الذریعه الی تصانیف الشیعه

معرف

کتابی بزرگ و جامع به زبان عربی در توصیف و تحلیل آثار دانشمندان و نویسندگان شیعی، اثر شیخ‌آقابزرگ طهرانی*

متن

الذّریَعة الی تصانیفالشیعة، کتابی بزرگ و جامع به زبان عربی در توصیف و تحلیل آثار دانشمندان و نویسندگان شیعی، اثر شیخآقابزرگ طهرانی*. مهمترین آثار در معرفی تألیفات شیعه، پیش از الذریعه عبارتاند از: فهرست اسماء مصنّفی الشیعة از احمدبن علی نجاشی (متوفی ۴۵۰)، مشهور به رجال نجاشی؛ فهرست کتبالشیعة مشهور به الفهرست از شیخطوسی (متوفی ۴۶۰)؛ الفهرست از شیخ منتجبالدین رازی (متوفی ۶۰۰)؛ کشفالحُجُب و الأستار عن أسماءالکتب والأسفار از اعجاز حسین کنتوری (متوفی ۱۲۸۶)؛ و مرآة الکتب از میرزا علیآقا ثقةالاسلام تبریزی* (متوفی ۱۳۳۰) و کشفالاستار عن وجه الکتب و الاسفار، از سیداحمد حسینی خوانساری مشهور به صفایی (متوفی ۱۳۵۹). اما الذریعة الی تصانیف الشیعة بزرگترین و جامعترین اثر کتابشناختی شیعه است.به نوشته علینقی منزوی، فرزند آقابزرگ (← آقابزرگ طهرانی، ج ۲۰، مقدمه، ص ه ) وقتی که جرجی زیدان در تاریخ آداب اللغة العربیة، در معرفی علما و آثار شیعه نوشت که در قرون نخست اسلامی در میان شیعه فقهای نامدارِ درخور ذکری به ظهور نرسیدهاند، سه تن از دانشمندان شیعه، یعنی سیدحسن صدر* و محمدحسین آلکاشفالغطاء (← کاشفالغطاء*، آل)، و آقابزرگ طهرانی بر آن شدند که پاسخی درخور به او بدهند (نیز ← عبدالرحیم محمدعلی، ص۷۷۲ـ۷۷۳). بنابراین، آقابزرگ طهرانی الذریعه را با انگیزه اعتقادی و برای معرفی دستاوردهای گسترده و متنوع مذهب شیعه و کوششهای علمای پیرو این مذهب نوشت (برای نقد سخن جرجی زیدان ← آلکاشف الغطاء، ص۱۹۸ـ۲۰۳، ۲۲۴ـ۲۲۵، ۲۳۲ـ۲۳۷). همچنین از مقدمه مؤلف بر چاپ نخست الذریعه (← ۱۳۵۵، ج ۱، ص ۳ـ ۴) دانسته میشود که انُس دیرینه وی با تألیفات دانشمندان شیعه و توجه به این نکته که فقط اندکی از این تألیفات مشهور و متداول بوده و عمده آنها در محاق فراموشی و نابودی افتادهاند؛ و نیز توجه به نقایص و اشتباهات مهمترین کتابشناسی متأخر مسلمانان (کشفالظنون) در این زمینه، مخصوصآ تألیفات علمای شیعه، افزون بر درخواست و تشویق بعضی بزرگان ازجمله سیدحسن صدر در این باب، انگیزه دیگر آقابزرگ طهرانی برای تألیف این کتاب بودهاست. او در این مقدمه مهم، که چاپهای بعد، از جمله چاپهای تهران و بیروت فاقد آناند، هدف و انگیزه و روش تألیف خود را توضیح داده و احادیث و مطالبی در باب اهمیت کتاب و کتابت در اسلام ذکر کردهاست.آقابزرگ در تدوین الذریعه، به پیروی از حاجیخلیفه در کشفالظنون*، از دوروش فهرستنگاریالفباییو فهرستنگاری موضوعی بهره بردهاست. او بیشتر از روش ذکر الفبایی نام کتاب استفاده کرده و در مواردی که آثار بینام بودند، روش موضوعی را به کار گرفتهاست (محمدحسین حسینی جلالی، ص ۱۱۴).در مجموع مجلدات الذریعه، ۰۹۵،۵۵ کتاب عربی، فارسی، ترکی، اردو و گجراتی معرفی شدهاست. اگر کتابهایی را که در محلّ اصلی خود نیامده و در ذیل کتابهای دیگر، بهمناسبت، از آنها یاد شدهاست به این عدد بیفزاییم، شاید شمار آنها به ۵۰۰،۵۵ اثر برسد (انصاری قمی، ص ۵۵). به این ترتیب، بنابر گفته علینقی منزوی (ص ۵۹۲)، در الذریعه ۹۷% از آثار غیرفارسی شیعی و ۵۰% از آثار فارسی شیعی شناسانده شدهاست، اما براساس نظری دیگر هنوز دو تا سه برابر آثار معرفیشده در الذریعه، یعنی حدود صد تا ۱۵۰ هزار اثر از آثار مکتوب شیعه، احصا و فهرست نشدهاست (اسفندیاری، ص ۳۷ و پانویس ۱). کتابهای فهرستشده در الذریعه مشتمل بر آثاری است که در فاصله زمانی قرن اول تا ۱۳۷۰ تألیف شدهاند (آقابزرگ طهرانی، ج ۸، ص ۲۹۶) و برای هر کتاب مشخصات کتابشناختی کوتاهی آمدهاست. برخی از این کتابها در زمان تألیف الذریعه چاپ نشده بودند و چه بسا بعد نیز چاپ نشدهاند (برای نمونه ← ج ۱۸، ص ۵۴ـ۵۵ کتابی از سیدجلالالدین محدث ارموی در شرح دعای ندبه). در مواردی که کتابی دو عنوان داشته، از یکی به دیگری ارجاع داده شده و در مواردی که از ذکر کتابی در جای خود غفلت شده، آن کتاب در ضمن دیگر آثار مؤلف معرفی شدهاست (برای آگاهی از محتوای مجلدات الذریعه ← حکیمی، ص ۵۴۳ـ ۵۴۵). حجم اختصاصیافته به هر کتاب در الذریعه، به تناسب اطلاعات نویسنده و اهمیت آن، متفاوت است و متضمن اطلاعات کتابشناختی، نسخهشناختی، رجال و تراجم و امثال آن است. در مواردی نیز اشتباهات دیگران درباره این آثار، در الذریعه تصحیح شدهاست (برای نمونه ← تفسیر علیبن ابراهیم قمی*). توضیح اصطلاحات علوم و اظهارنظر درباره بعضی مسائل از موارد دیگری است که در ضمن مدخلهای الذریعه آمدهاست، ازجمله اربعین (← ج ۱، ص ۴۰۹)، اسطرلاب (ج ۲، ص ۵۸)، اصل (ج ۲، ص ۱۲۵ـ ۱۳۵)، امالی (ج ۲، ص ۳۰۵ـ۳۰۶)، تحریف (ج ۳، ص ۳۱۱ـ۳۱۴، پانویس)، تخمیس (ج ۴، ص ۵ـ۶)، تاریخچه تقویمنگاری در ایران (ج ۴، ص ۳۹۷ـ۴۰۳، پانویس)، ترجمه قرآن (ج ۴، ص ۱۲۴)، ترجیعبند (ج ۴، ص ۱۶۷ـ ۱۶۸)، تفسیر (ج ۴، ص ۲۳۱ـ۲۳۴)، جبر و اختیار (ج ۵، ص ۷۹ـ۸۰)، جزیره خضراء (ج ۵، ص ۱۰۶ـ۱۰۸، پانویس)، جفر (ج ۵، ص ۱۱۸ـ۱۲۰)، دایرةالمعارف (ج ۸، ص ۳ـ۱۸ به قلم منزوی)، درایةالحدیث (ج ۸، ص ۵۴ـ۵۵) و دعا و کتب ادعیه (ج ۸، ص ۱۷۲ـ۱۸۱). آقابزرگ، پیش از ذکر کتابهای متعلق به بعضی از موضوعات علمی، مقدمهای نیز در آن زمینه آوردهاست (برای نمونه ← ج ۱، ص ۱۲۳، ۱۳۲، ج ۲، ص۲۰۰ـ۲۰۱، ۳۶۹ـ۳۷۱، ج۳، ص ۳۶۱، ج ۴، ص ۴۷۶ـ۴۷۷، ج ۵، ص۱۷۱).چون آقابزرگ در الذریعه در پی فهرستکردن آثار علما و نویسندگان شیعی بوده، برای استنباط تشیع اشخاص، غیر از کسانی که تشیعشان احراز شدهاست، از شواهد و قراینی بهره بردهاست، ازجمله یادکرد اهلبیت علیهمالسلام در خطبه کتاب، تولد در جامعه و محیط شیعی، استفاده از نامهایی که میان شیعیان متداول است و تصریح اهل سنّت بر تشیع آن شخص. بههمین سبب است که دامنه اشخاص و تألیفات موردتوجه آقابزرگ در الذریعه گسترش یافتهاست (← آقابزرگ طهرانی، ۱۳۵۵، ج ۱، ص ۲۲؛ محمدحسین حسینیجلالی، ص ۱۲۰ـ ۱۲۱). مؤلف، آگاهانه، بعضی از آثار مؤلفان غیرشیعی، اعم از اهل سنّت و معتقدان به ادیان دیگر را که درباره موضوعی مرتبط با شیعه نوشته شده، در این فهرست آوردهاست، مانند المدخل الی علمالصحیح و معرفة علومالحدیث اثر حاکم نیشابوری (← ج۲۰، ص ۲۴۶، ج ۲۱، ص ۲۵۸)، المناقب خوارزمی (ج ۲۲، ص ۳۱۵ـ۳۱۶)، قصیدة علی و الحسین (ج ۱۵، ص ۳۲۹) و عیدالغدیر (ج ۱۵، ص ۳۶۴) هر دو از بولس سلامه، شاعر مسیحی لبنانی. گاه نیز همه آثار مؤلفان غیرشیعی را که مؤلف آنها کتابی درباره مذهب تشیع نوشته (برای نمونه ← ج ۳، ص۱۷۵ـ۱۷۶، ج۳، ص۲۹۳، ج ۱۵، ص ۲۵۱، ج ۲۰، ص۲۳۷)، به فهرست افزودهاست. مؤلف همچنین به بعضی از آثار پیروان سایر مذاهب شیعه یا منسوب به شیعه نظیر زیدیه، فطَحیه، واقفه، اسماعیلیه و امثال آنها نیز توجه داشتهاست (برای نمونه ← اخبار ابیحنیفه، در ج ۱، ص ۳۱۶؛ الأغانی، در ج ۲، ص ۲۴۹ـ۲۵۰؛ تفسیر جریری، در ج ۴، ص ۲۶۹؛ الثمار الشهیة، در ج۵، ص۹؛ دیوان ناصرخسرو، در ج ۹، ص ۱۱۵۴؛ کشفالاسرار المخزونة، در ج ۱۸، ص ۱۸؛ کتاب المواعظ، در ج ۲۳، ص ۲۲۴؛ نصیحتنامه فدائی، در ج ۲۴، ص ۱۸۵). در مواردی که آقابزرگ شخصآ کتابی را ندیده و از مذهب مؤلف آن نیز اطلاع دقیق نداشته، آن را براساس فهرستهای دیگر معرفی کردهاست (مایل هروی، ص ۴۹). در الذریعه فقط کتابهای مذهبی ذکر نشده، بلکه تألیفات تاریخی، ادبی، علمی، هنری، دیوانهای شعر و امثال آنها نیز در آن آمدهاست.الذریعه مبتنی و مستند بر منابع بسیاری است که آقابزرگ طهرانی برای دستیابی به آنها، علاوه بر مراجعه به کتابخانههای عمومی و شخصی در شهرهای ایران و عراق (ازجمله کتابخانه حسینیه شوشتریها در نجف، کتابخانههای سیدنصراللّه تقوی، سیدمحمد مشکات و سیدجلالالدین محدث ارموی در تهران)، به کشورهای مختلف همچون سوریه، لبنان، مصر و حجاز سفر و مجموعآ در ۶۲ کتابخانه جستجو کرده و فهرستهای کتابخانههای بسیاری را نیز مطالعه کردهاست (← ج ۶، ص۴۰۰ـ۴۰۴، ج ۷، ص ۲۸۹ـ ۲۹۴، ج ۸، ص ۲۹۷ـ ۲۹۹). افزون بر این، آقابزرگ از فهرستهای نویسندگان سدههای پیشین، تذکرهها و شرححالها، فهرستهای دستنویس فضلا و دانشورانی که فهرست کتابهای شخصیشان را به سامرا و نجف میفرستادند، نیز بهره بردهاست.آقابزرگ در ۲۵ ذیقعده ۱۳۲۹ تألیف این اثر را آغاز کرد و نخست فهرستی در یک مجلد و براساس حرف اول نام کتابهای شناسایی شده فراهم ساخت (۱۳۳۱)، سپس اطلاعات آن را تفصیل داد و در نظم کامل الفبایی در شش مجلد تنظیم کرد (۱۳۳۴). او این نسخه را بر سیدحسن صدر عرضه داشت و صدر آن را پسندید و بر آن تقریظ نوشت و نام الذریعه را برای کتاب برگزید. از آن تاریخ تا چاپ جلد نخست در ۱۳۵۵، بهمدت بیست سال، همین نسخه دستنویس مؤلف، که در آن زمان در سامرا میزیست، در اختیار علاقهمندان بودهاست و از آن بهره میبردهاند (← ج ۱۰، ص ۲۶). ضمن آنکه مؤلف یادداشت کوتاهی در آغاز کتاب نوشته و در آن توضیح داده بود که فضای بین سطور و بعد از معرفی هر کتاب را خالی گذاشته تا هرگاه اهل علم و اطلاع نکتهای و افزودهای داشتند در جای مناسب آن وارد کنند (← تصویر یادداشت مؤلف در همین مقاله). آقابزرگ سالها بعد پس از مهاجرت به نجف (۱۳۵۴)، با فراهمشدن امکانات مالی و رفع موانع قانونی، چاپ کتاب را آغاز کرد؛ جلد اول در ۱۳۵۵، جلد دوم در ۱۳۵۶ و جلد سوم در ۱۳۵۷ در نجف به چاپ رسید و از جلد چهارم به بعد، بر اثر مشکلات برآمده از جنگ جهانیدوم، چاپ سایر مجلدات کتاب زیرنظر فرزند مؤلف، علینقی منزوی در تهران (ابتدا چاپخانه مجلس و دانشگاه تهران و سپس چاپخانه اسلامیه) صورت گرفت، بهجز دو مجلد سیزدهم و چهاردهم که در نجف چاپ شد (۱۳۷۸ـ ۱۳۸۰، ۱۳۸۱؛ برای تفصیل ← آقابزرگ طهرانی، ج ۱۰، ص ۲۶ـ ۲۷، ج ۲۰، مقدمه علینقی منزوی، ص وـ ط).مؤلف الذریعه در اثنای چاپ جلد بیستم کتاب در ۱۳۸۹/ ۱۳۴۹ش وفات یافت (← آقابزرگ طهرانی ج ۲۰، همان مقدمه، ص ج، ط)، اما کار چاپ مجلدات ادامه یافت و با انتشار مجلدات بیست و چهارم و بیست و پنجم در ۱۳۹۸ در تهران بهاتمام رسید. سپس مستدرکات آقابزرگ بر مجلدات الذریعه بهعنوان جلد بیست و ششم آن، توسط سیداحمد حسینی اشکوری، در ۱۴۰۵ در مشهد چاپ شد (← ثبوت، ص ۲۴۷ـ ۲۴۸). گفتنی است، جلد نهم الذریعه مشتمل بر فهرست دیوان شاعران شیعه است که در چهار جلد عرضه شدهاست. بنابراین تعداد مجلدات الذریعه در مجموع ۲۹ جلد است.چنانکه گفته شد، بیشتر مجلدات الذریعه بهکوشش علینقی منزوی، انتشار یافتهاست (برای تقدیر مؤلف از وی ← آقابزرگ طهرانی، ج۱۰، ص۲۷، ج۱۱، ص ۲۵، ج ۱۳، ص۲۶۳)، اما کسانی مانند شیخمحمدعلی اردوبادی، سیدمحمدحسن طالقانی، محمدصادق آلبحرالعلوم، سیدعبدالعزیز طباطبائی، فرزند دیگر مؤلف، احمد منزوی، و اکبر ثبوت نیز سهم بسزایی در تصحیح و چاپ برخی مجلدات الذریعه و تکمیل اطلاعات کتابها یا افزودن نامهای جدید داشتهاند (← ثبوت، ص۲۴۵ـ ۲۴۷).در آخر بعضی از مجلدات الذریعه نمایه نام مؤلفان آمدهاست. نمایه نسبتآ جامعی هم از نام نویسندگان مذکور در الذریعه در مجلدی جداگانه با نام معجم مؤلفی الشیعة اثر علی فاضل قائینی نجفی (تهران ۱۳۶۳ش) و فهرستی از اعلام آن با عنوان فهرس اعلامالذریعة الی تصانیفالشیعة اثر علینقی منزوی (تهران ۱۳۷۷ش) چاپ شدهاست. بااینهمه، نداشتن نمایههای فنی از کاستیهای این اثر عظیم است. در پایان جلد ۲۵ (ص ۳۴۷ـ۴۹۳)، افزون بر نمایه نام مؤلفان آن مجلد، مستدرکی با عنوان «استدراکاتٌ لبعض الاخطاء و ارجاعاتٌ یَربط الموادَّ ببعضها» درباره همه مجلدات افزوده شدهاست (در باب ارزیابی چاپهای مختلف الذریعه ← ثبوت، ص ۲۴۶ـ۲۵۸).الذریعه بهرغم مزایای درخور اهمیت، چون در زمانی تألیف شده که گردآوری آثار و دسترسی به منابع بهآسانی امکانپذیر نبوده، نقصها و کاستیهایی از حیث ثبت اطلاعات بعضی کتابها دارد، ازجمله اختصار و تغییر نام کتاب (برای نمونه ← استنباط الاحکامفیعصر غیبةالامام، در ج۲، ص۳۴، قس ج۱۵، ص۱۶۴، ج۱۸، ص۱۹۱؛ کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، در ج ۱۸، ص ۱۱، قس ج ۱۸، ص ۲۷)، دقیقنبودن شرححال نویسندگان (برای نمونه ← شرح الفصوص از شیخمحمدتقی استرآبادی، در ج۱۳، ص ۳۸۱، قس ج ۱۴، ص۱۰۷؛ ذیل شرح النصوص، تفسیر آقافتحعلی زنجانی، در ج۴، ص ۲۹۷، قس ج ۹، ص ۸۰۷) و بیاننشدن موضوع کتاب (برای نمونه ← کتاب البیان، در ج ۳، ص ۱۷۱؛ ثابتنامه، در ج ۵، ص ۳؛ زبان دل، در ج ۱۲، ص ۱۵؛ المقامع القامعة، در ج ۲۲، ص ۱۴). در بعضی موارد هم حق مطلب درباره کتابها ادا نشدهاست (برای نمونه ← آداب ناصری، در ج ۱، ص ۳۱؛ تاریخ ادوارالفقه، در ج ۳، ص ۲۳۱). بعضی از این اشتباهات از نویسنده بودهاست، اما به نظر برخی محققان، شماری از این خطاها به فرزندان مؤلف که عهدهدار چاپ الذریعه بودهاند، برمیگردد (← محمدرضا حسینیجلالی، ج ۲، ص ۲۹۶ـ۳۱۸؛ برای تفصیل نقدهایی که بر الذریعه واردشده ← مختاری، ۱۳۹۰ش، ص ۲۸۶ـ۳۱۴).درباره الذریعه آثاری نظیر تعلیقه، تلخیص، ذیل و نقد نوشته شدهاست، از جمله: «مراجعات حول کتابنا الذریعة» از خود آقابزرگ طهرانی (← شیخ آقابزرگ تهرانی، به کوشش علیاکبر صفری، قم ۱۳۹۰ش، ص ۵۸۳ـ۵۹۱)؛ اضواءٌ علی الذریعة، نسخه خطی، از سیدعبدالعزیز طباطبائی (← طباطبائی، ص ۲۳۸)؛ ایضاحالطریقة الی تصانیف اهلالسنة و الشیعة فی تلخیص کشفالظنون و ذیله و الذریعة (در سه جلد، قم ۱۳۸۷ش)، اثر سیدمحمود موسوی دهسرخی؛ البدیعة فی تلخیصالذریعة اثر محمدحسین جلالی که هنوز چاپ نشدهاست (← صفری، ۱۳۹۰ش، ص ۲۲۹ـ۲۳۷)؛ تبویب الذریعة، از سیداحمد دیباجی اصفهانی (تهران ۱۳۵۲ش) که فهرست موضوعی سه جلد اول الذریعه است؛ تعلیقاتالذریعة، اثر علینقی منزوی (مشتمل بر تعلیقات و پانویسهای مؤلف بر الذریعه که مجلدات چهارم تا بیستوپنجم ــ جز جلد سیزدهم و چهاردهم ــ را دربرمیگیرد و با کلمه «مصحح» از پانویسهای مؤلف تفکیک شدهاست)؛ تعلیقاتالذریعة، از سیدعبداللّه شرفالدین، در مجموعه مع موسوعات رجالالشیعة (قم ۱۳۹۱ش، ج ۱، ص ۸۷ـ۴۷۷)؛ تعلیقات علیالذریعة الی تصانیف الشیعة از سیدمحمدمهدی خِرسان (← کتاب شیعه، سال ۲، ش ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۰، ص ۲۳۵ـ۲۴۷)؛ التعلیقات علی الذریعة و تکملةالذریعة اثر سعید اختر رضوی، بهترتیب در نسخهپژوهی، دفتر سوم (پاییز ۱۳۸۵، ص ۶۲۹ـ۶۸۲) و دفتر دوم (پاییز ۱۳۸۴، ص ۵۳۷ـ۵۹۴)؛ تکملةالذریعة الی تصانیفالشیعة، از سیدمحمدعلی روضاتی (تهران ۱۳۹۰ش)؛ تهذیبالذریعة، از سیدعبدالعزیز طباطبایی؛ علی هامش الذریعة، اثر احمد حسینی اشکوری، در نسخهپژوهی، دفتر یکم (پاییز ۱۳۸۳، ص ۵۹۷ـ۶۶۱)؛ گزیده مقالاتالذریعة، ترجمه حمیدرضا شیخی (مشهد ۱۳۸۰ش)؛ مستدرکالذریعة، اثر سیدعبدالعزیز طباطبائی (طباطبائی، همانجا)؛ مصنفات شیعه، ترجمه و تلخیص محمد آصف فکرت (مشهد ۱۳۷۲ش)؛ نظرات فیالذریعة، اثر مصطفی جواد که در مجله البیان در نجف چاپ شدهاست (آقابزرگ طهرانی، ج ۶، ص ۳۹۹)؛ «ترجمه و تحقیق و تنظیم آثار حدیثی الذریعة إلی تصانیف الشیعة»، از آمنه عالمی، پایاننامه کارشناسیارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ۱۳۸۵ش؛ و «راهنمای استفاده از الذریعة در تحقیقات حدیثی»، از سعید زمانی، پایاننامه کارشناسیارشد علوم حدیث، دانشکده علوم حدیث شهرری، ۱۳۸۶ش.اقدام آقابزرگ طهرانی به تألیف الذریعه و استقبال گسترده پژوهشگران مجامع علمی شیعی و غیرشیعی از آن، ضرورت تدوین و نشر فهرست آثار شیعی را بر بیشتر بزرگان حوزههای علمیه شیعه و پژوهشگران آشکار ساخت و بهویژه این نکته دانسته شد که ادامه این کار سترگ جز در قالب «طرح علمی» بهثمر نمیرسد. ازاینرو، در ۱۳۸۵ش مؤسسه کتابشناسی شیعه در حوزه علمیه قم به انگیزه ادامه حیات الذریعه تأسیس شد. این مؤسسه علاوه بر دو طرح مستقل «دانشنامه آثار شیعه» به فارسی (← صفری، ۱۳۸۷ش، ص ۱۶۱ـ۱۷۲) و «تاریخ التراث الشیعی» به عربی، طرحی دیگر به منظور تکمیل و تصحیح الذریعة را آغاز کردهاست، شامل بازخوانی کامل الذریعه براساس نسخه دستنویسِ مؤلف و افزودن هرگونه اطلاع جدید راجع به آثاری که در الذریعه معرفی شده و همه یادداشتهای تصحیحی و تکمیلی آثاری که درباره الذریعه تألیف شدهاست (برای تفصیل ← مختاری، ۱۳۸۹ش، ص ۳۹۶ـ ۳۹۸).

منابع : محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج ۱، نجف ۱۳۵۵؛ همان، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ محمدحسین آلکاشف الغطاء، «نقد تاریخ آداباللغة العربیة»، العرفان، ج ۴، ش ۴، ربیعالثانی ۱۳۳۰؛ محمد اسفندیاری، «شناختنامه الذریعه»، میراث شهاب، سال ۶، ش ۴ (زمستان ۱۳۷۹)؛ ناصرالدین انصاریقمی، «برترین کتابشناسی شیعه: نگاهی به کتاب الذریعة»، آینه پژوهش، سال ۵، ش ۵ـ۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۷۳)؛ اکبر ثبوت، «گوشهایاز ستمهایی که بر ذریعه رفت»، در شیخآقابزرگ تهرانی : نامهها، مقالات و آثاری از شیخ آقابزرگ، و مباحث و مطالبی درباره وی، به کوشش علیاکبر صفری، قم: مؤسسه کتابشناسی شیعه، ۱۳۹۰ش؛ محمدحسین حسینیجلالی، زندگی و آثار شیخآقابزرگ تهرانی، ترجمه محمدعلی احمدی ابهری، تهران ۱۳۸۲ش؛ محمدرضا حسینیجلالی، علمتحقیق النصوص : ماهو؟ و لماذا؟ و کیف؟، نجف ۱۴۳۳/۲۰۱۲؛ محمدرضا حکیمی، «۴۰۰ کتاب در شناخت شیعه»، در یادنامه علامه امینی: مجموعه مقالات تحقیقی، بهاهتمام جعفر شهیدی و محمدرضا حکیمی، تهران: مؤسسه انجام کتاب، ۱۳۶۱ش؛ علیاکبر صفری، «&#۳۹;دانشنامه آثار شیعه، تداوم حیات الذریعه»، در زندگی نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم آیتاللّه شیخآقابزرگ تهرانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۷ش؛ همو، «معرفی البدیعة فی تلخیص الذریعة»، در شیخآقابزرگ تهرانی، همان؛ عبدالعزیز طباطبائی، الغدیر فی التراث الاسلامی، بیروت ۱۴۱۴/ ۱۹۹۳؛ عبدالرحیم محمدعلی، «شیخالباحثین: آغابزرگ الطهرانی، حیاته و آثاره»، در شیخآقابزرگ تهرانی، همان؛ نجیب مایلهروی، «معجم مؤلفی الشیعة و پیوند آن با الذریعة»، نشر دانش، سال ۵، ش ۶ (مهر و آبان ۱۳۶۴)؛ رضا مختاری، «ستیغ پژوهش در پژوهش ستیغ»، در شیخآقابزرگ تهرانی، همان؛ همو، «مؤسسه کتابشناسی شیعه»، کتاب شیعه، سال ۱، ش ۲ (پاییز و زمستان ۱۳۸۹)؛ علینقی منزوی، «الذریعه و آقابزرگ طهرانی»، آینده، سال ۶، ش ۷ـ۸ (مهر ـ آبان ۱۳۵۹).

نظر شما
مولفان
سیدکاظم طباطبایی و علیه رضاداد و اسماعیل باغستانی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 18
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده