چهارمنار

معرف

بنایی از دوره قطب‌شاهیان (918ـ1098) در حیدرآباد هند
متن
چهارمنار، بنایی از دوره قطب‌شاهیان (918ـ1098) در حیدرآباد هند. این بنا که به دلیل وجود مناره‌ای در هریک از چهار گوشه آن، چهارمنار نام گرفته، درگذشته مانند چهار راهی برای عبور و مرور بوده است (کرمی، ص 147). چهارمنار در سال 1000 به فرمان سلطان‌محمدقلی قطب‌شاه (حک : 989ـ 1020) ساخته شد. بنابر روایتی نه چندان قابل اعتماد، سلطان محمدقلی به دلیل گرایشهای شیعی، چهارمنار را به تقلید از بارگاه امام رضا علیه‌السلام بنا نهاد (خان زمان‌خان، ص 21؛ نیز رجوع کنید به واله اصفهانی، ص420) و براساس قولی دیگر، این بنا برای دفع بیماری مرگباری ساخته شد که در آن زمان در حیدرآباد همه‌گیر شده بود (مهرپویا، ص50).چهارمنار در دوره قطب‌شاهیان ظاهرآ بنایی چند منظوره بوده که در ساخت آن جنبه‌های عام‌المنفعه (چهارراه اصلی شهر) برای بهسازی و زیباسازی شهرِ حیدرآباد (رجوع کنید به خان زمان‌خان، همانجا)، مقاصد مذهبی (مسجد و مدرسه دینی) و ایجاد یادمانی از آن سلسله در نظر گرفته شده است. این بنا در دوره گورکانیان چندان مورد توجه نبود و حتی یک بار اورنگ‌زیب (حک : 1068ـ1118) درصدد تخریب آن برآمد، زیرا فواره‌های به شکل فیل و شیر را در حوضِ طبقه زیرین بنا از مظاهر بت‌پرستی می‌دانست، اما با اشاره برخی از اطرافیانش، مبنی بر وجود مسجد در طبقه فوقانی، از این‌کار منصرف شد (همان، ص 21، 55). با این حال، چهارمنار (شاید به همان دلیل) بدون هیچ‌گونه توجه و مراقبتی به حال خود رها شد چنان که وقتی در 1258، ناصرالدوله آصف‌جاه، اقدام به تعمیر اساسی آن کرد، وضع نابسامانی داشت (رجوع کنید به همان، ص 21).چهارمنار یکی از زیباترین و بهترین نمونه‌های سبک معماری دوران قطب‌شاهی است. این بنایِ دو طبقه، که از سنگ گرانیت و ساروج ساخته شده، چهارگوش است با دروازه‌های محرابی شکل در هر ضلع و چهار مناره مرتفع در گوشه آن (کرمی، همانجا). در عصر قطب‌شاهیان، طبقه اول به مدرسه علوم دینی و طبقه دوم، که مسجدی غیرمسقف با گنجایش حدود پنجاه نفر بود، به برگزاری نماز جماعت اختصاص داشت (همان، ص 147ـ148؛ مهرپویا، همانجا). این مسجد صحنی در وسط دارد که در جانب شرقی آن ورودی با گنبد پیازی شکل بر فراز آن قرار گرفته است (آلفیه‌ری، ص 161). ارتفاع مناره‌ها در حدود 55 و هر ضلعِ قاعده بنا سی متر است. هر دو طبقه یک ردیف طاقگان در هر ضلع دارد که اندازه آن در طبقه دوم کوچک‌تر می‌شود. مناره‌ها با سه ردیف بالکنهای دو طبقه و یک طبقه طاقگان‌دار تزیین شده‌اند و هر مناره مأذنه و گنبد کوچک پیازی‌شکل با تزیینات گلبرگ‌مانند، در رأس خود دارد (مارتین، ص 272؛ آلفیه‌ری، همانجا). سبک معماری بنا ترکیبی از سبکهای متداول اسلامی و هندی است. دروازه‌های قوس‌دار و محرابی‌شکل و مناره‌های مرتفع، به سبک اسلامی‌اند و گچبریها و گنبدهای کوچکِ پیازی‌شکل به سبک هندی (رجوع کنید به مهرپویا، همانجا).منابع : غلامحسین‌خان زمان‌خان، تاریخ آصفجاهیان (گلزار آصفیه)، چاپ سنگی حیدرآباد، دکن 1308، چاپ محمدمهدی توسلی، چاپ افست اسلام‌آباد 1377ش؛ مجتبی کرمی، نگاهی به تاریخ حیدرآباد دکن، تهران 1373ش؛ حسین مهرپویا، «حیدرآباد: شهر مروارید»، نامه علمی هند، سال 2، ش 5 (تابستان 1380)؛ محمدیوسف واله اصفهانی، خلدبرین: ایران در روزگار صفویان، چاپ میرهاشم محدث، تهران 1372ش؛Bianca Maria Alfieri, Islamic architecture of the Indian subcontinent, photographs by Federico Borromeo, London 2000; Garry Martin, "Indian subcontinent", in Architecture of the Islamic world, ed. George Michell, London: Thames and Hudson, 1984.
نظر شما
مولفان
محمدمهدی توسلی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 12
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده