داغ دهلوی

معرف

شاعر اردوزبان قرن سیزدهم
متن
داغ دهلوی، شاعر اردوزبان قرن سیزدهم. نام وی ابراهیم، متخلص به داغ و ملقب به نواب میرزاخان است. او در 1247 در دهلی متولد شد (داغ دهلوی، زبان داغ، مقدمة مارَهرَوی، ص 21). پدر او نواب شمس‌الدین‌خان، حاکم فیروزپور، بود (صدیقی، ص 11؛ داغ دهلوی، مهتاب داغ، مقدمة کلبعلی‌خان فائق و عابد علی عابد، ص 34). در 1251 نواب شمس‌الدین به اتهام مشارکت در قتل ویلیام فریزر ، افسر انگلیسی، کشته شد. داغ در 1256 به رامپور نزد خاله‌اش، عمده‌خانم، همسر یوسف‌علی‌خان حاکم رامپور، رفت و در 1260 پس از ازدواج مادرش با فخرالملک میرزامحمدسلطان، ولیعهد و فرزند بهادرشاه دوم*، به قلعة مُعَلّی (واقع در دهلی) رهسپار شد (سری‌رام، ج 3، ص 104؛ داغ دهلوی، زبان داغ، همان مقدمه، ص 24، 26؛ کاظمی، ص 23، 26ـ27). او فارسی را در رامپور نزد غیاث‌الدین رامپوری، نویسندة فرهنگ غیاث‌اللغات، و در دهلی از احمدحسن آموخت (سری‌رام، همانجا؛ داغ دهلوی، کلیات داغ، مقدمة چودهری، ص10ـ11). داغ خوشنویسی را از سیدمحمد پنجه‌کش دهلوی و میرزاعباداللّه‌بیگ آموخت و چون به جنگاوری و سوارکاری علاقه داشت، این فنون را نزد سجَن‌خان فراگرفت (داغ دهلوی، انشاء داغ، مقدمة مارهروی، ص 8؛ اکبرعلیخان شاهجهانپوری، ص 4). مهارت داغ در شعر با بهره‌گیری از محضر محمدابراهیم ذوق* و شرکت در مشاعره‌های شاعران قلعة معلّی افزایش یافت (صدیقی، همانجا؛ نورالحسن‌خان، ص 31؛ صابر دهلوی، ج 1، ص 437).پس از مرگ فخرالملک در 1273 و با آغاز جنگ استقلال هند، در 1274/1857 داغ و خانواده‌اش ناچار دهلی را ترک و به رامپور مهاجرت کردند (داغ دهلوی، زبان داغ، همان مقدمه، ص 31؛ صدیقی، ص 12). پس از مرگ یوسف‌علی‌خان، داغ ابتدا به دهلی و سپس به حیدرآباد رفت (سری‌رام، ج 3، ص 107ـ108؛ داغ دهلوی، مهتاب داغ، ص 79ـ80). در 1286/1869 نظام‌الملک میرمحبوب‌علی‌خان، حاکم حیدرآباد که استاد شعر نیز بود، برای داغ مقرری تعیین کرد و در 1312 به او لقبهای بلبل هندوستان، جهانْ استاد، ناظمْیارِ جنگ، دبیرالدوله، و فصیح‌الملک نواب میرزاخان بهادر داد (سری‌رام، ج 3، ص 104؛ صدیقی، ص 11؛ کاظمی، ص 129). به نظر می‌رسد وی خود لقب «فصیح‌الملک داغ دهلوی» را بیشتر به کار برده‌است (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل" "Dāgh).داغ در 1322 درگذشت و در بارگاه یوسفین حیدرآباد به خاک سپرده شد (داغ دهلوی، زبان داغ، همان مقدمه، ص 33ـ34؛ همو، کلیات داغ، همان مقدمه، ص 16؛ سری‌رام، ج 4، ص 33).مجموعه اشعار چاپ شده او عبارت‌اند از: گلزار داغ، آفتاب داغ، مهتاب داغ، مثنوی فریاد داغ و یادگار داغ (← داغ دهلوی، کلیات داغ، همان مقدمه، ص 17ـ18). او کتاب فصیح‌اللغات را که براساس محاورات و الفاظ شعری خود اوست به پیشنهاد و همراهی احسن مارَهرَوی مرتب کرد (داغ دهلوی، انشاءداغ، همان مقدمه، ص 5؛ کاظمی، ص 162).مضمون اصلی اشعار داغ عاشقانه است، اما در سروده‌های او مسائل اخلاقی و فلسفی نیز دیده می‌شود (برای نمونه ← داغ دهلوی، کلیات داغ، ص 67، 90، 176، 444، 705، 727). داغ در اشعار خود از تلمیحات مذهبی استفاده ماهرانه‌ای کردهاست (برای نمونه ← همان، ص221، 446). موضوعات عامیانه شعر داغ بیان شاعرانه‌ای از جامعة زمان اوست که با روانی کلام، بداهه‌سرایی، حسن مطلع، تسلط در به‌کارگیری آرایه‌های ادبی و موسیقایی، و زبان محاوره‌ای و مَثَلهای شمال‌هند همراه‌است (← همان، ص180،221ـ222،231،550ـ 553؛ عابد علی عابد، ص 173ـ 175، 182ـ196). برخی از سروده‌های داغ مَثَل شدهاست (برای نمونه ← داغ دهلوی، کلیات داغ، ص 75، 473).مشهورترین شاگردان داغ عبارت‌اند از: مولانا محمدعلی جوهر (متوفی 1310ش)، جگرمراد آبادی، سائل دهلوی، احسن مارهروی، و شیخ فصیح‌الدین متخلص به نامی. محمداقبال لاهوری* نیز غزل‌سرایی را در آغاز از او آموخت (همان، مقدمة چودهری، ص 43؛ خلیفه عبدالحکیم، ص 31؛ منزوی، ج 5، ص 459، ج 8، ص 1381).احسن مارهروی زندگینامة داغ را با نام جلوه داغ براساس گفته‌های او تحریر و نامه‌های وی را به نام انشاء داغ (دهلی 1941) و یادداشتهای او را به نام بزم داغ گردآوری کرده‌است. همچنین فرزند احسن، رفیق مارهروی، مجموعه‌ای کامل از نامه‌های داغ را به نام زبان داغ در 1323/ 1905 به چاپ رساندهاست (داغ دهلوی، انشاء داغ، همان مقدمه، ص 4، 8؛ همو، زبان داغ، همان مقدمه، ص 11ـ12؛ کاظمی، ص 163ـ165).منابع : اکبرعلیخان شاهجهانپوری، یادگار داغ، آگره 1325؛ خلیفه عبدالحکیم، فکر اقبال، لاهور 1991؛ ابراهیم‌بن شمس‌الدین داغ دهلوی، انشاءداغ، مرتّبه علی احسن صاحب احسن مارَهرَوی، دهلی 1941؛ همو، زبان داغ: مجموعه مکاتیب نواب مرزاخان داغ دهلوی، مرتّبه رفیق مارهروی، لکهنو] 1960[؛ همو، کلیات داغ، مرتّبه نواز چودهری، لاهور : مکتبه شعر و ادب، ]بی‌تا.[؛ همو، مهتاب داغ، لاهور 1962؛ لاله سری‌رام، تذکره هزاردستان معروف به خمخانه جاوید، چاپ سنگی دهلی، ج 3، 1917، ج4، 1325؛ قادر بخش صابر دهلوی، تذکرة گلستان سخن، لاهور 1966؛ آفتاب احمد صدیقی، گلهاءے داغ، داکا 1957؛ عابد علی عابد، مقالات عابد: انتقاد شعر، لاهور 1989؛ تمکین کاظمی، داغ، لاهور 1960؛ احمد منزوی، فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش؛ نورالحسن‌خان، تذکرة طور کلیم، آگره 1298؛EI2, s.v. "Dāgh" (by Muhammad Shafī).
نظر شما
مولفان
معین الدین عقیل ,
گروه
رده موضوعی
جلد 17
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده