حبیب بن مظاهر

معرف

از یاران امام علی و امام حسین علیهماالسلام و از شهدای کربلا، ملقب به اسدی و منسوب به قبیله بنی اسد
متن

حبیببن مُظاهر، از یاران امام علی و امام حسین علیهماالسلام و از شهدای کربلا، ملقب به اسدی و منسوب به قبیله بنیاسد. در منابع متقدم نام پدر او گاه به صورت مُظاهر (رجوع کنید به طبری، ج ۵، ص ۳۵۲، ۳۵۵، ۴۱۶ و جاهای دیگر) و گاه به صورت مُظَهَّر (رجوع کنید به بلاذری، ج ۲، ص ۴۶۲، ۴۷۸،۴۸۰ و جاهای دیگر؛ دینوری، ص ۲۵۶؛ ابنبابویه، ۱۴۱۷، ص ۲۲۴) و در برخی مُطَهَّر (رجوع کنید به ابناعثم کوفی، ج ۵، ص ۲۸، ۳۴، ۸۷ و جاهای دیگر؛ ابناثیر، ج ۴، ص۲۰، ۵۹، ۶۲ و جاهای دیگر) ذکر شده است. سمعانی (ج ۵، ص ۳۳۱) نیز وصف او را ذیل مُظَهَّری آورده، اما مامقانی (۱۴۲۳، ج ۱۷، ص ۳۹۴ـ۳۹۵، ص ۲۵۲)، با استناد به آنچه در زبانها و زیارات مشهور است، مُظاهر را صحیح شمرده و گفته است «مظهر» همان مُظاهر بوده که، بنابر رسمالخط متداول آن زمان، بدون الف نوشته شده است. ابنکلبی (ج ۱، ص ۱۷۰) نسب کامل او را آورده است.به گفته ابنحجر عسقلانی (ج ۲، ص ۱۴۲)، حبیب پیامبر را درک نموده، اما شیخطوسی (ص۶۰، ۹۳، ۱۰۰) او را تابعی و از اصحاب امام علی، امام حسن و امام حسین علیهمالسلام ذکر کرده است (نیز رجوع کنید به ابنداوود حلّی، ص ۴، ۷). همچنین علامه حلّی (ص ۱۳۲) او را با وصف مشکور مدح کرده است که دلالت بر وثاقت وی دارد (رجوع کنید به مامقانی، ۱۴۱۱ـ۱۴۱۳، ج ۲، ص ۲۴۶). حبیب با حضرت علی علیهالسلام به کوفه رفت و از یاران خاص آن حضرت بهشمار میآمد و در تمام جنگها همراه وی بود (سماوی، ص ۱۰۱). در کتاب الاختصاص (ص ۳)، حبیببن مظاهر و میثم تمار و رُشَید هَجَری از یاران برگزیده امام علی شمرده شدهاند. کشی (ص ۷۸ـ۷۹) در روایتی که محمدبن عبداللّهبن مهران کرخی (رجوع کنید به نجاشی، ص ۳۵۰) در سلسله سند آن آمده، خبری آورده دالّ بر اینکه حبیب از اخبار غیبی و سرانجام خویش آگاه بوده است (نیز رجوع کنید به خوئی، ج ۴، ص ۲۲۳ که سند روایت را ضعیف دانسته است).پس از مرگ معاویه (سال ۶۰)، حبیب و جمعی از بزرگان شیعیان کوفه، همچون سلیمانبن صُرَد، مسیببن نَجَبَه و رفاعةبن شداد بَجَلی، از بیعت با یزید خودداری کردند و برای امام حسین نامه نوشتند و آن حضرت را برای قیام برضد امویان به کوفه دعوت کردند (بلاذری، ج ۲، ص ۴۶۲؛ طبری، ج ۵، ص ۳۵۲؛ ابناعثم کوفی، ج ۵، ص ۲۸؛ مفید، ج ۲، ص ۳۷) و زمانی که مسلمبن عقیل به کوفه آمد، به یاری او شتافتند (رجوع کنید به طبری، ج ۵، ص ۳۵۵؛ ابناعثم کوفی، ج ۵، ص ۳۴). بهنوشته سماوی (ص۱۰۲)، حبیببن مظاهر و مسلمبن عوسَجه در کوفه برای امام بیعت میگرفتند تا اینکه عبیداللّهبن زیاد بهآنجا رفت و مردم کوفه از یاری مسلم دست کشیدند و از گرد او پراکندند. خاندان حبیب و مسلمبن عوسجه نیز آن دو را پنهان کردند تا اینکه مخفیانه از شهر گریختند و در کربلا به امام حسین پیوستند.حبیب و دیگر یاران امام حسین علیهالسلام از پذیرفتن اماننامه دشمن خودداری کردند و استدلالشان این بود که اگر حسین کشته شود، ما عذری نزد رسول خدا نخواهیم داشت (کشی، ص ۷۹). در کربلا، زمانی که حبیب کمی یاران امام را دید، به اذن وی نزد قبیلهای از بنیاسد رفت و آنان را به یاری امام دعوت کرد. عدهای دعوت او را پاسخ گفتند، اما عمرسعد با فرستادن سپاهی، مانع از پیوستن آنان به امام شد (بلاذری، ج ۲، ص۴۸۰؛ ابناعثم کوفی، ج ۵، ص۹۰ـ۹۱؛ اخطب خوارزم، ج ۱، ص ۳۴۵ـ۳۴۶). در عصر تاسوعا، حبیب به قصد موعظه سپاه دشمن که میخواستند به خیمههای امام حمله کنند، به ذکر اوصاف امام و یارانش پرداخت و ایشان را از جنگ برحذر داشت، ولی عزرةبن قیس سخنان او را حمل بر خودستایی کرد (بلاذری، ج ۲، ص ۴۸۴؛ طبری، ج ۵، ص ۴۱۶ـ۴۱۷؛ ابناعثم کوفی، ج ۵، ص ۹۵؛ اخطب خوارزم، ج ۱، ص ۳۵۳). در شب عاشورا، هلالبن نافع، حبیب را از نگرانی زینب دختر امام علی، درباره وفاداری یاران امام آگاه ساخت. هلال و حبیب، اصحاب امام حسین را گرد آوردند و همگی نزد امام رفتند و اعلان کردند که تا آخرین قطره خون خود از خاندان پیامبر حمایت خواهند کرد (موسوعة کلماتالامامالحسین علیهالسلام، ص ۴۰۷ـ۴۰۸؛ حائری مازندرانی، ص ۳۱۹ـ۳۲۰).امام حسین علیهالسلام در روز عاشورا حبیب را فرمانده جناح چپ سپاه خود قرار داد (بلاذری، ج ۲، ص ۴۸۷؛ دینوری، همانجا؛ طبری، ج ۵، ص ۴۲۲؛ مفید، ج ۲، ص ۹۵). وقتی امام حسین برای سپاه عمرسعد موعظه میکرد، شمربن ذیالجوشن سخنانی جسارتآمیز بر زبان آورد که پاسخ صریح حبیب را در پیداشت (رجوع کنید به طبری، ج ۵، ص ۴۲۴ـ۴۲۵؛ مفید، ج ۲، ص ۹۸؛ اخطب خوارزم، ج ۱، ص ۳۵۸). هنگام شهادت مسلمبن عوسجه، امام حسین و حبیب در کنار او حاضر شدند و مسلم از حبیب قول گرفت که تا سرحد جان در کنار امام بجنگد (طبری، ج ۵، ص ۴۳۵ـ۴۳۶). کشی (همانجا) در وصف حالت حبیببن مظاهر در روز عاشورا، آورده است که هرچه به لحظه شهادتش نزدیک میشد، چهرهاش بشاشتر میگردید و با یارانش بیشتر مزاح میکرد، بهگونهای که اعجاب ایشان را برانگیخت. هنگامیکه امام حسین علیهالسلام برای ادای نماز ظهر مهلت خواست، حُصَینبن تمیم به امام اهانت کرد؛ اینبار نیز حبیب به او پاسخ داد و در پی آن، بین حبیب و سپاه دشمن مبارزه سختی درگرفت و او جمعی از ایشان را کشت (رجوع کنید به ابنشهرآشوب، ج ۴، ص ۱۰۳؛ مجلسی، ج ۴۵، ص ۲۷). آنگاه بدیلبن صریم عَقَفانی به حبیب حمله کرد و او را مجروح ساخت و در نهایت، حصینبنتمیم سر از بدنِ حبیب جدا کرد (بلاذری، ج۲، ص۴۹۴؛ طبری، ج ۵، ص ۴۳۹ـ۴۴۰؛ اخطب خوارزم، ج ۲، ص ۲۲).وقتی حبیب به شهادت رسید، امام حسین او را ستود و در حقش دعا کرد (قندوزی، ج ۳، ص ۷۱؛ نیز رجوع کنید به طبری، ج ۵، ص۴۴۰). پس از اتمام درگیری، گروهی از قبیله بنیاسد اجساد اصحاب سیدالشهدا، از جمله حبیببن مظاهر، را در مقبرهای دستهجمعی به خاک سپردند (مفید، ج ۲، ص ۱۱۴، ۱۲۶). نام حبیب در زیارت معروفبه زیارت ناحیه و نیز زیارت امام حسین علیهالسلام در ماه رجب آمده است (رجوع کنید به ابنمشهدی، ص۴۹۳؛ ابنطاووس، ج۳، ص۷۸، ۳۴۴؛ مجلسی، ج۴۵، ص۷۱).در کتابهای فقهی شیعه، روایتی از حمادبن عثمان از حبیببن مظاهر از ابوعبداللّه علیهالسلام درباره طواف حج آمده (برای نمونه رجوع کنید به ابنبابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۳۹۵؛ حرّ عاملی، ج ۱۳، ص ۳۷۹) که به احتمال بسیار، وی غیر از حبیببن مظاهر اسدی است (رجوع کنید به مامقانی، ۱۴۲۳، ج ۱۷، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ ابنبابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۳۹۵، پانویس ۱؛ شوشتری، ج ۳، ص۱۰۰؛ خوئی، ج ۴، ص ۲۲۳)، اما حرّ عاملی (ج ۱۳، ص۳۷۹، پانویس ۱) مراد از ابوعبداللّه را امام حسین علیهالسلام و حبیببن مظاهر را صحابی مقتول او در کربلا دانسته است.

منابع : ابناثیر؛ ابناعثم کوفی، کتابالفتوح، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ ابنبابویه، الامالی، قم ۱۴۱۷؛ همو، کتاب من لایحضُرُهالفقیه، چاپ علیاکبر غفاری، قم ۱۴۰۴؛ ابنحجر عسقلانی، الاصابة فی تمییزالصحابة، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علیمحمد معوض، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ ابنداوود حلّی، کتابالرجال، تهران ۱۳۸۳ش؛ ابنشهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم ]بیتا.[؛ ابنطاووس، اقبالالاعمال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۶؛ ابنکلبی، جمهرةالنسب، ج ۱، چاپ ناجی حسن، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۶؛ ابنمشهدی، المزارالکبیر، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۹؛ الاختصاص، ]منسوب به[ محمدبن محمد مفید، چاپ علیاکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ]بیتا.[؛ موفقبن احمد اخطب خوارزم، مقتلالحسین علیهالسلام للخوارزمی، چاپ محمد سماوی، ]قم[ ۱۳۸۱ش؛ احمدبن یحیی بلاذری، انسابالاشراف، چاپ محمود فردوسالعظم، دمشق ۱۹۹۶ـ۲۰۰۰؛ مهدی حائری مازندرانی، معالی السِّبطین فی احوالالحسن و الحسین علیهماالسلام، قم ۱۴۲۵؛ حرّعاملی؛ خوئی؛ احمدبن داوود دینوری، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره ۱۹۶۰، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش؛ محمد سماوی، اِبصارالعین فی انصارالحسین علیهالسلام، چاپ محمدجعفر طبسی، ]قم[ ۱۳۷۷ش؛ سمعانی؛ شوشتری؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن حسن طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵؛ حسنبن یوسف علامهحلّی، خلاصةالاقوال فی معرفةالرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ]قم[ ۱۴۱۷؛ سلیمانبن ابراهیم قندوزی، ینابیع الموَدَّة لِذَویِ القُربی، چاپ علی جمالاشرف حسینی، قم ۱۴۱۶؛ محمدبن عمرکشی، اختیار معرفةالرجال، ]تلخیص[ محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش؛ عبداللّه مامقانی، تنقیحالمقال فی علم الرجال، چاپ محییالدین مامقانی، قم ۱۴۲۳ـ ؛ همو، مقباسالهدایة فی علمالدرایة، چاپ محمدرضا مامقانی، قم ۱۴۱۱ـ۱۴۱۳؛ مجلسی؛ محمدبن محمد مفید، الارشاد فی معرفة حججاللّه علیالعباد، قم ۱۴۱۳؛ موسوعة کلماتالامام الحسین علیهالسلام، اعداد لجنةالحدیث، معهد تحقیقات باقرالعلوم علیهالسلام، قم: دارالمعروف، ۱۳۷۴ش؛ احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفیالشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.

نظر شما
مولفان
لیلا اوصالی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده