الجامع الکبیر1

معرف

اثری‌ مهم‌ در فروع‌ فقه‌ حنفی‌، به‌ عربی‌، تألیف‌ محمدبن‌ حسن‌ شیبانی‌ * ، فقیه‌ بزرگ‌ حنفی‌ در قرن‌ دوم‌.
متن

الجامعالکبیر(1) ، اثری مهم در فروع فقه حنفی، به عربی، تألیف محمدبن حسن شیبانی * ، فقیه بزرگ حنفی در قرن دوم.به نظر برخی مؤلفان (برای نمونه رجوع کنید به دَسوقی، ص 156؛ ابنعاشور، ص 908)، انگیزة اصلی شیبانی برای تألیف کتاب آن بوده که مبانی و مبادی احکام و مسائل فقهی را بیان کند، بهویژه آن مبانی که بر پایة دقایق ادبیات عرب و علوم دیگر استوار است و مردم از آنها آگاهی ندارند. تاریخِ دقیقِ تألیف آن معلوم نیست، ولی گفتهاند که کتاب پس از الجامعالصغیر تألیف شده است ( رجوع کنید به لکنوی، ص 163؛ الجامع الصغیر ( 1 ) * ). ظاهراً شیبانی مطالب الجامع الکبیر را علاوه بر استادش، ابویوسف، از دیگر علمای عراق نیز اخذ کرده است. ابوحفص کبیر (متوفی 264)، علیبن مَعْبَد (متوفی 218)، ابوسلیمان جوزجانی * (متوفی بعد از 200) هشامبن عبیداللّه رازی و محمدبن سَماعه (متوفی 233)، کتاب را از استادشان، شیبانی، نقل کردهاند (ابنحجر عسقلانی، ج 7، ص 336؛ دسوقی، ص 157).شیبانی پس از نخستین نگارشِ کتاب، ابواب و مسائل دیگری به آن افزود و بعضی عبارات را روانتر و زیباتر کرد و شاگردانش تحریر دوم کتاب را هم از او روایت کردند (ابوزهره، ص 212). بهنوشتة نَدَوی (ص 95ـ96)، تعابیر کتاب نشان میدهد که بخش اعظم کتاب، نگاشتة خود شیبانی است، ولی در برخی موارد، راویان تغییراتی اعمال کرده و به آن نکاتی افزودهاند.الجامع الکبیر مشتمل بر 22 کتاب (باب اصلی) فقهی و هریک در بر گیرندة چند باب فرعی است که شامل تمام ابواب فقهی نمیشود. در حالی که در برخی موضوعات فقهی، مانند نماز و روزه، فروع فقهیِ اندکی مطرح شده، در برخی مباحث دیگر مانند «اَیْمان» (سوگندها) و «بیع»، تفصیل بیشتری دیده میشود. شیبانی در بیشترِ مسائل، بهویژه مسائل مورد اتفاقنظر، از کسی نام نبرده، ولی در برخی موارد پس از اشاره به نظر ابوحنیفه و ابویوسف، نظر خود را ذکر کرده است. روش او، ایجاز در مطالب و پرهیز از حشو و عبارتپردازی و در عین حال بیان دقیق مسائل فقهی است. این نکته هم موجب استواری و استحکام متن کتاب و هم موجب دشوار شدن فهم برخی مسائل شده است ( رجوع کنید به ندوی، ص100ـ103). مسائل فقهی در این کتاب به صورت فتوایی و بدون استدلال فقهی آمده، با این همه، دلیل و مبنای احکام مذکور، با نگاه دقیق به تفاصیل بحث و تعابیر مؤلف، در موارد بسیاری قابل استنباط است (ابوزهره، ص 212ـ213).الجامع الکبیر از کتب مرجع در فقه حنفی و در عِداد کتابهای «ظاهِرُالروایه» (کتابهایی که مسائل آن به طریق متواتر یا مشهور از شیبانی روایت شدهاند رجوع کنید به ابنعابدین، ج 1، ص 47) است (ابوزهره، ص 208؛ ابنعاشور، ص 909). دانشمندان حنفی کتاب را با اوصاف بسیاری ستودهاند ( رجوع کنید به شیبانی، مقدمة افغانی، ص 3ـ4). برخی ادیبان بزرگ، مانند اَخْفَش اصغر (متوفی 315) و ابوعلی فارسی (متوفی 377)، مهارت شیبانی را در علم لغت تحسین کردهاند (همان مقدمه، ص 3؛ دسوقی، ص 154). شرفالدین عیسیبن محمد، حاکم شام (متوفی 624)، به کسانی که کتاب را از حفظ میخواندند، صد دینار (حاجیخلیفه، ج 1، ستون 568) یا دویست دینار (ذهبی، ج 22، ص120ـ121)، پاداش میداد.در منابع فقهیِ حنفیان به الجامع الکبیر بسیار استناد میشود (برای نمونه رجوع کنید به ابنعابدین، ج 1، ص 596، ج 4، ص 366؛ ابننُجَیْم، ج 7، ص 88، ج 8، ص 194ـ195؛ سمرقندی، ج 2، ص 22؛ کاسانی، ج 5، ص 259ـ260). با این همه، برخی دانشمندان، بهویژه از مذاهبِ دیگرِ اهل سنّت، از آن انتقادهایی کرده و به استناد برخی ناهمگونیها در آن، بخشهایی از کتاب را جزو آن ندانستهاند ( رجوع کنید به ندوی، ص 114ـ115).به سبب اهمیت الجامع الکبیر نزد حنفیان و نیز دشوار بودن برخی مسائل آن، شرحهای بسیاری بر آن نوشته شده است. برخی از شارحان مشهور آن عبارتاند از: ابوجعفر طحاوی (متوفی 321)، ابوالحسن کرخی (متوفی 340)، شمسالائمه عبدالعزیزبن احمد حلوانی (متوفی 449)، ابوالعُسر بَزْدَوی (متوفی 482) و سبط ابنجوزی (یوسفبن قزاوغلی، متوفی 654؛ رجوع کنید به شیبانی، همان مقدمه، ص 4؛ دسوقی، ص 155، پانویس 2؛ ندوی، ص 116ـ130). همچنین ابنرَبْوة دمشقی (متوفی 864) در کتاب الدّرُالنَظیم فی حل اشکال الجامع الکبیر ، شرفالدین عیسیبن محمد در اصول الجامع الکبیر ، احمدبن مسعود قونیوی (سدة هشتم) در التقریر و علیبن خلیل دمشقی (متوفی 651) در التیسیر به شرح آن پرداختهاند. جمالالدین حصیری (متوفی 636) نیز شرحی مختصر و شرحی مفصّل (با نام التحریر ) بر آن نوشته است. وی در ابتدای هر باب، مبنا و اصلی را که شیبانی در آن باب بهکار برده، بیان نموده است. شیخمحمود حمزاوی (متوفی 1305) نیز در رسالة النور اللامع فی اصول الجامع به ذکر اصول و قواعد فقهی که در الجامع الکبیر آمده، پرداخته است ( رجوع کنید بهحاجیخلیفه، ج 1، ستون 568 ـ570؛ ابنقُطْلُوبُغا، ص 244ـ245؛ سزگین، ج 1، ص 425؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 61، 62ـ63؛ برای شرحهای دیگر رجوع کنید به حاجیخلیفه، همانجا؛ ابنقطلوبغا، ص 41ـ42، 130، 143، 299ـ300؛ بروکلمان، ج 1، ص 178؛ ترجمة عربی، ج 3، ص250ـ251).برخی، کتاب را بهنظم در آوردهاند، از جمله: احمدبن ابیالمؤیّد محمودی نَسَفی (متوفی 519)، احمدبن عثمان ترکمانی (متوفی 744) و بدرالدین محمودبن عمر تُقادی (سدة نهم) در کتابِ الفرائد شرح نظم تلخیص الجامع الکبیر (حاجیخلیفه، ج 1، ستون 570؛ سزگین، ج 1، ص 425ـ426؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 63). همچنین احمدبن محمد عَتّابی بخاری (متوفی 586) و محمدبن عَبّاد خِلاطی (متوفی 652) آن را تلخیص کردهاند (ابنقطلوبغا، ص 217ـ 218؛ بروکلمان، همانجا؛ ترجمة عربی، ج 3، ص 252).الجامع الکبیر در 1356 در قاهره چاپ شد و در همین سال در حیدرآباد با تحقیق ابوالوفاء افغانی بهچاپ رسید (بروکلمان، همانجا؛ ترجمة عربی، ج 3، ص250؛ مشار، ج 5، ستون 410؛ برای نسخ خطی کتاب رجوع کنید به سزگین، ج 1، ص 423؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 59).شیبانی کتابی با نام الزیادات در تکمیل الجامع الکبیر نگاشته است (علیحسن عبدالقادر، ص 249). بروکلمان (همانجا؛ ترجمة عربی، ج 3، ص 248) الزیادات را اضافاتی بر المبسوط میداند، ولی تأمل در سبب و سبک نگارش کتاب، این نظر را رد میکند (دسوقی، ص 163). در بارة سبب تألیف این کتاب گفتهاند که ابویوسف، دلیل ذکر نشدن بعضی فروع را در الجامع الکبیر ، دشواری آن مسائل برای شیبانی میدانسته و شیبانی برای اثبات تبحر خود، الزیادات را تألیف کرده است (همانجا؛ برای دیگر اقوال در این باره رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج 2، ستون 963). به نظر بیشتر مؤلفانِ حنفی، این کتاب نیز از کتب «ظاهرالروایة» است ولی برخی آن را از «نوادِر» دانستهاند ( رجوع کنید بهدسوقی، ص 163؛ ابوزهره، ص 215)، یعنی کتابهایی از شیبانی که در زمرة شش کتاب ظاهرالروایة نیستند ( رجوع کنید به شمسالائمه سرخسی، ج 1، مقدمة عنانی، ص 45).الزیادات را دقیق و فهم آن را دشوار ذکر کردهاند ( رجوع کنید بهدسوقی، همانجا و پانویس 4). احمدبن محمد عتابی بخاری، فخرالدین قاضیخان (متوفی 592) و فخرالاسلام ابوالعسر بزدوی بر این کتاب شرح نوشتهاند. محمدبن محمد مروزی، مشهور به حاکم شهید (مقتول در 334)، آن را به نام مختصر اصول الزیادات ، تلخیص نموده است (حاجیخلیفه، ج 2، ستون 962ـ963؛ بروکلمان، همانجا؛ ترجمة عربی، ج 3، ص 249؛ برای نسخ خطی شرحها رجوع کنید به بروکلمان، همانجا؛ سزگین، همانجا؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 58 ـ59). الزیادات ، تاکنون به چاپ نرسیده است. نسخة خطی آن به شمارة 1385 در کتابخانة ایاصوفیا موجود است (بروکلمان، همانجا؛ برای نسخ خطی دیگر رجوع کنید به همانجا؛ سزگین، ج 1، ص 422؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 57).شیبانی، ملحقاتی بر الزیادات با نام زیادةالزیادات نگاشته است (دسوقی، ص 164) که شمسالائمة سرخسی (متوفی 490) در کتابِ نکت زیادة الزیادات و احمدبن محمد عتابی آن را شرح کردهاند (سزگین، ج 1، ص 423؛ ترجمة عربی، ج 1، جزء 3، ص 59). زیادةالزیادات در حیدرآباد به چاپ رسیده است (دسوقی، ص 164؛ برای نسخ خطی کتاب رجوع کنید به سزگین، همانجا).منابع: ابنحجر عسقلانی، تهذیبالتهذیب ، بیروت 1404/1984؛ ابنعابدین، ردّ المحتار علیالدّر المختار ، چاپ سنگی مصر 1271ـ1272، چاپ افست بیروت 1407/1987؛ ابنعاشور (محمد فاضل)، «کتب ظاهر الروایة للامام محمدبن الحسن»، مجلة الازهر ، سال36، ش 8 و 9 (شوال و ذیقعده 1384/ مارس 1965)؛ ابن قطلوبغا، تاج التراجم فی من صنف من الحنفیّة ، چاپ ابراهیم صالح، بیروت 1412/1992؛ ابننجیم، البحر الرائق شرح کنزالدقائق ، بیروت 1418/1997؛ محمد ابوزهره، ابوحنیفة: حیاته و عصره، آراؤه و فقهه ، قاهره 1960؛ کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی ، نقله الی العربیة عبدالحلیم نجار، قاهره 1969؛ حاجی خلیفه؛ محمد دسوقی، الامام محمدبن الحسن الشیبانی و أثره فی الفقه الاسلامی ، دوحه 1407/1987؛ ذهبی؛ فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی ، ج 1، جزء 3، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی، ریاض 1403/1983؛ محمدبن احمد سمرقندی، تحفةالفقهاء ، بیروت 1414/1994؛ محمدبن احمد شمسالائمه سرخسی، کتاب المبسوط ، چاپ محمدحسن اسماعیل شافعی، بیروت 1421/2001؛ محمدبن حسن شیبانی، الجامع الکبیر ، چاپ ابوالوفاء افغانی، لاهور 1401/1981؛ علیحسن عبدالقادر، نظرة عامة فی تاریخ الفقه الاسلامی ، قاهره 1965؛ ابوبکربن مسعود کاسانی، کتاب بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع ، کویته 1409/1989؛ عبدالحیبن عبدالحلیم لکنوی، الفوائد البهیة فی تراجم الحنفیة ، کراچی 1393؛ خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران 1340ـ1344 ش؛ علی احمد ندوی، الامام محمدبن الحسن الشیبانی نابغة الفقه الاسلامی: 132ـ189 ه ، دمشق 1414/1994؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden 1943-1949; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schriftums , Leiden 1967-1984.

نظر شما
مولفان
مریم حسینی آهق ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 9
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده