حذیفه بن یمان

معرف

<p> کنیه&zwnj;اش ابوعبداللّه، صحابی مشهور پیامبر اکرم</p>
متن


حُذَیفة بن یمان، کنیه‌اش ابوعبداللّه، صحابی مشهور پیامبر اکرم. پدرش، حِسْل یا حُسَیل، از قبیله عَبْس یمن، و مشهور به یمان بود (رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۷، ص ۳۱۷، ج ۸، ص ۳۲۰؛ ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، ج ۱، ص ۳۹۰). این واژه در اصل یمانی، یعنی منسوب به یمن، بوده (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ۱۴۱۴، ج ۳، ص ۴۱۷) سپس «ی» نسبت از آن حذف شده است.یمان پیش از ظهور اسلام به مدینه رفت و با خاندان عبدالاشهل، از شاخه اوس، هم‌پیمان شد و رباب، دختر کعب، را از آن خاندان به همسری برگزید (ابن‌سعد، ج ۷، ص ۳۱۷؛ ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، همانجا). او، از رباب جز حذیفه، سه پسر دیگر به نامهای سعد (ابن‌سعد، ج ۶، ص ۲۱۵)، صفوان (همان، ج ۷، ص ۳۱۷) و مُدْلج (همان، ج ۸، ص ۳۴۲) و دخترانی به نامهای لیلی (همان، ج ۳، ص ۴۴۱)، سلمه (ابن‌سعد، همانجا) و فاطمه (همان، ج ۸، ص ۳۲۵) داشت (همان، ج ۸، ص ۳۲۰).حذیفه که از نخستین اسلام‌آورندگان بود (رجوع کنید به همان، ج ۳، ص ۲۵۰)، به همراه پدرش برای شرکت در جنگ به سوی مدینه حرکت کرد. در میان راه مشرکان آن دو را دستگیر کردند و از ایشان پیمان گرفتند که در جنگ بدر شرکت نکنند و سپس آنان را رها ساختند. آن دو، به فرمان رسول اکرم، بر پیمان خود وفادار ماندند و در جنگ بدر شرکت نکردند (ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، ج ۱، ص ۳۹۱؛ نیز رجوع کنید به ابن‌سعد، ج ۷، ص ۳۱۷). به همین سبب، درباره اینکه حذیفه از مهاجران یا انصار بود اختلاف‌نظر وجود دارد. نوشته‌اند که رسول خدا حذیفه را در این باره مخیر فرمود و او انتساب به انصار را برگزید (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص ۲۶۳؛ ابن‌حجر عسقلانی، ج ۲، ص ۴۰) و پیامبر نیز آن را تصویب کرد (ابن‌قتیبه، همانجا).حذیفه و پدرش، که پیری فرتوت بود (طبری، ج ۲، ص۵۳۰)، در جنگ احد شرکت کرد و مسلمانان ناآگاهانه پدرش را کشتند (واقدی، ج ۱، ص ۳۰۱؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۴۳). حذیفه برای قاتلان پدرش آمرزش خواست و چون رسول خدا خواست خون‌بهای او را از بیت‌المال بپردازد، حذیفه آن را بخشید (واقدی، ج ۱، ص ۲۳۳ـ۲۳۴).حذیفه در جنگ خندق، پس از عقب‌نشینی احزاب از مدینه، در شبی بسیار سرد و طوفانی از سوی پیامبر مأموریت یافت که به میان دشمن برود و از آنان خبر بیاورد و او وظیفه‌اش را به‌خوبی به انجام رساند (رجوع کنید به همان، ج ۲، ص ۴۸۸ـ۴۹۱؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۶۹). وی در غزوات دیگرِ رسول خدا نیز همراه ایشان بود (ابن‌سعد، ج ۶، ص ۱۵). به هنگام بستن پیمان برادری میان مهاجران و انصار، به فرمان پیامبر میان او و عمار پیمان برادری بسته شد (ابن‌هشام، ج ۱، ص ۳۵۵؛ ابن‌سعد، ج ۳، ص ۲۵۰). او در روزگار خلافت عمر به حکومت مدائن گمارده شد (ابن‌سعد، ج ۷، ص ۳۱۷).حذیفه در آغاز سال سی‌وششم هجری، چهل شب پس از کشته شدن عثمان و آغاز بیعت مردم با علی علیه‌السلام، در مدائن درگذشت (همانجا)؛ اما به نقل برخی مؤلفان شیعه (مثلاً رجوع کنید به ابن‌بابویه، ص۴۹۰؛ فتال نیشابوری، ج ۲، ص ۲۸۶) حذیفه پس از شهادت عمار، یعنی سال سی و هفتم هجری، زنده بوده است. فرزندزادگان حذیفه تا سده سوم در مدائن برجای بودند (ابن‌سعد، همانجا).شرح‌حال‌نگاران از حذیفه با عنوان «صاحب سرّ» (رازدار) رسول خدا یاد کرده‌اند (برای نمونه رجوع کنید به ابن‌عبدالبرّ، قسم ۱، ص۳۳۵؛ ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶؛ ابن‌حجر عسقلانی، همانجاها)، زیرا پیامبر خبر بسیاری از حوادث و فتنه‌های آینده را با او در میان گذاشته بود و از باطن بسیاری افراد به او خبر داده و برخی منافقان را به او شناسانده بود (رجوع کنید به مروزی، ص ۱۴؛ ابن‌سعد، ج ۲، ص ۳۴۶)، به‌ویژه رسول خدا به هنگام بازگشت از تبوک*، نام تک‌تک منافقانی را که قصد راندن مرکب وی را داشتند، به او گفت (رجوع کنید به واقدی، ج ۳، ص ۱۰۴۲ـ ۱۰۴۴؛ قطب راوندی، ج ۲، ص ۵۰۴ـ۵۰۵). از همین‌رو، رسول اکرم درباره حذیفه و علی علیه‌السلام فرمود: «آنان بهتر از همه مردم، منافقان را می‌شناسند» (طبرسی، ج ۱، ص ۱۲۷). عمر نیز از حذیفه پیروی می‌کرد؛ اگر او در تشییع جنازه‌ای حاضر نمی‌شد، درمی‌یافت که آن مرده از منافقان بوده و او نیز در آن مراسم شرکت نمی‌کرد (رجوع کنید به واقدی، ج ۳، ص ۱۰۴۵؛ ابن‌عبدالبرّ، همانجا). از حذیفه کسان بسیاری نقل روایت کرده‌اند (رجوع کنید به مزّی، ج ۵، ص ۴۹۷ـ۴۹۹). او به پرهیزکاری، دنیاگریزی و دوری از ثروت‌اندوزی معروف بود (رجوع کنید به ابونعیم اصفهانی، ج ۱، ص۲۷۰ـ۲۸۳؛ ابن‌جوزی، ج ۱، ص ۲۴۹ـ۲۵۱).عمر وی را جانشین فرمانده جنگ نهاوند کرد و او پس از کشته شدنِ نعمان‌بن مقرن، فرماندهی سپاه را برعهده گرفت و نهاوند را گشود (مقدسی، ج ۵، ص ۱۸۱؛ ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، همانجا). چند شهر دیگر ایران را نیز فتح کرد (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، همانجا).حذیفه از کسانی بود که به روزگار خلافت عثمان در خاک‌سپاری ابوذر شرکت کرد (یعقوبی، ج ۲، ص ۱۷۳) و از گزارش‌دهندگان و گواهان باده‌نوشیِ ولیدبن عُقْبه بود (همان، ج ۲، ص ۱۶۵) و همو بود که، پس از آگاهی از اختلاف مصاحف، تدوین قرآن واحد را به عثمان پیشنهاد داد (رجوع کنید به ابن‌شبّه نمیری، ج ۳، ص ۹۹۲؛ ابن‌ندیم، ص ۲۷). وی در میان اصحاب حضرت علی، یکی از ارکان چهارگانه یاد شده است (طوسی، ص ۶۰). کشی (ص ۶ـ۷) در خبری، حذیفه را در زمره هفت‌تنی دانسته که به‌سبب ایشان، عنایتهای خدا بر مردم ارزانی می‌شده است و همانها در نمازگزاردن بر پیکر فاطمه زهرا علیهاالسلام و خاک‌سپاری او حضور داشته‌اند. هنگامی که علی علیه‌السلام برای شرکت در جنگ جمل* به منطقه ذوقار رسید، حذیفه به یاران خود گفت خود را به امیرالمؤمنین و وصی سیدالمرسلین برسانید که حق در یاری دادن اوست (ابن‌ابی‌الحدید، ج ۲، ص ۱۸۸). از او روایاتی در شأن و منزلت امام علی (رجوع کنید به مفید، ج ۱، ص ۹۱) و اهل بیت رسول خدا علیهم‌السلام (رجوع کنید به اربلی، ج ۲، ص ۹۵، ۲۱۹) نقل شده است. حذیفه در روایتی، تصریح پیامبر بر امامان دوازده‌گانه پس از خود را نقل کرده است (رجوع کنید به خزاز رازی، ص ۱۳۶).مسعودی (ج ۳، ص ۱۳۱) به همراهی دو پسر حذیفه به نامهای صفوان و سعد با علی علیه‌السلام در جنگ صفّین اشاره کرده و آنان را از شهیدان این جنگ دانسته است، ولی به نوشته طبری (ج ۵، ص ۵۵۵)، سعد پسر حذیفه هنگام قیام توابین زنده بوده و سلیمان‌بن صُرَد* خزاعی در نامه‌ای از او یاری خواسته و سعد نیز آمادگی خود را اعلام کرده است.



منابع : ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۷/ ۱۹۶۵ـ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌اثیر، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، قاهره ۱۲۸۰ـ۱۲۸۶، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ همو، اللباب فی تهذیب الانساب، بیروت ۱۴۱۴ /۱۹۹۴؛ ابن‌بابویه، الامالی، قم ۱۴۱۷؛ ابن‌جوزی، کتاب صفة الصفوة، حیدرآباد، دکن ۱۳۵۵ ـ ۱۳۵۶؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی‌محمد معوض، بیروت ۱۴۱۵/ ۱۹۹۵؛ ابن‌سعد (بیروت)؛ ابن‌شبّه نمیری، کتاب تاریخ‌المدینةالمنورة : اخبارالمدینة النبویة، چاپ فهیم محمد شلتوت، ]جدّه[ ۱۳۹۹/۱۹۷۹، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، چاپ علی‌محمد بجاوی، قاهره ]۱۳۸۰/ ۱۹۶۰[؛ ابن‌ قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره ۱۹۶۰؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابن‌هشام، السیرةالنبویة، چاپ سهیل زکار، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲؛ ابونعیم اصفهانی، حیلةالاولیاء و طبقات‌الأصفیاء، چاپ محمدامین خانجی، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷؛ علی‌بن عیسی‌اِربلی، کشف‌الغمةفی‌معرفةالائمة، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ علی‌بن محمد خزاز رازی، کفایة الاثر فی النص علی‌الائمة الاثنی‌عشر، چاپ عبداللطیف حسینی کوه کمری خوئی، قم ۱۴۰۱؛ احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی‌خرسان، بیروت ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن‌حسن طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵؛ محمدبن حسن فتال نیشابوری، روضة الواعظین، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش؛ سعیدبن هبةاللّه قطب راوندی، الخرائج و الجرائح، قم ۱۴۰۹؛ محمدبن عمر کشی، اختیار معرفةالرجال، ]تلخیص[ محمدبن‌حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش؛ نعیم‌بن حماد مروزی، کتاب‌الفتن، چاپ سهیل‌زکار، ]بیروت[ ۱۴۱۴/۱۹۹۳؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲؛ مسعودی، مروج (پاریس)؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حجج‌اللّه علی‌العباد، قم: دار المفید، ]بی‌تا.[؛ مطهربن طاهر مقدسی، کتاب‌البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس ۱۸۹۹ـ۱۹۱۹، چاپ افست تهران ۱۹۶۲؛ محمدبن عمر واقدی، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶؛ یعقوبی، تاریخ.


نظر شما
مولفان
محمود مهدوی دامغانی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده