربیةالقدیمة، کویت ۲۰۰۵؛ فؤاد حمزه، قلب جزیرةالعرب، ریاض ?]۱۳۵۲/ ۱۹۳۳[؛ عمررضا کحّاله، جغرافیة شبه جزیرة العرب، چاپ احمدعلی، مکه ۱۳۸۴/۱۹۶۴؛ محمد مقری، «النقل و الاتصالات»، در الموسوعة الجغرافیةللعالم الاسلامی، همان؛ موسوعة اسماء الاماکن فی المملکة العربیة السعودیة، ریاض: دارةالملک عبدالعزیز، ۱۴۲۴/۲۰۰۳؛ یاقوتبن عبداللّه یاقوت حموی، کتاب المشترک وضعا و المفترق صقعا، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ۱۸۴۶، چاپ افست بغداد ]بیتا.[؛ همو، کتاب معجمالبلدان، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ۱۸۶۶ـ۱۸۷۳، چاپ افست تهران ۱۹۶۵؛

EI۲, s.v. "AL-Dahnā" (by C. D. Matthews); John Gordon Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, ‘Omān, and central Arabia, Buckinghamshire ۱۹۸۶; Elizabeth Monroe, Philby of Arabia, London ۱۹۷۳; Harry St. John Bridger Philby, The heart of Arabia: a record of travel & exploration, London ۱۹۲۲; Wilfred Thesiger, Arabian sands, New York ۱۹۷۷.

/ محمد محمودپور /

نظر شما
مولفان
محمد محمودپور ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 1392
وضعیت چاپ
  • چاپ شده