ثمالی ابوحمزه ثابت بن دینار

معرف

مشهور به‌ ابوحمزه‌ ثمالی‌ و ابن‌ابی‌صفیه‌، راوی‌، محدّث‌ و مفسر امامی‌ قرن‌ دوم‌ و از اصحاب‌ امام‌ سجاد، امام‌ باقر، امام‌ صادق‌ و امام‌ کاظم‌ علیهم‌السلام‌

متن

ثُمالی، ابوحمزه ثابتبن دینار ، مشهور به ابوحمزه ثمالی و ابنابیصفیه، راوی، محدّث و مفسر امامی قرن دوم و از اصحاب امام سجاد، امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهمالسلام. سال تولد وی دقیقاً معلوم نیست اما با توجه به اینکه از زاذان کِنْدی (متوفی ۸۲) روایت نقل کرده است، باید پیش از ۸۲ به دنیا آمده باشد ( رجوع کنید به مِزّی، ج ۴، ص ۳۵۸).ابوحمزه اهل کوفه بود (عقیلی مکی، سفر اول، ص ۱۷۲؛ نجاشی، ص ۱۱۵). آل مُهَلَّب او را از موالی خود میدانستند اما نجاشی (همانجا) این ادعا را رد کرده است. ابنبابویه (۱۴۰۱، ج ۴، مشیخه، ص ۳۶) او را از قبیلة طی و تیرة بنوثُعَل دانسته و دلیل شهرت ابوحمزه را به ثمالی سکونت وی در محلة اقامت قبیلة ثُماله از تیرة اَزْد ذکر کرده است. ابوحمزه در کوفه با زیدبن علی مراوده داشته ( رجوع کنید به ابنطاووس، ص ۱۴۰) و شاهد دعوت و شهادت او در کوفه بوده است (طوسی، ۱۴۰۱، ج ۶، ص ۳۷). سه فرزند ابوحمزه، یعنی حمزه و نوح و منصور، نیز در قیام زیدبن علی کشته شدند (نجاشی، همانجا).سال وفات ابوحمزه ۱۵۰ ذکر شده است ( رجوع کنید به ابنبابویه، ۱۴۰۱؛ نجاشی، همانجاها) اما به دلیل روایت حسنبن محبوب (۱۴۹ـ۲۲۴) از او، تاریخ وفاتش باید بعد از ۱۵۰ باشد ( رجوع کنید بهکلینی، ج ۱، ص ۸۸، ۳۶۸، ج ۲، ص ۸۱، ۱۸۸). در باب تاریخ وفات ابوحمزه اقوال دیگری هم وجود دارد که منشأ آنها تصحیفاتی است که در کتابهای حدیثی و رجالی رخ داده است (ابوحمزه ثمالی، مقدمة حرزالدین، ص ۱۷). یعقوبی (ج ۲، ص ۳۶۲ـ۳۶۳،۳۹۰ـ۳۹۱) ابوحمزه را از فقهای کوفه شمرده است و کشی (ص ۲۰۲ـ۲۰۳) و نجاشی (ص ۱۱۵) در باب منزلت والای وی روایاتی نقل کردهاند. دو روایت در ذم ابوحمزه نیز در رجال کشی (ص ۲۰۱) آمده است که از دیدگاه خوئی (ج ۳، ص ۳۸۹ـ۳۹۰) اشکالات سندی دارند. ابوحمزه شیوخ و راویان بسیاری دارد. مزّی (ج ۴، ص ۳۵۸) و خوئی (ج ۲۱، ص ۱۳۵) فهرستی آوردهاند شامل کسانی که ثمالی از آنها روایت کرده و کسانی که از ثمالی حدیث نقل کردهاند. اگر چه غالباً اهل سنّت وی را قدح و تضعیف کردهاند ( رجوع کنید به ابنعدی، ج ۲، ص ۵۲۰)، حاکم نیشابوری در المستدرک (ج ۲، ص ۴۷۴، ج ۴، ص ۲۲۲) از ابوحمزه حدیث نقل کرده و حکم به صحت آنها داده و در خطبة کتاب (ج ۱، ص ۲ـ۳) به وثاقت جمیعِ راویانی که در طرق حدیثی او وارد شدهاند، تصریح کرده است.نجاشی (ص ۱۱۵ـ۱۱۶) از آثار ابوحمزه به تفسیرالقرآن ، کتابالنوادر و رسالةالحقوق عن علیبن الحسین علیهالسلام اشاره کرده است، طریق و متن متداول تفسیرِ ابوحمزه در میان امامیه، به روایت ابوبکر محمدبن عمر جِعابی از ابوسهل عمروبن حمدان در محرّم ۳۰۷، از سلیمانبن اسحاق مُهَلَّبی است و سلیمانبن اسحاق در ۲۶۷ در بصره، تفسیر ابوحمزه را از طریق عموی خود، ابوعمرو عبدربه مهلَّبی، از ابوحمزه روایت کرده است (نجاشی، همانجا). عبداللّهبن حمزه منصورباللّه (متوفی ۶۱۴؛ ص ۱۵۳ـ۱۵۴) ضمن اشاره به این طریق روایت تفسیر ابوحمزه، به تفاوت متن این روایت با تحریری از تفسیر که میان اهل سنّت رواج داشته، اشاره کرده و چند نقل از تحریری را که به روایت جعابی است، آورده است. ظاهراً احمدبن محمد ثعلبی (متوفی ۴۲۷) که در تألیف تفسیر خود، الکشف والبیان ، از تفسیر ابوحمزه استفاده کرده (ج ۱، ص ۸۲)، از همین تحریر بهره برده است ( رجوع کنید به سزگین، ج ۱، جزء ۳، ص ۲۷۳). متن تفسیر ابوحمزه تا قرن ششم باقی بوده است. طبرسی در مجمعالبیان (برای نمونه رجوع کنید به ج ۳، ۱۵۰، ۱۵۲) و ابنشهرآشوب (متوفی ۵۸۸) در مناقب آلابیطالب (برای نمونه رجوع کنید به ج ۱، ص ۱۱، ۷۰، ج ۲، ص ۷۱، ج ۳، ص ۶۱) از این تفسیر، روایاتی نقل کردهاند. عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، روایات منقول از ابوحمزه را ــ که صبغة تفسیری داشته یا در منابع به نقل آنها از تفسیر ابوحمزه اشاره شده ــ در کتابی با عنوان تفسیرالقرآنالکریم لابی حمزةبن ثابتبن دینارالثمالی گردآوری کرده است (قم ۱۳۷۸ ش). در تفسیر ابوحمزه، بر خلاف تفاسیر مأثور دیگر، احادیث مرسل کمتری دیده میشود. ابوحمزه به اسباب نزول توجه داشته و ضمن توجه به فضائل اهلبیت علیهمالسلام، از شیوة تفسیر قرآن به قرآن استفاده کرده و به اجتهاد و قرائت و لغت و نحو و نقل آرای مختلف در معنای آیات اهتمام ویژه داشته است ( رجوع کنید به مقدمة حرزالدین، ص ۶۰ـ۶۶).ابوحمزه از برخی امامان دعاهای متعددی تعلیم گرفته است ( رجوع کنید به کلینی، ج ۲، ص ۵۴۰ ـ۵۴۱، ۵۵۶، ۵۶۸). شیخ طوسی در مصباحالمتهجّد (ص ۵۸۲ ـ۶۰۴)، به نقل از ابوحمزه، دعایی از امام زینالعابدین علیهالسلام آورده است. این دعا که در سحرهای ماه رمضان خوانده میشود، به دعای ابوحمزة ثمالی مشهور است و شروحی نیز بر آن نوشته شده است ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج ۱۳، ص ۲۴۶). این دعای نسبتاً طولانی مضامین اخلاقی و عرفانی والایی دارد و خواندن آن در بین شیعیان متداول است.نجاشی (ص ۱۱۶) از دیگر آثار ثمالی، به کتابالنوادر به روایت حسنبن محبوب از ابوحمزه اشاره کرده و طریق خود را در نقل این کتاب آورده است. شیخ طوسی (۱۴۲۰، ص ۱۰۵) نیز در کنار کتابی به نام کتابالزهد از کتابالنوادر سخن گفته و طریق خود را در روایتِ این دو کتاب به روایت حُمَیْدبن زیاد (متوفی ۳۱۰) از ابوجعفر محمدبن عیاشبن عیسی از ابوحمزه آورده است.اثرِ دیگر ابوحمزه، چنانکه گفته شد، رسالةالحقوق عن علیبن الحسین علیهالسلام است. متن این رساله با تغییرات اندکی در دو تحریر، یکی به روایت ابنبابویه (۱۳۶۲ ش، ص ۳۶۸ـ ۳۷۵؛ همو، ۱۴۰۱، ج ۲، ص ۳۷۶ـ۳۸۱) و دیگری به روایت ابنشُعْبَة حَرّانی (قرن چهارم)، در کتاب تحفالعقول (ص ۲۵۵ـ۲۷۲) باقی مانده است. عباس علی موسوی متن این رساله را بر اساس متن تحفالعقول با عنوان رسالةالحقوق (بیروت ۱۴۱۲) شرح کرده است.عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، مجموعة روایات فقهی منقول از ابوحمزه را گرد آورده و بر اساس ابواب فقهی در کتاب مسند ابیحمزه ثابتبن دینارالثمالی (قم ۱۴۲۰) به چاپ رسانده است. در منابع، در بین آثار ابوحمزه، به تألیف مسند اشارهای نشده و تنها شیخطوسی (۱۴۲۰، ص ۱۰۵) از تألیف اثری به نام کتاب یاد کرده که ظاهراً مقصود وی از این عنوان، اصل * (یکی از اصول اربعمائه) است. شیخ طوسی (۱۴۲۰، همانجا) دو طریق در روایت کتاب ( اصل ) ابوحمزه یاد کرده است: نخست به روایت جماعتی از عالمان امامیه از شیخ صدوق به روایت پدر صدوق و محمدبن حسنبن ولید (متوفی ۳۴۳) و موسیبن متوکل از سعدبن عبداللّه اشعری (متوفی ۲۹۹ یا ۳۰۱) و عبداللّهبن جعفر حِمْیَری از احمدبن محمدبن عیسی از حسنبن محبوب از ابوحمزه و دوم از طریق احمدبن عَبْدون (متوفی ۴۲۳)، از ابوطالب عبیداللّهبن احمد انباری (متوفی ۳۵۶)، از حمیدبن زیاد که وی نیز این کتاب را به روایت یونسبن علی عطار از ابوحمزه نقل کرده است. تشابه سندی این طریق با طریق کتابُ المِراح حسنبن محبوب دلالت دارد بر اینکه حسنبن محبوب روایاتی از این کتاب را در کتاب المراح خود نقل کرده است ( رجوع کنید به طوسی، ۱۴۲۰، ص ۱۲۳). شیخ طوسی (۱۳۸۱، ص ۵۱۷؛ همو، ۱۴۲۰، ص ۱۰۵) در شرح حال یونسبن علی عطار گفته است که حمیدبن زیاد، کتاب ابوحمزه را از طریق وی روایت کرده، اما به نظر میرسد که این روایت با واسطه بوده، زیرا عطار از جمله مشایخ حمیدبن زیاد بوده است ( رجوع کنید بههمو، ۱۴۲۰، ص ۱۲۳، ۴۸۲) و بهسبب اختلاف طبقة حدیثی، وی نباید راوی مستقیم از ابوحمزه باشد.

منابع: آقابزرگ طهرانی؛ ابنبابویه، الامالی ، قم ۱۳۶۲ ش؛ همو، کتابمن لایحضرهالفقیه ، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ ابنشعبه، تحفالعقول عن آلالرسول ، چاپ علیاکبر غفاری، قم ۱۳۶۳ ش؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب ، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ] بیتا. [ ؛ ابنطاووس، فرحةالغری فی تعیین قبرامیرالمؤمنین علی علیهالسلام ، چاپ تحسین آلشبیب موسوی، ] قم [ ۱۴۱۹/۱۹۹۸؛ ابنعدیّ، الکامل فی ضعفاء الرجال ، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ ثابتبن دینار ابوحمزه ثمالی، تفسیرالقرآن الکریم لابی حمزة ثابتبن دینار الثمالی، چاپ عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم ۱۳۷۸ ش؛ احمدبن محمد ثعلبی، الکشف والبیان، المعروف تفسیرالثعلبی ، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین ، بیروت: دارالمعرفه، ] بیتا. [ ؛ خوئی؛ فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربی ، ج ۱، جزء ۳، نقله الیالعربیة محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ طبرسی؛ محمدبن حسن طوسی، تهذیبالاحکام ، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ همو، رجالالطوسی ، نجف ۱۳۸۰/ ۱۹۶۱، چاپ افست قم ] بیتا. [ ؛ همو، فهرست کتبالشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفین و اصحاب الاصول ، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۴۲۰؛ همو، مصباح المتهجّد ، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ محمدبن عمرو عقیلی مکی، کتابالضعفاء الکبیر ، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۰۴/۱۹۸۴، محمدبن عمرکشی، اختیار معرفةالرجال ، ] تلخیص [ محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ ش؛ کلینی؛ یوسفبن عبدالرحمان مِزّی، تهذیبالکمال فی اسماءالرجال ، ج ۴، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳؛ عبداللّهبن حمزه منصور باللّه، العقد الثمین فی تبیین احکام الائمة الهادین ، نسخة عکسی کتابخانة مرکز احیای میراث اسلامی قم، ش ۲۰؛ احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعةالمشتهر ب رجال النجاشی ، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷؛ یعقوبی، تاریخ .

نظر شما
مولفان
محمدکاظم رحمتی ,
گروه
قرآن و حدیث ,
رده موضوعی
جلد 9
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده