خیال منفصل ← مثال عالم

معرف

خیال منفصل ← مثال، عالم#
متن
خیال منفصل ← مثال، عالمNNNNخیالی، محمدبیگ، شاعر مشهور ادبیات دیوانی عثمانی در قرن دهم. وی چون هیچ‌گاه ازدواج نکرد، به «بکارممی» (محمد عزب) مشهور شد (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). در واردار ینیجه‌سی ، نزدیک سلانیک در مقدونیه، به دنیا آمد(← ایسن ، ص 224؛ قنالی‌زاده ، ج 1، ص 354؛ ثریا، ج 2،ص 313). تاریخ ولادت او در هیچ یک از منابع نیامده است.خیالی آموزش متداول مَدرَسی را نگذراند، اما بیشتر علوم رایج در آن روزگار را آموخت و از ابتدای جوانی به سرودن شعر پرداخت. در جوانی تحت تأثیر و تربیت باباعلی مستِ عجمی ــ سرحلقة درویشهای قلندری و حیدری که گاه به واردار ینیجه‌سی سفر می‌کردــ قرار گرفت و به گروه او پیوست (عاشق چلبی، گ 270پ؛ بانارلی ، ج 1، ص 573؛ ترلان ، ص 29).سپس به استانبول رفت و در آنجا استعداد شاعری و فضلش توجه قاضی استانبول، صاری گُرز نورالدین، را جلب کرد، به گونه‌ای که دستور داد تا او را از خانه‌به‌دوشی برهانند (د.اسلام، همانجا؛ عاشق چلبی، گ 271ر). ابراهیم پاشا، وزیراعظم، که حامی خیالی شده بود، وی را به سلطان سلیمان قانونی ــ که خود شاعر بودــ معرفی کرد و خیالی به زودی از مصاحبان وی شد (قنالی‌زاده، ج 1، ص 354ـ355؛ بانارلی، همانجا). خیالی تقریباً تمامی قصاید خود را به سلطان سلیمان تقدیم کرد (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه). این محبت شدید، حسادت اکثر شعرای معاصر او، به‌ویژه ذاتی* و طاشلیجه‌لی یحیی*، را برانگیخت. خیالی پس از اعدام شدن ابراهیم‌پاشا، حامی قدرتمند خود را از دست داد و به نظر می‌رسد در زمان وزارت رستم‌پاشا، که علاقه جدّی به هنر نداشت، و نیز به سبب عقاید باطنی و علوی خود، مورد بی‌مهری قرار گرفت (ترلان، ص 26؛ د. اسلام، همانجا). به همین سبب از سلطان خواست که منصبی خارج از استانبول به او بدهد و سنجق‌بیگ یکی از ولایات شد (د.ترک، ذیل مادّه؛ بانارلی، ج 1، ص 574). زندگی اجتماعی خیالی در این دوره تا حدی مبهم است. وی احتمالاً در زمان اقامت سلطان سلیمان قانونی در 941 در بغداد، با فضولی* در این شهر ملاقات کرد (← د. اسلام، همانجا).خیالی در 964 در ادرنه درگذشت و در همانجا نیز به خاک سپرده شد (عاشق چلبی، گ 275پ؛ بروسه‌لی، ج 2، ص 160). تذکره عاشق چلبی*، نزدیک‌ترین دوست او، مهم‌ترین منبع دربارة خیالی است (د.اسلام، همانجا؛ عاشق چلبی، گ 270پ ـ277ر).خیالی از شعرای برجسته و خلاق دیوانی بود (ناجی ، ص 198). غزلهای او بی‌تکلف، رندانه و سرشار از مضامین عمیق عارفانه است () دستینة ادبیات قدیم ترکی( ، ص 95).شعر وی را از حیث غنای معنوی و اصالت اندیشه، سلاست و تعابیر شاعرانه از آثار شعرای معاصرش برتر دانسته‌اند (← ثریا، ج 2، ص 343؛ ترلان، ص 26ـ38؛ گیب ، ج 3، ص 63؛ د.اسلام، همانجا).ایسن (ص 225) وی را سلطان و پیشوای غزلسرایان آن دوره و قنالی‌زاده (ج 1، ص 354) نیز او را ملک‌الشعرای روم و سخن‌آرای آن مرز و بوم نامیده است؛ به گفتة او (ج 1، ص 357) اشعار خیالی در بین مردم مشهور، و در میان اهل ادب تحسین‌برانگیز بوده است. عهدی ــ نویسندة تذکرة گلشن شعرا (قرن یازدهم)ــ وی را به سبب مضامین صوفیانة اشعارش، که دارای بیان ساده، صمیمی و رندانه و همراه با نازک خیالی است، حافظ روم خوانده است (←بانارلی، همانجا؛ آیدین، ص 52).خیالی در اشعار خود از شاعران فارسی‌زبان همانند حافظ، امیرخسرو دهلوی، سعدی، سلمان ساوجی و به طور کلی از فرهنگ و ادب ایران تأثر فراوانی پذیرفته (برای نمونه ← آیدین، ص87 ، 89 ، 92، 94ـ95، 120، 122ـ124) و همچنین در بعضی از غزلها از فضولی متأثر بوده است (بانارلی، همانجا؛ برای نمونه‌هایی از شعر خیالی ← قنالی‌زاده، ج 1، ص 358ـ 360؛ ناجی، ص 200ـ203).دیوان شعر، تنها اثر اوست که علی نهاد تَرلان آن را در 1324ش/1945 در استانبول تصحیح و با مقدمه‌ای چاپ کرده است (د. ا. د. ترک؛ بانارلی، همانجاها). در دیوان او علاوه بر حدود هفتصد غزل، قصائدی در مدح سلطان سلیمان قانونی، چند مسمط و چند قطعه موجود است (د. ا. د. ترک، همانجا؛ گیب، ج 3، ص 63ـ64؛ عاشق چلبی، گ 276ر). بروسه‌لی (همانجا) منظومه‌ای به نام لیلی و مجنون را نیز به او نسبت داده که ظاهراً متعلق به شاعر دیگری با همین تخلص است (← قنالی‌زاده، ج 1، ص 353).منابع : شادی آیدین، عناصر فرهنگ و ادب ایرانی در شعر عثمانی (از قرن نهم تا دوازدهم هجری)، تهران 1385ش؛ محمدطاهر بروسه‌لی، عثمانلی مؤلفلری، استانبول 1333ـ1342؛ محمد ثریا، سجل عثمانی، استانبول 1308ـ1315/1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ محمد عاشق چلبی، مشاعرالشعرا: عاشق چلبی تذکره‌سی، چاپ گ. م. مردیت اوئنز، لندن 1971؛Nihad Sâmi Banarlı, Resimli Türk edebiyât tarihi, İstanbul 1971- 1979; EI2, s.v., "Khayaālī" (by Fahir İz);Eski Türk edebiyat el kitab, [by] Mustafa İsen et al., Ankara: Grafiker, 2005; E. J. W. Gibb, A history of Ottoman poetry, ed. Edward G. Browne, vol.3, London 1965; Mustafa İsen, Latîfî tezkiresi, Ankara 1999; İA, s.v. "Hayâlî" (by Th. Menzel); Hasan Çelebi Kınalızāde, Tezkiretü'ş-şuarâ, ed. İbrahim Kutluk, Ankara 1978-1981; Muallim Nâci, Osmanl şairleri ,ed. Cemâl Kurnaz, Ankara 2000; A. Nihat Tarlan, "Hayalî- Bâki", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyat dergisi, vol. 1, no. 1 (1946); TDVİA, s.v., "Hayâlî Bey" (by Cemal Kurnaz).
نظر شما
مولفان
محسن حدادی ,
گروه
رده موضوعی
جلد 16
تاریخ 93
وضعیت چاپ
  • چاپ شده