حاجی دبیر

معرف

لقب عبداللّه محمدبن سراج‌الدین عمرالنَهر، مورخ سلسله مظفریان گجرات(حک: 793ـ980)
متن
حاجی‌دبیر، لقب عبداللّه محمدبن سراج‌الدین عمرالنَهر، مورخ سلسله مظفریان گجرات(حک: 793ـ980).وی در 946 در مکه به دنیا آمد. پدرش، سراج‌الدین، از صاحب‌منصبان دربار گجرات بود که در 941 با تحف و هدایای بهادر شاه گجراتی* عازم مکه شد (د. اسلام، چاپ دوم، تکمله 5ـ6، ذیل مادّه). حاجی‌دبیر نیز در 962 با پدرش رهسپار هند گردید (شیام، ص XII؛ شروانی، ص 318). وی در 965 به خدمت محمد الغ‌خان، از اشراف‌زادگان برجسته حبشی احمدآباد، درآمد و کار خود را با دبیری در دستگاه وی آغاز کرد. محمد الغ‌خان به علت شجاعت حاجی‌دبیر در نبرد بارودا، وی را در 967 به اداره روستاهای بیسکار و علمپور، هر دو در نزدیکی شهر بارودا، منصوب کرد (شیام، همانجا).پس از سقوط احمدآباد در 980 به دست اکبرشاه (رجوع کنید به بابریان*)، محمد الغ‌خان به اسارت مغولان درآمد و در نتیجه، حاجی‌دبیر منصب خود را از دست داد. چندی بعد، سراج‌الدین به عنوان سرپرست اوقاف مشغول به کار شد و از جانب اکبرشاه مأموریت یافت تا هدایای وقفی را به مکه و مدینه برساند. او در این سفر از همراهی و خدمات فرزندش (حاجی‌دبیر) بهره‌مند شد و سراج‌الدین وظیفه حمل وجوه وقفی را به وی سپرد تا آنها را بین فقرای آن دو شهر توزیع نماید (همانجا؛ قس شروانی، همانجا، که سرپرست اوقاف را حاجی‌دبیر ذکر نموده است). سراج‌الدین در 983 وفات یافت و حاجی‌دبیر با مرگ پدر مجددآ شغلش را از دست داد، اما در 984 در شغل قبلی خود به کار گمارده شد. سپس، به مکه رفت و در همان سال به هند مراجعت کرد. سپس به ناحیه خاندیش رفت و تا 1014 در خدمت دو تن از اشراف‌زادگان خاندیش بود. این آخرین تاریخی است که در کتاب وی، ظفرالواله بمظفر و آله مِن تاریخ گجرات، درج گردیده است (شیام، ص XIII؛ د. اسلام، همانجا). از آن پس، از زندگی و کار حاجی‌دبیر اطلاعی در دست نیست. تاریخ تألیف اثرش نیز نامعلوم است. در این کتاب مطالبی از کتاب مرآت سکندری که در 1020 تحریر شده، آمده است؛ بنابراین، مؤلف تا 1020 یا 1022 زنده بوده است (شیام، همانجا).ظفرالواله بمظفر و آله من تاریخ گجرات از معدود کتب تاریخ عمومی هند است که به عربی تألیف شده است (شروانی، همانجا). اثر مزبور، که آغاز و انجام آن ناقص است، در دو دفتر تحریر شده است: دفتر اول، مشتمل بر وقایع مظفریان گجرات و سرگذشت فرمانروایان نواحی همسایه آنها، همچون خاندیش و دکن از 799 تا 979 و دفتر دوم، تاریخ عمومی حکمرانان مسلمان هند شمالی که از قرن ششم تا دهم بر سراسر هند فرمانروایی کردند. حاجی‌دبیر اثر خود را با استفاده از منابع در دسترس تألیف نمود، منابعی چون طبقات ناصری اثر جوزجانی، مشهور به منهاج سراج، تاریخ فیروزشاهی تألیف ضیاءالدین بَرَنی، تاریخ بهادرشاهی تألیف حسام‌خان، مرآت سکندری تألیف اسکندربن محمد منجو، و اکبرنامه تألیف ابوالفضل علامی (بروکلمان، )ذیل(، ج 2، ص 599ـ600؛ شیام، همانجا).ظفرالواله نقایص بسیاری دارد، از جمله شرح و تاریخ برخی از وقایع، با منابع دیگر، اعم از معاصر یا متأخر، ناهمخوان است. با این همه، اثر حاجی‌دبیر درباره برخی ازحکام فاروقی اطلاعاتی دارد که در دیگر آثار آن دوره دیده نمی‌شود (شیام، همانجا). همچنین، درباره سلاطین بهمنیانِ دکن* مطالب سودمندی دارد. حاجی‌دبیر از مورخان معاصرش بیشتر به حوادث روشنی بخشیده است. افزون بر آن، وی تنها مورخی است که بر نقش حبشیها در سالهای پایانی قرن دهم و دسیسه‌های سیاسیِ آنان در دربار فاروقیان تأکید نموده است. اثر حاجی‌دبیر در بازسازی تاریخ حکام گجرات، خاندیش و دکن کمک شایانی می‌کند (همان، ص XIV-XIII؛ شروانی، همانجا).متن ظفرالواله بمظفر و آله را دنیسون راس تصحیح و به انگلیسی ترجمه کرده که در 1328/1910 با عنوان )تاریخ عربی گجرات( در لندن به چاپ رسیده است.منابع :Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; EI2, Suppl. fascs. 5-6, Leiden 1982, s. v." Hadj dji al-Dabir" (by P. Jackson); Haroon Khan Sherwani, The Bahmanis of the Deccan, New Delhi 1985; Radhey Shyam, The kingdom of Khandesh Delhi 1981.
نظر شما
مولفان
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده