در اسلام

معرف

دِر اسلام، نشریه، نشریه‌ای اروپایی در حوزه اسلام‌ پژوهی با بیش از یک قرن سابقه.

متن

دِر اسلام، نشریه، نشریهای اروپایی در حوزة اسلام پژوهی با بیش از یک قرن سابقه.1) تاریخچه. نشریة Der Islam با عنوان فرعی >نشریهای برای تاریخ و فرهنگ شرق اسلامی< در 1910/ 1328، به دست کارل هاینریش بکر* پایهگذاری گردید. این نشریه با حمایت بنیاد علمی هامبورگ در شهر استراسبورگ انتشار یافت (← >کتابشناسی آثار منتشر شده به زبان آلمانی دربارة فرهنگ عربی ـ اسلامی<، ج1، ص 50).هدف از تأسیس نشریة دِر اسلام تثبیت اسلامپژوهی در آلمان به عنوان رشتهای جدید بود. پایة این رشته جدید رشد و تحولی بود که در رشتة مطالعات شرقی رخ داد.

به واسطة پیشرفت پدیدآمده از طریق این رشته در طی سدة سیزدهم/ نوزدهم، دانشمندان بهتدریج از لغتشناسی و بیتوجهی آن به پژوهش واقعیات ناخرسند شدند. این ناخرسندی را فعالان «تکرو» برضد جریان اصلی این رشته مطرح کردند؛ کسانی چون مارتین هارتمان (1851ـ1918/ 1267ـ1336)، کریستیان اسنوک هورخرونیه (1857ـ1936/ 1273ـ1355)، ایگناتس گولدتسیهر* (1850ـ1921/ 1266ـ1339)، تئودور نولدکه* (1836ـ 1930/ 1252ـ1349)، گئورگ کامپفمایر (1864ـ 1936/ 1281ـ1355) و بکر (وکوک ، ص 174). این جریان تحت رهبری بکر بود. آنچه او در ذهن داشت عبارت بود از «فهمی زنده از مشرق زمین، درکی از همه ابعاد آن چنانکه در مفهوم تاریخ فرهنگی مشخص میشود» (اس ، ص33؛ نیز ←بدوی، ص 116). بکر از نخستین اسلامشناسانی بود که با رویکرد جامعهشناختی به تاریخ و فرهنگ اسلامی، شرقشناسی را در مسیری غیر از توجه صرف به لغتشناسی قرار داد.بکر در جلد اول دِر اسلام (1910، ص 1) در مقام سردبیر نوشت: «ضرورت اسلامپژوهی ــ که جایگاه تازهای در نشریة حاضر خواهد یافت ــ نیازی به اثبات ندارد. این رشته همچون تاریخ یونان و رومباستان در کنار لغتشناسی، دیری است که در جایگاه رشتهای تاریخی در کنار لغتشناسیِ زبانِ مرسومِ مسلمانان قرار گرفته است».بکر جلد ششم تا نهم نشریه را با همکاری رودولف چودی منتشر کرد. چودی در 1914/ 1332 در مؤسسة مطالعات استعماری هامبورگ جانشین بکر و از 1919/ 1337 استاد دانشگاه زوریخ در سویس شد. از جلد دهم (1920) تا هفدهم (1928) هلموت ریتر *، استاد دانشگاه هامبورگ، همکار بکر بود. جلدهای هجدهم (1929) تا بیستویکم (1933) زیرنظر بکر و رودولف اشتروتمان *، استاد دانشگاه هامبورگ در آن زمان، انتشار یافت.با درگذشت بکر در 1933/ 1312ش، اشتروتمان سردبیری جلدهای 22 (1934) تا 27 (1946) را به عهده گرفت. جلدهای 28 (1948) تا 35 (1960) با همکاری اشتروتمان و برتولد اشپولر* که در آن هنگام استاد دانشگاه هامبورگ بود، انتشار یافت. پس از درگذشت اشتروتمان در 1960/ 1339ش، اشپولر مجلدات 36 (1961) تا 58 (1981) را منتشر کرد. جلد 59 (1982) تا 66 (1989) به سردبیری اشپولر و آلبرشت نوت انتشار یافت که او هم استاد دانشگاه هامبورگ بود. پس از درگذشت اشپولر، نوت سردبیری جلد 67 (1990) تا 72 (1995) را به تنهایی و جلد 73 (1996) تا 75 (1998) را به اتفاق هاینتس هالم ، استاد اسلامپژوهی دانشگاه توبینگن، به عهده داشت. جلد 76 (1999) زیرنظر نوت و یورگن پاول، استاد دانشگاه هال، منتشر شد. با درگذشت نوت در 1999/ 1378ش، پاول مجلدات 77 (2000) و 78 (2001) را بهتنهایی و مجلد 79 (2002) را همراه با لارنس کانرد، استاد مؤسسة ولکام در تاریخ پزشکی در لندن، منتشر کرد. دِر اسلام از جلد هشتاد (2003) به بعد، به سردبیری کانرد انتشار یافته است.از 1912 تا 1930، بکر و بعدها اشتروتمان ضمایم دِر اسلام را بهتناوب و با عنوان کلی مطالعات در تاریخ و فرهنگ شرق اسلامی منتشر کردند.

این ضمایم عبارت بود از :1) رودلف اشتروتمان، > فقه حکومتی زیدیه< ، استراسبورگ 1912.2) ماکس هورتن ، > نظام فلسفی ]صدرالدین[ شیرازی (متوفی 1640)< ، استراسبورگ 1913.3) یوهانس پدرسن ، > سوگند نزد سامیان< ، استراسبورگ 1914.4) یوزفهورویتس ،> پژوهشهایقرآنی< ،برلین1926.5) هلموت ریتر، > دربارة زبان تصویری نظامی<، برلین 1927.6) هانس گوتشالک، ماذرائیان ، برلین 1931.7) هاینریش اگوست وینکلر، > مُهر و حروف در سحر در عالم اسلام< ، برلین 1930.8) والتر براونه، فتوحالغِیب عبدالقاسمِ ، برلین 1933.9) ابنالمؤید باللّه الیمنی، انباء الزمن فی اخبار الیمن، برلین 1936، چاپ دوم، قاهره ﺣ 1992.از 1965/ 1344ش، به این ضمایم تتمههایی جدید افزوده شدهاست، ذیل عنوان مطالعات زبان، تاریخ و فرهنگ شرق اسلامی که زیرنظر انجمن شرقی آلمان انتشار یافتهاست؛ از جمله: > امام القاسمبن ابراهیم و عقاید زیدیه< نوشتة ویلفرد مادلونگ، برلین 1965؛ > ولایات و قدرت مرکزی ایران در سدههای 16 و 17< ، نوشته کلاوس روربورن ، برلین 1966؛ >آموزه توکل در تصوف سنّتی< ، نوشتة بندیکت راینرت ، برلین 1968.دِر اسلام را همة خاورشناسان آلمانی عظیمترین کار بکر برشمردهاند. بکر از این طریق به اسلامپژوهی آلمان نشریهای اختصاصی با وسیعترین دید (و با حذف آثارِ صرفاً دستوری و زبانی) اعطا کرد (فوک، ص 316). دِر اسلام اکنون یکی از مهمترین وسایل ارتباطی برای اسلامپژوهان آلمانی شده و کیفیت سابق خویش را تحت نظارت جانشینان بکر در کرسی مطالعات شرقی هامبورگ حفظ کردهاست (پارت ، ترجمة انگلیسی، ص 18).منابع : عبدالرحمان بدوی، موسوعةالمستشرقین، بیروت 1993؛Bibliographie der deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde, vol.1, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt am Main: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1990; Josef van Ess, "From Wellhausen to Becker: the emergence of Kulturgeschichte in Islamic studies", in ed. Islamic studies: a tradition and its problems, Malcolm H. Kerr, Malibu, Calif: Undena Publications, 1980; Johann Fück, Die arabischen Studien in Europa: bis in den Anfang Anfang des 20. Jahrhunderts, Leipzig 1955; Rudi Paret , Arabistik und Islamkunde an deutschen Universitäten: Deutsche Orientalisten seit Theodor Nöldeke, Wiesbaden 1966; ibid: The study of Arabic and Islam at German universities: German Orientalists since Theodor Nöldeke, Wiesbaden 1968; Ursula Wokoeck, German Orientalism: the study of the Middle East and Islam from 1800 to 1945, London 2009.2) محتوا.

در مجلة دِر اسلام مقالاتی به زبانهای آلمانی، انگلیسی و فرانسه منتشر میشود. بهمرور زمان، حجم مقالات آلمانی که در ابتدا غلبه با آنها بود کمتر شده و گاهی بیشتر مقالات یک شماره به زبان انگلیسی است؛ همچنانکه در طول چند سده، نویسندگان مقالات نیز تنوع بیشترییافتهاند و اکنون نام نویسندگان کشورهای اسلامی هم در مجله فراوان بهچشم میخورد (← ش 33، 38، 66، 68، 72/1ـ2، 75/1ـ2، 78/2، 87/1ـ2).در مجلة دِر اسلام گاهی متونی بهزبانهای رایج در جهان اسلام تصحیح و با توضیحاتی منتشر شدهاست. همچنین در هر شماره صفحاتی به نقد و بررسی آثار منتشرشده در حوزههای مختلف اسلامشناسی اختصاص یافتهاست. منبعشناسیهای ارزشمندی نیز در شمارههای متعدد نشریه درج شدهاست، ازجمله یک کتابشناسی انتقادی از کتب و مقالات مرتبط با اسلام شامل 895 عنوان در شمارة 5؛ کتابشناسی آثار روسی دربارة اسلام و نهادهای اسلامی در شمارة33/3؛کتابشناسی تاریخ یمن در شمارة 63/2. اطلاعات دربارة نسخخطی مربوط به اسلام نیز در شمارههای مختلف یافت میشود، مانند نوشتة آلبرشت دیتریش دربارة نسخعربی موزة طوپقاپیسرای در استانبول در شماره 33/1ـ2.جنبههای مختلف جغرافیا و تاریخ اجتماعی و سیاسی کشورهای اسلامی در مقالات متعددی بررسی شدهاست. مشخصات چند نمونه از این نوع مقالات اینهاست: رودلف اشتروتمان، >«کشورهای اسلامی و غرب مسیحی در جهان امروز»<، شمارة 34؛ باسورث ، >«سازمان سپاه غزنوی»<، شمارة 36/1ـ2؛ گوستاو فونگرونهباوم ، > سیلان و اقلیت مسلمان آن< ، شمارة 36/1ـ2؛ برتولد اشپولر، >«آسیای مرکزی در زمان حکومت شوروی»<، شمارة 40/1؛ اتو اشپیس ، >«گزارشی استفادهنشده دربارة مغولان در بغداد»< ، شمارة40/2ـ3؛ دیتر مولر ـ ودارگ ، >«کشاورزی مصر در اوایل دورة عباسی»< ، شمارة 32/2؛ عبدالعزیز دُوری،>«مالکو زارع در صدر اسلام»<،شمارة 56/1؛ پاتریشیا کرون ، >«دستمزد سربازان در دورة اموی»< ، شمارة 80/2؛ کریستف ورنر و فلورین اشوارتس ،> «وقف، نهاد اجتماعی و حقوقی و دینی عالم اسلام»< ، شمارة 80/1؛ ماتیاس دیدریش ، >«ملاحظاتی دربارة تحولات روز اسلام در اندونزی براساس مجموعه اطلاعات مؤسسة اندونزیایی ـ هلندی اسلامپژوهی»<، شمارة 75/2؛ اولریش هارمان، >«کتابخانه یک عالم قرن چهاردهم در بیتالمقدس»< ،شمارة 61/2.از مقالات متعدد دربارة تاریخ فرهنگی و فرهنگ عامه، گروههای اجتماعی و اقلیتهای دینی در جوامع اسلامی نیز میتوان اشاره کرد به: پال کاله، > «سازمان حلقههای درویشی در مصر»<، شمارة 6/2؛ ریچارد نلسن فرای، > زردشتیان در صدر اسلام»< ، شمارة 40/2ـ3؛ فرانتس تشنر ،> ضحاک. نوشتهای دربارة اسطورهشناسی و شمایلنگاری ایرانی»< ، شمارة 6/1؛ رودریگر زسمان ، > معانی و کارکردهای زیارت نزد تجانیه (غرب افریقا)»< ، شمارة 83/1.زبان و ادبیات کشورهای اسلامی موضوع ثابتی در بررسیهای مجله بودهاست. برای نمونه: ترخان گنجهای ، >«مروری بر شعر ترکی قبل از اسلام و اوایل دورة اسلامی»< ، شمارة 33/1ـ2؛ رناته یاکوبی، >«سرآغازهای غزل در زبان عربی: ابوذؤیب هذلی»< ، شمارة 61/2؛ روون اسنیر ، > «ظهور داستانهای علمی ـ تخیلی در ادبیات عرب»< ، شمارة 77/2.هنر اسلامی از معماری و باغآرایی تا قالیبافی و خیالالظل* (نمایش سایهها) نیز در مقالات متعددی از دِر اسلام بازتاب یافتهاست، برای نمونه: ماریان باروکان ، >«باغها و منظرة آراسته بهصورت بهشت زمینی : باغها در غرب جهان اسلام»< ، شمارة 65/2؛ اولریکا کیبی ، > «هنر باغداری اسلامی»< ، شمارة 68/2؛ اکهارت الرس ، >«فرشبافی و تجارت فرش در اراک / فراهان ایران»< ، شماره 59/2؛ میشل نیکلاس ، >«نقشهای مؤنث در خیالالظل ترکان»< ، شمارة 64/1.برای نمونههایی از مقالات در حوزة معارف اسلامی، ازجمله علوم قرآنی، کلام و فرقهشناسی، فلسفه و عرفان، میتوان اشاره کرد به: بهنام صادقی و محسن گودرزی، >«صنعا 1 و سرآغازهای قرآن»< ، شمارة 87/1ـ2؛ وداد القاضی، > «کتاب صوان الحکمه: ساختار، ترکیب، مؤلف و منابع»< ، شمارة 58/1؛ هانس دایبر ، >«رسالة فارابی دربارة خلأ: منابع و جایگاه آن در تاریخ علم اسلامی»<، شمارة 60/1؛ مسعود اقمش ، > «تأثیر غزالی بر هرمنوتیک ابنرشد»< ، شمارة 86/2؛ ویلفرد مادلونگ ، >«مرجئه متقدم در خراسان و ماوراءالنهر و انتشار حنفیه»<، شمارة 59/1؛ صبحی رَیان، > «نقد ابنتیمیه بر قیاس»< ، شمارة 86/1؛ یوزف هورویتس، «تقیه»، شمارة 3؛ یوزففاناس، >«سال تولد شهرستانی»< ، شمارة 89/1ـ2؛ ماهر جرّار، >«بشر حافی و پابرهنگی دراسلام»< ، شمارة71/2.دربارة تاریخ علوم طبیعی همچون پزشکی و نجوم و ریاضی نیز مقالاتی در دِر اسلام چاپ شدهاست، ازجمله : پروفر و میرهوف ، >«چشمپزشکی یوحنابن ماسویه»< ، شمارة 64/1؛ انا کایوزو ، >«طلسمهای سیارات در کیهاننگاریهای فارسی سدههای میانه»< ، شمارة 77/2؛ صبحی لبیب، >«ابنالمیلی و اثر ریاضیاش برای مأموران مالیات و گمرک»< ، شمارة 61/2.ارتباط فرهنگ مغرب زمین با جوامع اسلامی از دیگر حوزههای تحقیقاتی در مجله بودهاست، برای نمونه: هاینریش شوتسینگر، >«حکایات عربی بختالنصر و یحیای تعمید دهنده»< ، شمارة40؛ فرانتس تشنر، >«گئورگیوس گمیستوس پلتون»< ، شمارة 18؛ هلموت گتیه ، >«سیمپلیکیوس در روایات عربی»< ، شمارة 59؛ کارلیان ، >«یوگاهایهندیان در تاریخنگاری اسلامی»< ، شمارة 33/1ـ2؛ لیوینگستن ، >«شیخ جبرتی و شیخ عطار: واکنش و پاسخ به علم غربی در مصر»< ، شمارة 74/1؛ هرمان تویله ،> «مسیحیان در عراق، تحلیل برخی تحولات سیاسی اخیر»<، شمارة 88/1؛ رودلف اولریش ، >«نیکلایکوزایی و گفتگو با اسلام»< ، شمارة 7/1.دِر اسلام همچنین محل انتشار تأملات و مقالات نظری دربارة شرقشناسی و اسلامشناسی بودهاست، ازجمله مقالات آن در این حوزه میتوان اشاره کرد به: اشتفان هایدمان،> «میان الهیات و لغتشناسی: تغییر پارادایم در خاورشناسی ینا از 1770 تا 1850»< ، شمارة 84/1؛ هارالد موتسکی، > «گردآوری قرآن: تجدیدنظری در دیدگاههای غربی در پرتو پیشرفتهای روششناختی اخیر»< ، شمارة 78/1.منابع: منبع این نوشته شمارههای مختلف مجلة دِراسلام است که مشخصات آن در بخش 1 ذکر شدهاست.

نظر شما
مولفان
فاطمه مینایی ,
گروه
رده موضوعی
جلد
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده