حاجی علیلو

معرف

یکی از سه ایل مهم منطقه ارسباران یا قراجه داغ در استان آذربایجان شرقی
متن
حاجی‌علیلو، یکی از سه ایل مهم منطقه ارسباران یا قراجه داغ در استان آذربایجان شرقی. این سه ایل عبارت‌اند از : (حاجی‌علیلو، چلبیانلو، قراچورلو؛ درباره دو ایل دیگر رجوع کنید به ارسباران*) در حال حاضر گروهی از ایل حاجی علیلو در استان آذربایجان غربی ساکن‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ص 22ـ30). قدیم‌ترین طوایف این ایل، قره‌خانلو و مقدّم و یاغ‌بسته‌لو هستند (خاماچی، ص 310).جمعیت کوچنده حاجی‌علیلو طبق سرشماری اجتماعی، اقتصادی عشایر کوچنده در 1377ش ــکه از آنان به عنوان طایفه مستقل حاج‌ال‌لو/حاج‌لو نام برده شده است ــ 1351 خانوار ( 610، 10تن) بوده است که از این تعداد 787 خانوار ( 663، 5 تن) در شهرستانهای اسکو، بناب، مراغه، مرند، ملکان، هشترود در آذربایجان شرقی (مرکز آمار ایران، ص 14ـ20) و 564 خانوار ( 947،4 تن) در شهرستانهای اُشنویه، شاهین‌دژ، مهاباد، میاندوآب و نَقَده در استان آذربایجان غربی (همان، ص 22ـ30) در ییلاق و قشلاق بوده‌اند. حاج علیلوها به ترکی آذری صحبت می‌کنند و شیعه دوازده‌امامی‌اند (دوستی، ص 51، 54).قبل از اسکان عشایر و تخته‌قاپو* کردن آنها در دوران پهلوی اول (حک: 1304ـ1320ش)، به‌طور کلی ییلاق حاجی‌علیلوها در مراتع کوههای مشک‌عنبر در هشت فرسخی (حدود 48 کیلومتر) شمال غربی اهر به طرف تبریز، و قشلاقشان در مراتع کناره‌های گرم رود ارس و حومه خداآفرین بود (مفتون دنبلی، ص 409؛ خاماچی، همانجا؛ بایبوردی، ص 139؛ دوستی، ص 13، 39ـ40).بیشتر حاجی‌علیلوها اسکان داده شده‌اند و کشاورزی می‌کنند. آنان غالبآ به کشت گندم و جو و برنج مشغول‌اند و شغل دومشان دامداری است. گروههایی از حاجی‌علیلو که دارای گله‌های بزرگ دام هستند، برای تعلیف دامها ییلاق و قشلاق می‌کنند (مشکور، ص 181).تحصیل در میان حاجی‌علیلوها نسبت به دیگر ایلات این ناحیه بیشتر است و اغلب خانهای آنان تربیت شهرنشینی داشته‌اند. روستای اووخارا/ آبخواره (از دهستانِ سینا و بخش ورزقانِ شهرستان اهر) عمارتهای مجللی دارد که برای سکونت رؤسای آنان ساخته شده است (حافظ‌زاده، ج 2، ص 327ـ328؛ خاماچی، همانجا).در متون تاریخی دوره صفوی(ح 906ـ1135)، ایلات ارسباران با عنوان کلی شاهسون* نام برده شده‌اند و نام هیچ‌یک از آنها به طور مستقل ذکر نشده است. شاهسونها در جنگهای صفویان با دولت عثمانی، در سپاه ایران بودند و قوای عثمانی را از تبریز بیرون راندند (بایبوردی، ص 101ـ102).در دوره قاجار (1210ـ1344/ 1304ش)، نام هر عشیره را به‌طور مستقل ذکر کرده‌اند (همان، ص 102) و نام ایل حاجی‌علیلو تقریبآ از زمان فتحعلی شاه قاجار (حک : 1212ـ 1250) و فرزند او، عباس میرزا، بر سر زبانها افتاد. افراد این ایل به سرکردگی اسداللّه سلطان حاجی‌علیلو، جد دودمان حاجی‌علیلو، در 1229 در جنگهای ایران و روس در رکاب عباس‌میرزا بر ضد روسهای مهاجم شرکت کردند. اسداللّه سلطان در این جنگ نُه پسر خود را از دست داد و حتی در زمان ورود فتحعلی‌شاه به تبریز، دوازده تن از جوانان ایل را به جنگ فرستاد، که شاه و ولیعهد از او تقدیر کردند (همان، ص 139). وی برای اولین‌بار کلمه ننگین را درباره عهدنامه ترکمان چای* به کار برد (حافظ‌زاده، ج 2، ص 428). پس از او، پسر ارشدش حاج‌علی، که احتمالا ایل حاجی علیلو به وی منسوب است، ریاست ایل را برعهده گرفت (همان، ج 2، ص 429).رستم خان حاجی‌علیلو در دستگاه ولیعهدی مظفرالدین میرزای قاجار در تبریز، اسم و رسمی داشت و از او با عنوانهای رئیس ایل حاجی‌علیلو و رئیس قره‌سوران (رجوع کنید به بایبوردی، ص 140) و در نامه‌ای، مقرب‌الخاقانْ رستم‌خان سرهنگ یاد شده است (رجوع کنید به حافظ‌زاده، ج 2، ص 430).پس از رستم خان، فرزند او، سام خان حاجی‌علیلو، در عهد ناصرالدین‌شاه سرپرست ایل شد. او ابتدا لقب ارشد نظام، سپس امیر ارشد و سردار ارشد گرفت. پسر دیگر رستم‌خان، محمدحسین خان حاجی‌علیلو، نیز ابتدا لقب ضرغام نظام، سپس سالار عشایر و سردار عشایر گرفت (بایبوردی، همانجا). نام سام خان حاجی‌علیلو، سردار ارشد، در سالنامه‌های عصر ناصرالدین‌شاه به عنوان رئیس قره‌سوران ضبط شده است (مجتهدی، ص 307).ایل حاجی‌علیلو به سرپرستی سام‌خان حاجی‌علیلو، در 1326، جزو نیروهای رحیم خان چلبیانلو* به طرفداری از شاه در عملیات محاصره تبریز شرکت داشت و در همین سال، برای خاموش کردن شورش ارمنیها و آسوریهای ارومیه و سلماس اعزام شد. در 1327 نیز با چلبیانلوها، در مأموریتی در مسیر تبریز به جلفا متهم به غارت قریه بزرگ ارمنی‌نشین مجومبارکه شدند (هدایت، ص 321؛ بایبوردی، ص 140ـ142). حاجی علیلوها به رهبری امیر ارشد و برادرش محمدحسین خان ضرغام سردارعشایر، در انقلاب مشروطه جزو اردوی دولتی بودند (مجتهدی، همانجا). آنان به سرپرستی همین دو برادر، در ماجرای یپرم‌خان* ارمنی (از مبارزان مشروطه‌خواه که برای سرکوبی عشایر متمرد و دفع رحیم خان چلبیانلو به آذربایجان آمده بود)، برای کمک به قشون دولتی، به مقابله با یپرم‌خان برخاستند (کسروی، ص 197؛ مجتهدی، همانجا). در قیام شیخ محمد خیابانی*، حاجی علیلوها که قراجه‌داغ را در اختیار داشتند، از او تمکین نکردند (بایبوردی، ص 142).در فاصله انقلاب روسیه و استقرار بلشویسم (رجوع کنید به بولشویکها*) در قفقاز، ایل حاجی‌علیلو به ریاست امیر ارشد، عشایر قراجه داغ را تحت نفوذ خود درآورد؛ از جمله، ایل محمد خانلو و چلبیانلو را مغلوب و پراکنده کرد. قدرت این ایل به جایی رسید که امیر ارشد، قراجه‌داغ را عملا از ایران مجزا ساخت، به‌طوری که دولت و مردم، ایل حاجی‌علیلو را سرحدّدار ارس و مانع نفوذ بلشویسم در ایران تلقی می‌کردند (مجتهدی، ص 307ـ308). در این زمان، شهرت و قدرت حاجی‌علیلوها به جایی رسیده بود که نوشته‌اند در زمان کودتای 1299ش، امیر ارشد حاجی‌علیلو نیز خیال کودتا داشت. قوام‌السلطنه، نخست وزیر، با آگاهی از این امر، در 1300ش برای راحت شدن از شرّ وی مأموریت جنگ با اسمعیل آقا سیمتقو (سمکو) را، که ارومیه و سلماس و اشنویه را در تصرف داشت و خوی و مراغه را تهدید می‌کرد، به وی محول نمود که به کشته شدن امیر ارشد انجامید (هدایت، ص 326ـ327؛ بایبوردی، ص140) و نفوذ ایل حاجی‌علیلو پس از آن‌رو به ضعف نهاد (مجتهدی، ص 308).در 1301ش که مصدق‌السلطنه، والی آذربایجان شد، محمدحسین‌خان سردارعشایر را توقیف و اسلحه و مهمات ایل حاجی‌علیلو را در قراجه‌داغ ضبط کرد و نفوذ این ایل به‌طور کلی پایان یافت (همانجا؛ دوستی، ص 123). سردارعشایر حاجی‌علیلو، پیش از شهریور 1320، نیروهای ناصر داشْکَسَنی یاغی را که تحت تعقیب قوای دولتی بود، قلع و قمع و قبل از شهریور همان سال فوت کرد (بایبوردی، ص 147).منابع : حسین بایبوردی، تاریخ ارسباران، تهران 1341ش؛ محمد حافظ‌زاده، ارسباران در گذر حماسه و تاریخ، تبریز 1376ش؛ بهروز خاماچی، فرهنگ جغرافیای آذربایجان‌شرقی، تهران 1370ش؛ حسین دوستی، نگاهی به تاریخ و جغرافیای ارسباران، تبریز 1373ش؛ احمد کسروی، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1355ش؛ مهدی مجتهدی، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به‌کوشش غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران [? 1377ش[؛ مرکز آمار ایران، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ محمدجواد مشکور، نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت‌شناسی آن، تهران 1349ش؛ عبدالرزاق‌بن نجفقلی مفتون دنبلی، مآثر سلطانیه : تاریخ جنگهای ایران و روس، چاپ غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران 1383ش؛ مهدیقلی هدایت، خاطرات و خطرات، تهران 1363ش.
نظر شما
مولفان
محمد سعید جانب اللهی فیروزآبادی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده