جَمْکَران، مسجد، مسجدی منسوب به امام عصر عجل‌اللّه‌تعالی فرجه‌الشریف در محدوده روستای جمکرانِ شهر قم. این مسجد، که به‌سبب نزدیکی با روستای مذکور، به مسجد جمکران شهرت یافته است و به سبب انتساب به حضرت مهدی، مسجد صاحب‌الزمان نامیده می شود (میرعظیمی، ص58)، در گذشته به مسجد قدمگاه نیز مشهور بوده است (رجوع کنید به فیض قمی، ج2، ص667). جمکران در گذشته روستای مهمی بوده و نام آن در کتاب تاریخ قم (قرن چهارم) بارها تکرار شده است. به گفته حسن‌بن محمد قمی (ص60ـ61) جمکران اولین روستای قم بوده است که جم ملک آن را بنا کرد. او همچنین انتساب بنای جمکران را به سلیمان‌بن داوود علیه‌السلام خلاف واقعیت ندانسته و ساخت محله‌ها و بناها و آتشکده‌هایی در این روستا را به شخصی به نام جلین پسر ماکین نسبت داده است.در متون عصر قاجار به مزارع و محصولات کشاورزی جمکران اشاره شده است (برای نمونه رجوع کنید به کتابچه تفصیل حالات و املاک و مستغلات وقنوات و بلوکات دارالایمان قم ، ص96ـ97).به گزارش تاریخ قم ، اولین مسجدی که در قم، پیش از مهاجرت اشعریان از کوفه به این شهر در اوایل قرن دوم، بنا گردید، مسجد قریه جمکران بود که خَطّاب اسدی آن را بنیان نهاد و در آن به تنهایی نماز می گزارد (قمی، ص38). مدرسی طباطبائی (ج2، ص163ـ164) احتمال داده است که مسجد جمکران فعلی همان مسجد خطّاب اسدی باشد که پس از گریز ساکنان غاضریه از قبیله بنی اسد به جمکران، به هنگام قیام مختار در کوفه، توسعه بیشتری یافت.قول مشهور درباره ساخت مسجد کنونی جمکران به حکایتی برمی گردد که حاج‌میرزا حسین نوری (1254ـ1320) در کتابهایش، از جمله نجم ثاقب ، با استناد به کتاب تاریخ قم (اثر حسن‌بن محمد قمی) و نیز کتاب مونس‌الحزین فی معرفة الحق و الیقین (تألیف شیخ‌صدوق، متوفی 381)، نقل کرده است. بر طبق این حکایت، حسن‌بن مثله جمکرانی در پی رؤیایی که می بیند، در سه‌شنبه 17 رمضان 393 به خدمت امام مهدی علیه‌السلام می رسد و در آن جلسه دستورِ ساخت مسجد در مکانی که برگزیده و در آن نشانه‌هایی قرار داده شده، نماز خاص آن مسجد و قربانی کردن یک بز و انفاق آن بر مردم به او ابلاغ می گردد، سپس سیدابوالحسن، از درآمد زمین مزبور، که در اختیار حسن‌بن مسلم بوده، به اضافه وجوه حاصل از اراضی رَهَقِ ناحیه اَردَهالِ کاشان، مسجد را، با سقفی از چوب، احداث می کند (نوری، ص294ـ297؛ ناصرالشریعه، ص234ـ237). محققان و علما چندین اِشکال بر این حکایت وارد کرده‌اند، که از آن جمله است: وفات شیخ‌صدوق قبل از وقوع این حادثه؛ تألیف کتاب تاریخ قم در 378 و نبودِ نسخه‌ای از اصل عربی آن و ذکر نشدن این حکایت در نسخه فارسی آن؛ و اثبات‌نشدن درستی انتساب کتاب مونس الحزین فی معرفة الحق و الیقین به شیخ‌صدوق. برخی نیز به این اِشکالها پاسخ داده‌اند (رجوع کنید به نوری، ص297؛ ناصرالشریعه، ص237ـ239؛ فیض قمی، ج2، ص662ـ 663؛ مدرسی طباطبائی، ج2، ص164؛ نیز رجوع کنید به حاجیتقی، ص55). در عین حال، در دهه‌های اخیر بسیاری از مراجع تقلید و علما برای این مسجد احترام و قداست ویژه قائل شده و برای عبادت در آنجا حضور یافته و عبادت در آنجا را به دیگران نیز توصیه کرده‌اند (رجوع کنید به میرعظیمی، ص53ـ74؛ زندیه، ص77ـ78؛ ویژه‌نامه جمکران، ص4، 20).درباره این مسجد در هیچ‌یک از منابع تاریخی سخنی نیست و تنها منشی قمی (ج2، ص1019)، ضمن وقایع سال 986، در شرح‌حال میرغیاث‌الدین محمد میرمیران نوشته است که او به هنگام توقف در قریه لَنجَرودِ قم، گاهی در مَقامِ با احترام حضرت امام صاحب‌العصر و الزمان در جمکران اعتکاف می کرد، که به گفته فقیهی (1378ش ب ، ص171) مقصود از آن مقام، مسجد جمکران است. اطلاع دیگر، مأخود از کتیبه تاریخی مسجد، مشتمل بر شعری با مادّه تاریخ 1167، است که به تعمیر مسجد در آن سال اشاره دارد (رجوع کنید به مدرسی طباطبائی، ج2، ص164ـ165؛ فیض قمی، ج2، ص669ـ670؛ قس ناصرالشریعه، ص233). ظاهراً در همان زمان راهی درشکه‌رو برای مسجد احداث گردید (رجوع کنید به قریشی، ص66). در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی، ساختمان مسجد قدیمی و نیمه‌ویران بود (فقیهی، 1378ش الف ، ص274).رونق مسجد جمکران در دوران اخیر مرهون توجه آیت‌اللّه محمدتقی بافقی * است. قبل از ایشان فقط بعضی از اهل علم و افراد مطّلع برای شب‌زنده‌داری به مسجد جمکران می رفتند. بافقی هر شب چهارشنبه، به همراه گروهی از طلاب، پیاده به مسجد می رفت و نماز مغرب و عشاء را در آنجا اقامه می کرد و تا اذان صبح در آنجا به عبادت می پرداخت و بدین‌ترتیب، توجه مردم را به این مسجد جلب کرد (فقیهی، 1378ش الف ، ص273ـ274؛ کوچک‌زاده، ص245).پس از تشکیل نخستین هیئت امنای مسجد در 1349ش، تحت نظارت سازمان اوقاف، توجه بیشتری به این مسجد شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی (1357ش)، شورای مدیریت حوزه علمیه قم اعضای هیئت امنا را معرفی کرد و اداره اوقاف نیز نظارت بر امور مسجد را برعهده گرفت (زندیه، ص80؛ درباره تغییرات بعدی رجوع کنید به ویژه‌نامه جمکران، ص11).مسجد جمکران هم اکنون با واحدهای گوناگونی (مانند واحد مراسم و تبلیغات، روابط عمومی، کتابخانه، انتشارات و تحقیقات، ثبت کرامات، نذور و هدایا) اداره می شود و سالانه پذیرای حدود پانزده میلیون زائر از سراسر کشور است (رجوع کنید به همان، ص7ـ11).معماری. به استناد اشاره قاضی احمد قمی و کتیبه مورخ 1167، مسجد پیش از دوران افشاریه ساخته شده است، ولی از ویژگیهای معماری عصر صفوی در مسجد جمکران اطلاعی در دست نیست (رجوع کنید به مدرسی طباطبائی، ج2، ص164؛ فیض قمی، ج2، ص670). برطبق کتیبه مسجد، بنایی که در 1167 میرزا علی اکبر جمکرانی آن را تعمیر کرد، شامل مسجدی ستوندار به ابعاد 17×5 متر با چهار فرش‌انداز، در جنوبِ صحنی به ابعاد 17×13 متر بوده است (فیض قمی، ج2، ص667) که در دوران ناصری، حاج علیقلی جمکرانی یک جانب صحن آن را با مبلغ سیصد تومان بنا کرد. علی اصغر خان اتابک در اوایل حکومت مظفرالدین‌شاه (حک: 1313ـ1324) مسجد و صحن را تعمیر کرد و حجره‌ها و ایوانهایی در اطراف صحن و دو آب‌انبار، یکی در صحن و دیگری در خارج از صحن، بنا کرد (ناصرالشریعه، ص233). آیت‌اللّه بافقی نیز تعمیراتی در مسجد انجام داد و در آنجا آب انباری احداث کرد (کوچک‌زاده، ص246). در طی تعمیر مسجد در دوره قاجار، تزئیناتی به بنا افزوده شد که شامل ازاره کاشیکاری خشتی هفت‌رنگ به ارتفاع 5ر1 متر و تزئیناتی با نقوش اسلیمی با آب طلا و لاجورد در قسمت فوقانی و کتیبه‌ای از کاشیهای خشتی به خط ثلث از سوره جمعه در بخش میانی شبستان مسجد بود. این مسجد دارای چهار محراب پنج تَرْکی با پوشش مقرنس گچی و لچکیهای کاشیکاری شده با کتیبه‌هایی به خط ثلث با عبارت «فَمَنْ صَلّیها فَکَانَّما صَلّی فی البیتِ العتیق» بود. در میان محراب مرکزی چاه کوچکی قرار داشت که دهانه آن با سنگ مرمر میان‌تهی پوشانده شده بود و برخی زائران برای تبرک از درون آن خاک میبردند. در سینه همین محراب قطعه سنگ دیگری از مرمر شفاف قرار داشت که در میان آن اثر یک قدم بزرگ، به نشان قدمگاه بودن مسجد، حجاری شده بود (ناصرالشریعه، همانجا؛ فیض قمی، ج2، ص667ـ668). در 1350، با اقدام آیت‌اللّه فیض (متوفی 1370) چاه را پُر کردند و سنگ مزبور را کندند، زیرا به اعتقاد ایشان نشان بدعت بود (فیض قمی، ج2، ص668).در 1332ش مسجد جمکران به اهتمام سید محمد آقازاده تعمیر و بعضی قسمتهای آن تجدید بنا شد و تالاری در جنوب صحن، با شش ستون از تیرآهن، به طول هفده و عرض چهار متر، احداث گردید که در واقع همان محوطه ورودی مسجد بود (همان، ج2، ص668، 671). کتیبه تاریخی مسجد با مادّه تاریخ 1167 در همین بنا نصب بود (مدرسی طباطبائی، ج2، ص164؛ فیض قمی، ج2، ص669) که اکنون در انبار مسجد نگهداری میشود. در بخش شرقی صحن نیز تالاری به عرض چهار و طول سیزده متر، با تزئیناتی از آجرهای تراش و کاشیهای هفت‌رنگ، احداث گردید که نام بانی (سیدمحمد آقازاده)، و تاریخ 1372 و نام معمار به خط ثلث در آن ذکر شده است. نمای ورود به صحن در این دوران ایوانی آجری با پوشش گچی در سقف و اِسْپَر مزین به کاشی هفت‌رنگ در دو طرف بوده است. در نمای درگاه نیز کتیبه‌هایی با مضامین اهمیت ادای بموقع نماز و تاریخهای 1318 و 1371 وجود داشته است. در قسمت جنوب‌شرقی مسجد گلدسته آجری هشت ترکی به ارتفاع هفده متر قرار داشته که، به استناد کتیبه، در 1318 ساخته شده بوده است (فیض قمی، ج2، ص670ـ672).هم‌زمان با پیروزی انقلاب اسلامی و افزایش زائران و لزوم گسترش بنا، هسته تاریخی مسجد تخریب شد و با اشراف آیت‌اللّه مرعشی نجفی به شکل مربعی علامت‌گذاری گردید (زندیه، ص78) که با سنگفرش جداگانه‌ای با نوار سیاه و سفید مشخص شده است.پس از آن، با خریداری زمینهای کشاورزی اطراف مسجد، چهل هکتار زمین در اختیار مسجد جمکران قرار گرفت که 5ر5 هکتار آن به محوطه و صحن اصلی اختصاص یافت (همانجا). در وضع موجود، مسجد دارای شش ورودی به صحن، از شش جهت، است که درِ شمال شرقی آن در محور شبستان اصلی مسجد قرار دارد و در طرفین آن دو مناره عظیم بتونی با قاعده مربع و ساقه هشت وجهی در پنج طبقه و به ارتفاع 85 متر بر اساس طرح جدید (رجوع کنید به ادامه مقاله) در حال ساخت است. بنای جدید مسجد، مسجد مَقام نامیده می شود. ایوان ورودی این مسجد، تماماً مزین به کاشیهای معرق در بدنه و لچکیها و مقرنس‌کاری در سقف است و از طریق سه ورودی، یکی در مرکز و دو ورودی در هریک از طرفین به شبستان راه دارد. مناره‌های طرفین این ایوان، با ارتفاع شصت متر، نیز مزین به کاشی معرق و به شکل چندوجهی در قسمتهای تحتانی، مدوّر در ساقه و گلدسته‌ای در قسمت فوقانی است. شبستان اصلی (در حدود 100 ، 1 مترمربع) به شکل هشت ضلعی و دارای سه ورودی در جبهه شمالی و دو ورودی در جبهه جنوبی است. این شبستان دارای هشت ستون هشت وجهی مزین به کاشیهای معرق و مقرنس‌کاری است که گنبد مسجد با سازه‌ای فلزی بر فراز آن استوار شده است. در ساقه گنبد 23 پنجره مشبک فلزی با شیشه‌های الوان تعبیه شده است که نور شبستان را تأمین میکنند. سطح داخلی گنبد سراسر مزین به کاشیهای معرق با تلفیق آجر است. طوق زیر پنجره‌ها کتیبه‌ای به خط ثلث با آیاتی از سوره دهر است. سطح خارجی گنبد شَلْجَمی شکل بنا نیز با کاشیهای فیروزه‌ای پوشیده و با کتیبه‌های تهلیل و ترنجهای تزئینی، با ذکر یا مهدی ادرکنی در داخل آن، تزئین شده است. ازاره داخلی مسجد تا ارتفاع 80ر1 متر با سنگ مرمر پوشیده شده و بقیه قسمتهای بدنه داخلی تا زیرسقف مزین به کاشیکاری با تلفیق آجر است. محراب نیز تماماً کاشیکاری شده و در سقف مقرنس‌کاری دارد. شبستانهای غربی و شرقی هرکدام با چهارهزار مترمربع زیربنا در دو طبقه در حال اتمام‌اند. قسمتهای داخلی این شبستانها آیینه‌کاری شده است و هریک از شبستانها دارای دو گنبد قرینه با بتون مسلح‌اند.مسجدی معروف به مسجد مرمر، که فضای داخلی آن با مرمر سبز پوشانده شده، به مسجد مقام متصل است (همانجا).مجموعه مسجد جمکران دارای چند حسینیه، بازارچه، زائرسرا، ساختمان اداری و غیره است. براساس طرح مصوب 1382ش، 250 هکتار برای مجموعه مسجد جمکران در نظر گرفته شده است که از این مقدار 400 ، 29 مترمربع به مسجد با پنج شبستان اختصاص مییابد و بقیه شامل صحن و ساختمانهای اداری و خدماتی و ملزومات دیگر خواهد بود. در این مرحله، جز مسجد مقام، تمام ساختمانهای قبلی تخریب خواهد شد؛ تا پایان سال 1384ش، هفده هزار مترمربع از آنها تخریب و هشت هزار مترمربع بنای جدید به جای آنها احداث شد.منابع: علاوه بر تحقیقات مؤلف؛ محمد حاجی تقی، «سیر تاریخ فقها و محدثان قمی (2)»، نامه قم، سال1، ش3 و 4 (پاییز و زمستان 1377)؛ حسن زندیه، «مسجد جمکران»، مسجد، ش25 (فروردین و اردیبهشت 1375)؛ علی اصغر فقیهی، تاریخ مذهبی قم: بخش اول از تاریخ جامع قم ، قم 1378ش الف ؛ همو، «قم در مسیر تاریخ (4)»، نامه قم ، ش7 و 8 (پاییز و زمستان 1378 ب )؛ عباس فیض‌قمی، کتاب گنجینه آثار قم ، قم 1349ـ1350ش؛ جواد قریشی، راهنمای مصوّر قم و جمکران ، قم 1382ش؛ حسن‌بن محمد قمی، کتاب تاریخ قم ، ترجمه حسن‌بن علی قمی، چاپ جلال‌الدین طهرانی، تهران 1361ش؛ کتابچه تفصیل حالات و املاک و مستغلات و قنوات و بلوکات دارالایمان قم ، در قم‌نامه: مجموعه مقالات و متون درباره قم، [ گردآوری ] حسین مدرسی طباطبائی، قم: کتابخانه آیة اللّه مرعشی نجفی، 1364ش؛ محمدرضا کوچک‌زاده، تاریخچه قم و مساجد تاریخی آن، قم 1380ش؛ حسین مدرسی طباطبائی، تربت پاکان: آثار و بناهای قدیم محدوده کنونی دارالمؤمنین قم، قم 1355ش؛ احمدبن حسین منشی قمی، خلاصة التواریخ، چاپ احسان اشراقی، تهران 1359ـ 1363ش؛ جعفر میرعظیمی، مسجد مقدّس جمکران تجلیگاه صاحب‌الزمان علیه‌السلام ، قم 1383ش؛ محمد حسین ناصرالشریعه، تاریخ قم ، چاپ علی دوانی، تهران 1383ش؛ حسین بن محمد تقی نوری، کتاب نجم‌الثّاقب [ نجم ثاقب] : مشتمل بر احوال امام غائب حضرت بقیة اللّه صاحب العصر و الزمان عجل‌اللّه تعالی فرجه‌الشریف ، قم 1412؛ ویژه‌نامه جمکران، قم: مسجد مقدّس جمکران، 1384ش.
