دحوالارض

معرف

اصطلاحی قرآنی و حدیثی

متن

دَحْوُالاَرْض، اصطلاحی قرآنی و حدیثی. مصدر «دَحْوْ» به معنای واگسترانیدن (بیهقی، ج ۱، ص۹۰)، گسترش دادن (خلیلبن احمد، ج ۳، ص۲۸۰، ذیل «دحو») و چیزی را از جای آن برکندن (راغب اصفهانی، ذیل «دحا») و ترکیب «دَحْوُالاَرْض» به معنای گستراندن زمین است. در قرآن از این مصدر، تنها صیغة مفرد مذکر غایبِ فعلِ ماضی آن از باب «فَعَلَ یَفْعُلُ»، در آیة ۳۰ سورة نازعات (وَالْاَرضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحَیها) به کار رفتهاست. مفسران ذیل این آیه، درباره چگونگی آفرینش و گسترش زمین سخن گفتهاند.طبری به اختلافنظر اهل تفسیر در باب معنای «بعدَ ذلک» در این آیه اشاره کردهاست. به نوشته وی (ذیل نازعات: ۳۰)برخی از آنان «بعد» را در این آیه به معنای اصلی آن، که خلاف «قبل» است، گرفته و قائل شدهاند که گسترش زمین پس از آفرینش آسمان بودهاست. در مقابل، گروهی دیگر «بعد ذلک» را به معنای «معذلک» گرفته و گفتهاند که زمین پیشاز آسمان آفریده و گسترده شدهاست. البته طبری (همانجا) خبری منقول از ابنعباس را سازگارتر با ظاهر آیه دانستهاست؛ که براساس آن میان آفرینشِ (خلق) زمین، و گسترشِ (دحو) آن تفاوت قائل شده و خلقت آسمان را پس از آفرینش زمین و پیش از گستردن آن تلقی کردهاست. طبری در تاریخالامم و الملوک (ج ۱، ص۲۳)، ضمن آوردن همین مباحث، دلیل پذیرش این قول را این دانسته که ملاک معنا کردنِ کلمات، کاربرد اهل زبان است و در زبان عربی، «بعد» متضاد «قبل» است و به معنای «مع» نیست.فخررازی (ذیل آیه) قول دیگری را به دو قول مذکور افزوده که براساس آن مراد از «دحو» گستردن محض زمین نیست، بلکه منظور نوعی گستردن است که زمین را آماده رویاندن گیاهان کند و این تنها پس از خلقت آسمان حاصل میشود. محمدبن باقر مجلسی اشکالات وارد بر خلق و گسترش زمین را پاسخ داده (← ج ۵۴، ص ۲۲ـ۲۵) و روایات را بر آن تطبیق دادهاست (← ص ۲۵ـ۲۱۶).

همچنین در برخی منابع آمدهاست که «نون» همان ماهیای است که طبقات هفتگانة زمین بر آن گسترش یافتهاست (← ازهری؛ ابنمنظور، ذیل «نون»؛ نیز ← طبری، ذیل قلم: ۱).در روایات، دَحوالاَرض را با خلقت کعبه ارتباط دادهاند. بر این اساس کعبه دو هزار سال پیش از گستردن زمین آفریده شدهاست (← کلینی، ج ۴، ص ۱۹۸؛ ابنبابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص۲۵۰). از قول ابنعباس نقل شده که خانة کعبه پیش از خلقت جهان بر آب قرار داشتهاست (← طبری، ذیل بقره : ۱۲۷). بنابه روایتی، دلیل قرارگرفتن کعبه در وسط زمین این است که گستردن زمین از آنجا شروع شدهاست (← ابنبابویه، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۳۹۶). بنابه روایتی دیگر، حضرت علی علیهالسلام وجه تسمیه مکه به «اُمُّالقُری» را این دانسته که گستردن زمین از آنجا آغاز شدهاست (← همان، ج ۲، ص ۵۹۳؛ نیز ← ازرقی، ج ۱، ص ۳۲ـ۳۴).

طبق روایات و کتب فقهی، تاریخِ دحوالارض روز بیستوپنجم ذیقعده و روزة آن مستحب است (برای نمونه ← طوسی، مصباحالمتهجّد، ص ۶۶۹؛ همو، النهایة، ص ۱۶۹). در روایات، برای این روز بعضی وقایع تاریخی دربارة انبیای بزرگ ذکر شدهاست، از جمله نزول نخستین رحمت آسمانی بر آدم علیهالسلام (← ابنبابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۲۴۲)، نشستن کشتی نوح بر کوه جودی (طوسی، مصباحالمتهجّد، ص۸۲۰)، تولد ابراهیم خلیل، و تولد عیسیبن مریم در شب بیستوپنجم ذیقعده (ابنبابویه، ۱۳۶۸ش، ص ۷۹؛ همو، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۸۹؛ قس طوسی، مصباحالمتهجّد، ص ۶۷۱، که ولادت ابراهیم را در اول ذیحجه دانستهاست). البته مسیحیان معتقدند که عیسی علیهالسلام در ۴ دی/ ۲۵ دسامبر متولد شد و این روزی است که خورشیدپرستان آن را روز تولد خورشید میدانستند و جشن میگرفتند (← آقابزرگ طهرانی، ج ۲۵، ص ۳۰۳). برای روز دحوالارض دعاهایی نیز ذکر شدهاست (← طوسی، مصباحالمتهجّد، ص ۶۷۱ـ۶۹۹؛ ابنطاووس، ج ۲، ص ۲۷ـ۲۹). تکنگاریها درباره دحوالارض زیاد نیست، تنها میرداماد بخشی از کتاب الاربعه ایام را به این روز اختصاص دادهاست (← آقابزرگ طهرانی، ج ۲۵، ص ۳۰۲).

منابع: آقابزرگطهرانی؛ ابنبابویه، ثوابالاعمال و عقابالاعمال، قم ۱۳۶۸ش؛ همو، عللالشرایع، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم ]بیتا.[؛ همو، کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، چاپ علیاکبر غفاری، قم ۱۴۰۴؛ ابنطاووس، اقبالالاعمال، چاپ جواد قیومیاصفهانی، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۶؛ ابنمنظور؛ محمدبن عبداللّه ازرقی، اخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش؛ محمدبن احمد ازهری، تهذیباللغة، ج ۱، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر ۱۳۸۴/ ۱۹۶۴؛ احمدبن علی بیهقی، تاجالمصادر، چاپ هادی عالمزاده، تهران ۱۳۶۶ـ۱۳۷۵ش؛ خلیلبن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹؛ حسینبن محمد راغباصفهانی، المفردات فی غریبالقرآن، چاپ محمد سیدکیلانی، تهران ?] ۱۳۳۲ش[؛ طبری، تاریخ (بیروت)؛ همو، جامع؛ محمدبن حسن طوسی، مصباحالمتهجّد، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ همو، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دارالاندلس، ]بیتا.[، چاپ افست قم ]بیتا.[؛ محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، او، مفاتیحالغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ کلینی؛ مجلسی.

نظر شما
مولفان
الهه هادیان رسنان ,
گروه
رده موضوعی
جلد 17
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده