توحید مفضل

معرف

کتابی‌ در خداشناسی‌ منسوب‌ به‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌

متن

توحید مفضَّل ، کتابی در خداشناسی منسوب به امام صادق علیهالسلام. برای این کتاب اسامی دیگری نیز ذکر کردهاند. نجاشی آن را « کتاب فَکِّر: کتابٌ فی بدء الخلق و الحثّ علی الاعتبار » نامیده است (ص ۴۱۶)، شاید به این دلیل که در آن عبارت «فکّر یا مفضّل» تکرار شده است (آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۱۶، ص۳۰۰). بعضی هم آن را کنزالحقائق و المعارف نامیدهاند ( رجوع کنید به همان، ج ۴، ص ۴۸۲).در اینکه این کتاب نوشتة خود امام صادق علیهالسلام نیست، اختلافی وجود ندارد بلکه بحث در این است که آیا امام علیهالسلام، آن را بر مفضّل املا فرمودهاند یا اینکه اثر خود مفضّل است که به امام نسبت داده است. بر فرض صحت املا، این سؤال مطرح است که آیا متن فعلی همان توحید مفضّل است یا نه. غالب علمای شیعه، مفضَّلبن عمر جُعْفی را صحابی خاص امام صادق و امام کاظم علیهماالسلام دانستهاند ( رجوع کنید به کلینی، ج ۲، ص ۹۲، حدیث ۱۶؛ مفید، ج ۲، ص ۲۰۸؛ طوسی، ص۲۱۰؛ ابنشهر آشوب، ج ۴، ص ۲۱۹) و برخی از آنان، ضمن اقامة دلیل در رد آرای تضعیفکنندگان، به تأیید و توثیق وی پرداخته ( رجوع کنید به مامقانی، ج ۳، بخش ۱، ص ۲۳۸ـ ۲۴۲) و گفتهاند که این کتاب املای امام صادق علیهالسلام بر اوست (ابنطاووس، ۱۴۱۷، ص ۵۰؛ تُستَری، ج ۱۴، ص ۱۴۳ـ۱۴۴). حتی بعضی تصریح کردهاند که اِهلیلَجه * ، اثر دیگر منسوب به امام صادق علیهالسلام در خداشناسی، را خود امام نوشته و سپس متن دستخط خود را در اختیار مفضّل گذاشتهاند ولی توحید مفضّل املای امام بر مفضّل است (آقابزرگطهرانی، همانجا). برخی علمای رجال، مانند نجاشی (ص ۴۱۶)، این اثر را به مفضّل نسبت داده و اشاره کردهاند که به آثار وی چندان اعتنایی نیست و حتی برخی وی را از غالیانِ خطّابی شمردهاند.در بارة سبب املای توحید مفضّل ، در روایتی از محمدبن سِنان بهنقل از مفضّل چنین آمده است که مفضّل پس از شکست در مناظرهای با ابنابیالعوجاء زندیق، نزد امام صادق علیهالسلام رفت و امام طی چهار روز و در چهار جلسه، یک دوره مباحث توحید و خداشناسی را به او تعلیم داد و از وی خواست که آن را بنویسد ( رجوع کنید به مجلسی، ج۳،ص۵۷ ـ۱۵۱). برخی، ازجمله تستری، نیز این را صرفاً مناسبت و شأن املا دانستهاند و هدف اصلی از املا را تعلیم روش مجابکردن زنادقة آن عصر، همچون ابنمُقَفّع، ابوشاکر دیصانی و عبدالملک بصری و بویژه ابنابیالعوجاء ذکر کردهاند (مفضّلبن عمر، مقدمه، ص ۱۳ـ ۱۴).توحید مفضّل از چهار مجلس تشکیل شده که در هر یک حکمتهای بخشی از نظام خلقت بیان گردیده است. مجلس اول با اشاره به ابدی و ازلی بودن خداوند و درماندگی شکاکان و کافران و ملحدان از درک حکمت و تدبیر بهکار رفته در آفرینش، به مباحثی چون دلالت نظم موجود در عالم بر آفرینندهای حکیم و نیز بیان برخی حکمتهای موجود در آفرینش انسان و اعضا و جوارح او میپردازد. مجلس دوم، برخی اسرار خلقت حیوانات زمینی و دریایی را بیان میکند و در مجلس سوم از اسرار و حِکَم کائنات و آفرینش آسمان و زمین و عوارض طبیعی سخن میرود. مجلس چهارم به بیان حکمت مصائب و سختیها و نیز مرگ و فنا اختصاص دارد ( رجوع کنید به مجلسی، همانجا).

نام توحید مفضّل در فهرست کتابهای سیدبن طاووس آمده است ( رجوع کنید به کولبرگ ، ص ۳۶۱ـ۳۶۲) و بنا بر توضیحات وی (۱۴۰۹، ص ۹۱)، آن کتاب، ظاهراً همین است که در دسترس ماست. تاکنون هیچیک از علما وقوع تغییر و تحریفی را در متن این کتاب گزارش نکرده است و کسی مدعی نشده که توحید مفضّل کنونی غیر از آن است که مفضّلبن عمر جعفی از قول امام صادق علیهالسلام روایت نموده است، بلکه سیرة آنان در نقل و ترجمه و شرح این اثر، نشان از اعتقاد به عدم تحریف و تغییر دارد. البته آقابزرگ طهرانی در الذریعه (ج ۴، ص ۴۸۲ـ ۴۸۳) به این نکته اشاره کرده که ظاهراً بخش دیگر توحید مفضّل ، در بیان احوال ملکوت اعلا را، که در دورة سیدبن طاووس شهرت و تداولچندانینداشته ( رجوع کنید به ابنطاووس، ۱۴۰۹، همانجا)، شخصی به نام سیدمیرزاابوالقاسم ذهبی، معاصر آقابزرگ، یافته و تماماً در کتاب خود بهنام تباشیرالحکمه آورده است. به سبب اهمیت خاص توحید مفضّل نزد علمای تشیع، کسانی چون سیدبن طاووس (همانجا)، همراه داشتن آن را در سفر و مطالعه و تفکر در بارة آن را توصیه و بر آن تأکید نمودهاند. مجلسی آن را ترجمه و شرح کرده و در بحارالانوار (ج ۳، ص ۵۷ ـ۱۵۱) نیز آورده است. علاوه بر او علمای دیگری نیز تاکنون به ترجمه و شرح و تحقیق در بارة توحید مفضّل پرداختهاند و حتی برخی ترجمة فارسی آن را به نظم کشیدهاند. ظاهراً اولین ترجمة فارسی این اثر را شیخ فخرالدین ترکستانی که مقیم قم بوده، در ۱۰۶۵ به انجام رسانده است (آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳، ج ۴، ص۹۱، ۴۸۸؛ فکرت، ص۱۵۰؛ حسینیاِشکَوَری، ج۱، ص۱۳۱).

نسخههایخطی متعددی از توحید مفضّل بهجا مانده است که برخی از آنها در ایران (در کتابخانههایی چون آستانقدس رضوی، ملی و آیتاللّه مرعشی نجفی) و برخی دیگر در خارج از ایران (از جمله در عراق) نگهداری میشوند ( رجوع کنید بهحسینی اشکوری، ج ۱، ص ۱۴۴؛ فکرت، همانجا). آقابزرگ طهرانی، بعضی از این نسخ را دیده است ( رجوع کنید به ۱۴۰۳، ج ۴، ص ۹۱). ظاهراً قدیمترین نسخة خطی این اثر، متعلق به ۱۰۵۶ و به خط عبدالرزاق جیلانی است که در کتابخانة آیتاللّه گلپایگانی در قم نگهداری میشود ( رجوع کنید به عربزاده، ص ۱۹۷). ترجمة مجلسی از این کتاب که در ۱۰۹۴ به انجام رسیده بود، برای نخستین بار در ۱۲۸۷ در ایران به چاپ رسید. از آن پس تاکنون، متن و ترجمهها و شروح متعددی از توحید مفضّل در ایران و عراق و مصر چاپ شده است ( رجوع کنید به آقابزرگطهرانی، ج ۴، ۱۴۰۳، ص ۹۱، ۴۸۲ـ ۴۸۳؛ همو، ۱۳۷۳ ش، ج ۲، ص ۱۶۷؛ فاضل، ج ۳، ص ۱۵۱۵).

منابع: محمدمحسن آقابزرگطهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ همو، مصنفات شیعه: ترجمه و تلخیص الذریعة الی تصانیف الشیعة ، ج ۲، به اهتمام محمد آصففکرت، مشهد ۱۳۷۳ ش؛ ابنشهرآشوب، مناقب آلابیطالب ، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ] بیتا. [ ؛ ابنطاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان ، قم ۱۴۰۹؛ همو، کشفالمحجة لثمرة المهجة ، چاپ محمد حسون، قم ۱۳۷۵ ش؛ عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطی کتابخانة ملی ، تهران ۱۳۴۳ـ ۱۳۵۸ ش؛ محمدتقی تستری، قاموس الرجال ، تهران ۱۳۷۹ـ۱۳۹۱، ج ۱۲ـ۱۴: ملحقات ، تهران: مکتبة الصدر ، ] بیتا. [ ؛ احمد حسینی اشکوری، فهرست نسخههای خطی کتابخانة عمومی حضرت آیةاللّهالعظمی مرعشی نجفی مدّظلّه العالی ، قم ۱۳۵۴ـ۱۳۷۶ ش؛ محمدبن حسن طوسی، کتاب الغیبة ، تهران ?] ۱۳۹۸ [ ؛ ابوالفضل عربزاده، فهرست نسخههای خطی کتابخانة آیةاللّه العظمی گلپایگانی ( قدسسره )، قم ۱۳۷۸ ش؛ محمود فاضل، فهرست نسخههای خطی کتابخانة جامع گوهرشاد مشهد ، مشهد ۱۳۶۳ـ۱۳۶۷ ش؛ محمد آصففکرت، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی ، مشهد ۱۳۶۹ ش؛ اتان کولبرگ، کتابخانة ابنطاووس و احوال و آثار او ، ترجمة علی قرائی و رسول جعفریان، قم ۱۳۷۱ ش؛ کلینی؛ عبداللّه مامقانی، تنقیح المقال فی علمالرجال ، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹ـ۱۳۵۲؛ مجلسی؛ مفضّلبن عمر، توحید مفضّل ، ترجمة محمدباقر مجلسی، چاپ باقر بیدهندی، تهران ۱۳۷۹ ش؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حججاللّه علیالعباد ، با ترجمه و شرح هاشم رسولی محلاتی، تهران ?] ۱۳۴۶ ش [ ؛ احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفیالشیعة المشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.

/ پرویز سلمانی /

نظر شما
مولفان
/ پرویز سلمانی / ,
گروه
کلام و فرق ,
رده موضوعی
جلد 8
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده